We:noh, ekintsi:n xite:chtapowi nochi i:n tein miak taman kowa:meh nika:wí: nemih i:n *este** ka:mpa ika tehwa:n no:, no: tinemih, *bueno** tikmattokeh ke miak kowa:meh tikini:xmattokeh. Sayoh seki pos *este**, e..., tein a:mo semi tiowih kowtah a:mo nochi tikini:xmatih, onkakeh seki:n tein te:kwah wa:n seki tein a:mo te:kwah, te:itah wa:n cholowah. Mah tipe:wte:waka:n ika i:n tein, tein te:kwah. Te:chili ke:niwki i:n mia:watsi:n. Mia:watsi:n yeh moskaltia ke:meh, ke:meh se: mo:lik wa:ntahko sah, tsikitsi:n wa:n no: kechpitsaktik wa:n no: kwa:inachi, kwa:pata:wak tepitsi:n wa:n ipanko no ke:meh na:weyak, iwki a, iwki a ke:meh na:weyak. Te:tepe:yoh, kipia, kipia kostik, mahyá: te:tepetsitsi:n kwa:pihpistik wa:n, wa:n ih..., ihkwi:ntsi:n mochi:wa sentoma:wak wa:n kipia ikwitapi:l tsikitsi:n. Ke:meh yo:n pa:ntehtsi:n ikwitapi:l kipia, wa:n ka:mpa mokalakwia ompa, ka:mpa mokalkwia ompa pe:wa ikwitapi:l. nika:wí: sah tomaktik wa:n ka:mpa mokalawia, ihk..., ompa yetok ne:n itsi:ntayo Wa:n ompa pe:wa ikwitapi:l, iwki yo:n chihchi:wtok mia:watsi:n, ke:meh na:weyak, iwki a na:weyak. Yeh a:mo kanah kipoloh na:weyak, na:weyak no: iwki ka:mpa mokalawia no: i..., no: ye:kiw..., kipia no: wa:n tsikitsi:n ikwitapi:l ihkwi:ntsi:n yeh, achi tepitsi:n toma:wak yeh, ke:meh we:ikimichin. *Según** de we:i kowa:t no:. Ke:mah, yo:n sentoma:wak no: kipia ka:mpa mokala..., mokalawia, niki:xmat neh *porque** miak nikinmiktia:ni wa:n ke:meh tite:tekitiliah kowtah tikinahsih. A:mo t'mati toni ne: ika motekipanowa mia:watsi:n. Pos mia:wastis:n ke:masá: ne:kwí:n tawi:tekih, nikitak ne:, wa:n ka:mpa se: kahsi mia:watsi:n se:, se: kahsi n' ikni:w, o:me se: kahsi impo:rtah, a:mo .... Yo:n oho:meh nemih no:. Ne: wa:n yo:n kikwa chiktetsi:n, ka:mpa kochi, yehwa kikwa *porque** neh ka:mpa ne: sepa nitawi:tekia wa:n ke:mah nikakik, nikita ne:n, ne:n wetstok, ihwit te:ntok nika:n. Yo:n chiktehtsitsi:n pisi:ltikeh, ki..., tak kiki:tskih yowak wa:n kikwah, nochi ompa te:ntok ihwit. Ne:pakatsi:n ni..., nikita ompa yetok mia:watsi:n, ompa nepaniwtok tsi:tsikitsi:n pero se: kimowilia, lo:kohtik. Wa:n se: kimati ke mia:watsi:n yo:n, neh ne:chtapowia nowe:ita:tah ke i..., ipanko ke:meh na:weyak, ke:chpitsaktik wa:n no: kwa..., no: kwa:inachi, *mas** pitsaktik pero kwa:inachi. Wa:n ikwitapi:l se: k..., kwitapi:leh wa:n ikwitapi:lekapan ihko:ntsi:n, kostik. Yo:n tiki:xmati[h]. Seki kihtowah tokni:wa:n "A: ta: mia:watsi:n ne: nikitak *o** ne:chkehtsoh ihkwi:ni" No: i..., iwki kowkowa:t onkak no: iwki a ipanko ke:meh na:weyak pero a:mo kipia ikwitapi:l, yeh *seña** yo:n kwitapi:lkostik tsikitsi:n, yehwa seña mia:watsi:n. Yeh niki:xmati wa:n niki:xmati kowa:meh, tekitini kowtah wa:n nota:tahwa:n ki:xmatih ito:ka:y, yehwa nimitsilia. Para se: ki:xmatis mia:watsi:n, iwki a tamati ke:meh na:weyak ipa:nko, te:tepe:yoh wa:n kwa:inachi wa:n kechpitsaktik. Wa:n no: kwitapi:leh pero se: tepitsi:n, tahko ikwitapi:l kostik, kwitapi:lekapankostik yo:n mia:wastsi:n. Yo:n, yo:n tel te..., te..., tamantik sah wa:n *venenohyoh** no: iwki ke:meh na:weyak. Te:miktih koma:mo se: mopahti, koma:mo ahsi n' *hora** se: pahti, yehwa yo:n, no:, no:, no: iwki lo:kohtik. Ka:ni ne:n nemih i:n mia:watsitsi:n. Ne: pos tehwa:n nika:n nemih i:n tahchiktehko tikinahsinih, ka:mpa se: tekiti, se: tawi:teki, se: kahsi mia:watsi:n wa:n yo:n a:mo se: kita kachi *porque** tsikilitsi:n wa:n i:p..., tamantik sah ipanko ke:meh tahsol, a:mo se: kita. Ke:mah. Aman *este** mah tipano:ka:n ika i:n na:weyak, ka:nachi tamameh tikini:xmattok wa:n xite:chili sehse:meh ke:niwkeh. Pos na:weyak tein onkak, onkak ne:n na:weyak yo:n, nika:n tehwa:n onkakeh yo:n o:me sah iekatsol, n' tiki:xmatih ne: poxtampaista:kna:weyak. yo:n a:mo semi wehweyah, a:mo wehkapantik mochi:wah, telwe:i ke:meh se, se: *metro**, ne: se: wa:n sempowal wa:n mahtak de, de tamachi:w wa:n yehwa sah yo:n. Wa:n a:mo semi toma:wkeh, tepitsi:n sah toma:wkeh, no: seki toma:wkeh pero a:mo semi sanké:n wa:n yo:n, yo:n xo:china:weyakmeh yehwa:n wehwei mochi:wah, panowa de o:me *metro** wa:n teltohtoma:wkeh mochi:wah, ihkwí:n tohtoma:wkeh. Wa:n no: pante:tepe:yoh ke:meh nimitsilia mia:watsi:n, iwki a no:, pante:tepe:yoh kwaltsi:n, wehwei te:tepe:tsitsi:n wa:n tomaktik wa:n nehjó:n pané: se: kita pané: pankakaltik ke:meh, ke:meh yo:n michin, pankakaltik se: kita. Wa:n no: ikech..., ke:chpitsaktik wa:n ye:kkwa:inachi yehwa yo:n ne:n xo:china:weyak wa:n yeh na:wi iekatsol, nawka:n kohkoyoktik wa:n ikechtampa nika:n ne: kostik, ke:hxo:chitik ke:meh sempowalxo:chit wa:n ipoxko me:kohtik ke:meh yo:n kwi:kwilkweyat. Ipoxko nochi *hasta, hasta** itsi:ntan ka:mpa mokalawia, nochi kwi:kwiltik, kwi:kwiltik, kwi:kwiltik wa:n nehjó:n kwitapi:leh, ihkwi:ni n' i..., ikwitapi:l no: wan ne: yeh achi toma:wak ke:meh we:ikimichin n' ikwitapi:l. Ke:mah yehwa yo:n, n' ika se: ki:xmati ke xo:china:weyak pero kechkostik wa:n na:wi iekatsol, yo:n ki..., ki..., koyo:komeh kiliah *cuatro narices** pero tehwa:n tiki:xmatih xo:china:weyak. wa:n onkak se: pala:nka:na:weyak, no: na:weyak, yeh no: ye:ktomaktik mochi:wa wa:n nehjó:n no: ye:kkwa:inachi wa:n yeh o:me sah iekatsol, o:me sah iekatsol, pero i..., ipanko yeh nehjó:n yo..., ipanko no:, no: tamantik sah, pané:, pané: yo:n no: poxkatik sah ipa..., i..., we:noh, ipoxko pero ipanko no: ke:meh na:weyak se:, ke:meh na:weyak i:n nimitsilia ne: xo:china:weyak ipanko. Pero a:mo semi te:tepe:yoh kwaltsi:n sanoke pané: palaktik, pané: panpalaktik sah ihkó:n wa:n *hasta** panmoloxtik ke:meh yo:n kiliah *terciopelo** tilmah de koyo:tilmah, *hasta** panmoloxtik pané: panihwiyoh yo:n mil..., yo:n moloxtsi:n yo:n ipantake:n wa:n nehjó:n no: kwitapi:leh ke:meh, ke:meh kimichih no:, kwitapi:ltomaktik yo:n wa:n sentomaktik ke tomaktik *desde** ikwa:ko, no: kechpitsaktik i:n pero tomaktik, tomaktik. Teltomaktik mochi:wa wa:n, wa:n yehwa no: semi lo:kohtik, yo:n kihtowah komo te:kehtsoma yo:n, yo:n te:kehtsoma, se: pala:ni kit. *Por eso** kiliah pala:nka:na:weyak. Wa:n ipanko neli pan..., pankopalaktik wa:n a:mo semi se: kita kachi, ke ne: kowtah, kowtampa tatayowaya:n pos a:.., a:mo se: kita, koma:mo se: ki:xmati yo:n kowa:t, a:mo se: motachi:lia wa:n se: kipanowia ka:sá: ika ompa yetok pero a:mo se.... De a:mo se: kioli:nia a:mo te:matoka pero komo se: koli:ni niman te:kehtsoma, iwki yo:n. I:n a:mo, a:mo kipia ne:n itoskatampa tikihtowa mahyá: xo:chitik, kostik. Wa:n o:me iekatsol sayoh, yehwa yo:n pala:nka:na:weyak wa:n i:n seki yeh se: ki:xmati *porque** na:wi iekatsol, na:wi koyoktik wa:n itoskak ye:kxo:chitik ka.... xo:chitik ikechko sah tami, nika:n ipoxko sah wa:n *mas** tani a ne: ke:meh yo:n kwi:kwilkweyat ne: ipoxko, niki:xmattok neh *porque** tikinitanih wa:n tikimiktia:nih ya miakeh ya, yehwa yo:n. I:n pala:nka:na:weyak wa:n xo:china:weyak, a:mo tikmati tonika motekipanowah. Pos kikwah kimichimeh, kikwah chapolimeh, kikwah .... Tein ya kahsik, tein ya kahsik, kikwah no: n' okwilimeh, ke:mah tein, tein ya kahsik kikwa. Wa:n i:n ka:ni se: kinahsi. Pos yo:n xo:china:weyakmeh nemih nika:n Tahchiktekopa, telnochi yehwa:n i:n ka:mpa .... Ne tehwa:n ti..., tietoyah ne: kowtah nimitsilia ne:, ne: Tusanko ke:meh i:n ma:ski e:yi *hora** tio:tak, ixta:wat sah, sa motohtokatiowih na:weyakmeh, ihkoyokatiowih panowah, ihkó:n kichi:wtiowih, kechihkatiowih ke:meh to:tolin, ihkwí:n kechihkatiw, panowah, te:panowiah, koto:nah ohti, kalakitih kowihtik, ika se: mow..., mowi ompa. Telkowa:tah, nochi na:weyakmeh nemih wa:n kwahkwalimeh wa:n no: tatsa:la:n no: onkakeh pala:nka:na:weyakmeh pero telmenih yo:n xo:china:weyakmeh. Wa:n ne: we:ikowtah komo se: yahki ye:k, ye:ksemi, ye:kseguritoh ompa na:weyakmeh ompa onkakeh soh mah, mah se: kinita sah wa:n, wa:n ompa tikinpanowiah, ke:meh a:mo yehwa:n tikini:xte:mowah tehwa:n tipanowah sah, wa:n a:mo te..., a:mo te ko..., se: koli:nia pos a:mo teh te:chi:wilia. Yo:n *mansitos** pero lo:kohtik pero lo:kohtik ika n' ite:na:yo se: kimowilia *veneno**. Ompa ne: we:ikowtah onkakeh yehwa ne: minitsilwia ne:n, onkakeh ne:n pala:nka:na:weyakmeh, neh nikmattok *[por]que** tik..., nikma:k yo:n ke:man se:. Nikmo:tak wa:n telwehwei mochi:wah, teltohtomaktikeh. Ke:mah wa:n sepa ne: ipanko pané: *terciopelo, panmoloxtik ne:n okwilin, pero tamantik sah, ke:mah. A:man xite:chtapowi ke:niwki i:n tata:wikmasa:kowa:t. Tein t..., tein tata:wikmasa:kowa:t yeh no: ke:meh na:weyak ipanko, no: *igual** ke:meh na:weyak ipanko wa:n ikwitapi:l se: ki:xmati, ikwitapi:l se:, se: tsitsikitsi:n ke:meh *coralillo** chihchi:wtok. Kipia chi:chi:ltik, kostik wa:n ti:ltik, yeh ika se: kimati ke tata:wikmasa:kowa:t, ipanko ke:meh na:weyak no:, ke:mah, yehwa yo:n ika se: ki:xmati ika ikwitapi:l. Ke:mah, niki:xmati miak taman kowa:meh *porque** ke:meh i:n tite:tektilia:nih kowtah tiki:xmatih wa:n te:chilia:yah tota:tahwa:n ton kowa:yo i:n. Yeh ika, te:chiliah wa:n tikelna:miktokeh. Wa:n nikini:xmattok *porque** neli ye:kmiak a nikima:k a kowa:meh, ke:mah. Yehwa i:n a:mo t'mati ke:yeh kito:ka:itiah i:n tata:wikmasa:kowa:t. Ka:n 'mati ke:yeh, pero yo:n *icompañero** kihtowah tein yo:n, tein yo:n ista:kmasa:kowa:t, yo:n a:mo teh, teh kichi:wa, *icompañero** yo:n, pero tak *cimarrón por eso** ne: *malo**, ke:mah. Ka:ni nemi i:n. Nika:kwí:n paratani nemih, nika:n ahpa:sa:t, onkakeh ya, nika:n tani Xaltipan, *o** ne:wí:n Reyeskopa, Tecoltepec, ompa onkakeh yo:n, yo:n kowa:meh, tata:wikmasa:kowa:meh wa:n yehwa ista:kmasa:kowa:meh onkakeh, ke:mah. A:man xte:chtapowi i:n poxtampachi:chi:lkowkowa:t, ke:niwki. Yeh ne, yeh ne: ti:ltik ipanko wa:n, wa:n ikwa:ko chi:chi:ltik wa:n, wa:n i..., ikwitapi:l ke:meh o:me *cuarta** de we:i, chi:chi:ltik. Yo:n no: semi lo:kohtik, komohkó:n wa:n i..., ti:ltik ipanko tepitsi:n wa:n no: tepitsi:n kipia tapal ke:meh na:weyak, yehwa yo:n se: kimati wa:n no:, no: kechpitsaktik wa:n, wa:n kwa:inachi no:. Yo:n komohkó:n, komohkó:n a:mo se: moitilih no: te:kehtsomah, yo:n no:, no:, no:, no: *veneno** semi ite:na:yo, no: no: lo:kohtik yo:n, ke:mah. Yehwa, yehwa i:n *este** teh tikilia poxtatampachi:chi:lkowkowa:t, ka:ni ne:n, nik..., nika:wí: ka:mpa ika tehwa:n tnemih a:mo semi nemih. Yo:n, yo:n lo:kohtik, onkakeh nika:n, ne: nika:n tatampakopa, nika:n Atekohkomol, ne:wí:n Koyo:xo:chiko, nochi nemih nika:n we:ikowtah, ne: Tahchikteko nochi nemih ya yo:n kowa:meh. Nemi. Ke:mah, ompakawi:n tehwa:n tonemia:n semi, tikinitanih wa:n tikinmiktia:nih, ke:mah. A:mo tmati tonika motekipanowah. Pos kikwah no: chapolimeh tak, kimichimeh, tein ya kahsik, ke:mah. I:n, no..., nochi a eskia ne: i:n kowa:meh tein, tein te:kwah, tein te:kwah. a:man mah tpano:ka:n ika i:n kowa:meh tein a:mo te:kwah, te:chtapowi ke:niwki i:n petakowa:t Petakowa:t yeh nehjó:n kostik wa:n pané:, chihchi:wtok ke:meh petat ipanko no:, mahyá: pan..., pantahmachchioh wa:n ti:ltik itapalo, kostik wa:n ti:ltik ka:mpa ta:tahmachchioh ne:n tapaloh. yeh ika se: kilia petakowa:t, mahyá: petat chihchi:wtok, kostik. Wa:n no: *cuando** tsikwi:nte:wa .... Yo:n mohka:t, komohkó:n tsikwi:nte:wa, kakistitiw mahyá: yo:n, mahyá: yo:n, mahyá: yo:n, mahyá: yo:n kakalakatiw, mahyá: es..., yo:n se: *isombrero** k..., kowtako:tik kichi:wa, ihkó:n kichi:wtiw ihkoyokatiw, no: motalowa yo:n, n'mattok neh, miakeh nikina:mik a, *o** tsikwi:ntokeh ihkoyokatiowih, taman sah, ihkó:n no: te:mowtiah. Pero yo:n kihtowah te:kwetaxwia pero a:mo te:kwetaxwia, neh n'mattok ne:chpasa:roh ya i..., ke yo:n ne:ch..., ne:chye:yewaloh, a:mo ne:chkwetaxwih sayoh ne:chye:yewaloh, ke:meh yo:n tikowa:t wa:n se: kimowilia porin okwilin wa:n ye:ktakwaktik mochi:wa porin tak de kwala:ni, *o** [ka:n] n'mati ke:ní:w, te:ihilpia. Te:ma:malakachowa wa:n neh n'mowilih porin takwaktik wa:n kowa:t. Eskia a:mo kowa:t nikma:ki:tskia wa:n nikwa:lkwia pero ke:meh ni..., nikowtsahtsi:k, ke:mah *porque** ne: kowa:t wa:n ye:ktomaktik katka, ye:kwe:i n' okwilin. *Mas** de o:me *metro** wa:n ika yo:n nik..., ne:chmohmowtih. nió:n 'mo:tak, nió:n 'tsontek, nió:n tei. Ke:mah *cuando** motoktiki:s kalakito pesmayoh a:mo wel nikma:k, ke:mah nehjó:n nikmattok ke a:mo te:kwetaxwia, sayoh te..., te:yewalowa. Te:yewalowa sah, te:ihilpia. A:, xte:chtapowi ista:kmasa:kowa:t, ke:niwki. Ista:kmasa:kowa:t yeh, yeh a:mo, a:mo, a:mo semi, yeh kipia i..., itapalo ne: itapalo, ne:, kwikwitska, sepa *medio** nextik sah, sepa ne: ista:k, sepa ne:, sepa ne: ilwikatik kiliah pero kwikwitska kwaltsi:n wa:n *cuando** kimaga n' to:nal kwaltsi:n, kwaltsi:n mopa:pata ne:n itapalo, mopa:pata, mahyá: yo:n teskat ne: kita:tamo:ta n' ime:yo:yo, iwki yo:n a:mo, a:mo lo:kohtik wa:n i..., ii:xko ke mahyá: itskwintsi:n ne: niman mota ke a:mo *malo** okwiltsi:n yo:n. We:i no: moskaltia. Wehwei mochi:wah [*por]que** ne:chtapowia nowe:ita:tah, nika:n Po:cho:titan kipiayah se: ta:l ka..., ka:mpa ika ne:n, ka:mpa ika ne:n, ke:ní:w kiliah ne:n Borda. Nehjó:n kipiayah n' ta:l, ompa Po:cho:titan kipiayah nika:mpawi:n to:nali:xkopa, nemia kit ompa inta:lpan, nemia se: kit ne:n ista:kmasa:kowa:t, tahpixkeh. Kito:kayah miak taman tato:k, moye:kchi:waya, moye:kchi:waya tato:k. Ki..., kito:kayah chi:l, kito:kayah ayohwach, kito:kayah, kito:kayah miak taman tato:k, mochi:waya wa:n mi:l ke..., moye:kchi:waya kit sinti *porque** a:mo teh kichi:waya *d..., daño** se: okwilin. Pero nehjó:n nochi kinki:tskia:ya mah takwatsitsi:n, mah ma:pachin kihyo:tila:na yo:n, kihyo:tila:na teisá:. Wa:n ihkó:n moteltachi:waya pos a..., *después** ki:satoh kit ne:n nota:tahwa:n, yetok se: xahkaltsi:n ka:mpa tata:lia:yah inin..., ininkowtsi:n ompa ne:, ompa pano:keh tatokanih, kimiktihtiki:skeh kit tatokanih. Wa:n ye:kwe:i katka ke:meh se: trapi:chehte:na:n toma:wak, iwki kahsitoh n' okwiltsi:n ompa wetstok ne: ka:mpa, ka:mpa icha:n, kalte:noh, n', ka:mpa okwiltsi:n mocha:ntia yetok se:, se: tekal kit ka:mpa e:wtoya. Mahyá: osto:k ompa kit ne:n taalaxohtoya, ka:mpa mowa:tsaya ompa mo..., moi:xtoto:nia:ya okwiltsi:n, ompa sepa moka..., kochia. Yo:n kinohno:tsayah kit takakia yo:n wa:n a:mo teh kichi:wa n' okwiltsi:n. Wa:n nehjó:n pero yehwa:n tatokanih yahkeh ki..., kimohmo:tkeh, kimiktihkeh n' okwiltsi:n, de yo:n tamik n' okwil..., n' okwilin kimiktihkeh pe:wak kito:kah tato:k, a:mo teh mochi:wa, wi:tsa ehekat, a:mo ke:man teh mochi:wak, tawehweliw yo:n ta:ltikpak. Ke:mah yo:n kit takwida:rowa n' okwiltsi:n wa:n a:mo teh kichi:wa ok ki.... Nochi okwilimeh tein kichi:wah m..., de tato:k kwehwelowah, nochi kinki:tskia:ya, kihyo:tila:nah, iwki yo:n ne:chilia:yah wa:n we:i mochi:wa tein we:i. Wa:n no: de tak tel, telchika:waya ya kit, pata..., mihkwania ya, pata:nia kit ehekai:xko, ya:ya kit ehekai:xko, mokwe:kwe:lohtiw, ihkó:n ya:ya ehekai:xko, ke:mah, ihkó:n ne:chilwia:yah nota:tahwa:n. A:[man], xte:chtapowi i:n oksé: i:n nextikkowkowa:t, ke:niwki. Nextikkowkowa:t yeh nehjó:n, nextik sah ke:meh yo:n ampó:n tikihkwiloh, panextik pero yo:n a:mo pa..., a:mo teh kichi:wa, yo:n cholowa, komo tikmowtih tsikwi:nte:wa, yo:n a:mo teh kichi:wa yo:n, a:mo lo:kohtik nió:n te:kehtsoma. We:i motamia. Ka:n semi ke:meh se: .... Telwe:i ke:meh se: *metro** sah Ke:mah yo:n tsi..., tsikintsi:n, a:mo semi we:i. Wa:n i:n ka:ni se: kahsi. Onkak nika:kwí:n kowtah, ne: kali:ka:mpa nemih, nika:n Tahchiktekopa, ke:mah. Xohkilkowa:t, ¿Ke:niwki? Xowkilkowa:t yeh ne: xoxoktik, xoxoktik wa:n, wa:n i..., ip..., ipoxko ompa tepitsi:n, tepitsi:n tapal me..., medio** kostik tepitsi:n, mahyá:, mahyá: chi:chiltik, kostikchi:chi:ltik, yehwa yo:n xohkilkowa:t kichi:wa wa:n, wa:n nehjó:n yo:n tehwa:n nika:n tiki:xmatih mohka:t, cholowa niman, a:mo para se:, a:mo te:chia. Komo se: yowi ne:, tsikwi:nte:wa, nio:nó: se: kita *cuando** ki:sa, ke:meh xoxoktik, a:mo se: kita yowi, ne: takwitiw owihka:n. Iwki, yo:n a:mo teh kichi:wa n' okwilin, pero nika:n a:mo teh kichi:wa, onkak seki, ka:sá: ika tak, ke:mah eski *porque** ta:taman okwilimeh ne:n lo:kohtikeh, ke:mah. I:n we:i motamia. Ne: ka:n semi we:i, semi we:i ke:meh se: *metro** wa:n ika sempowal wa:n mahtak *centímetro**, yehwa wehwei motami yo:n, yo:n xohkwilkowa:meh. I:n ka:nika nemih. Nemih no: nika:kwí:n nochi i:n kowtahpa, nika:n *loma**, nika:n A:tpoliwi, nemih yo:n kowa:meh, mm. I:n kola:kexkowa:t, ox tiki:xmattok. Ke:mah, kola:lexkowa:t yehwa yo:n, yo:n koyo:meh kito:ka:itiah *coralillo**, yo:n kipia ti:ltik, kostik wa:n chi:chi:ltik ne: yo:n we:i motami, kachi we:i ke se: na:weyak *porque** kihtowah ke:masá: motewiah, kitolowah na:weyak. Kitolowah wa:n kimiktiah na:weyak kihtowah pero ka:n se: kimati, neh a:mo ke:man nikita, soh nite:kakilia pero a:mo ke:man nikita. Ke:mah, soh nikihtowa *porque** nite:kakilih, pero a:mo ke:man nikita ke:masá: motewihtokeh, a:koni kit..., kita:nkeh, [kih]to[wah] komoke kita:ni na:weyak, [iwki] te:tapowiah, mm. I:n, in, i:n *este** ka:nika:wí:n se: kinahsi. No: nenih nika:kwí:n nochi, nemih nika:n, ka:mpa eski nemih A:te:nohpan, nika:n Xaltipan, ka:mpa eski, nochi onkakeh okwilimeh, no:ya:n nemih, mm. Xte:chtapowi i:n ekowa:t ke:niwki. Pos nika:n ekowa:t ne: mahyá: ti:ltik sah wa:n no: pané: pantahmachchioh, no: pitsa:wak ne:n kipia itapalo, pitsaktsi:n. Pané: panta..., pané: pantahmachchioh no: ke:meh petakowa:t pero nehjó:n a:mo semi kwali mota, mota pané ti:ltik sah Wa:n nika:wí: mochi:wa Osto:ka:pan nemia se:, ye:kwe:i *hasta** ihkwí:n tomaktik no:, ye:kwe:yak ke:meh na:wi *metro** mochi:waya ne:n okwilin pero cholowa:ya niman, a:mo ke:man, a:mo ke:man a:kin kehtsomah tokni:wa:n, te..., te:i:xahsi cholowa, nio:nó: se: kita ke:niwki n' okwilin. Ke:mah pero neh nikitak ke:meh ohpa ne:, ne: nika:n A:t..., nika:n Osto:ka:pan, ka:mpa ika ita:lpan ne:n, ne:n ka:mpa ita:lpan ta:tahtsi:n Ismael katka. Tikitahkeh, katka tinohne:lmeh tikitayah, *cuando** tata:lwi:lah, se: kimowti:ti, ye:ktsikwi:nte:wa n' okwilin *hasta** te:mowtih, wehwei mochi:wah yo:n, wehwei mochi:wah. I:n kowa:we:wentsi:n ¿Ke:niwki? Yo:n kowa:we:wentsi:n, telwe:i ke:meh se: mo:lik wa:n tahko, semi we:i wa:n tomaktik, ihkwí:n tomaktik ke:meh se:, ke:meh se: metama:it, yo:n wehwei metama:imeh. Ke:meh se: kowe:lo:t, tiki:xmattok kowe:lo:t mochi:wa kowke:span, ihkó:n tomaktik, seki *más** tomaktikeh tein we:wetkes a wa:n tsikitsi:n, ne aki..., semi we:i, we:i ke:meh e:yi *cuarta**, semi we:i n' okwilin wa:n kwitapi:leh ihko:ntsi:n. Ikwitapi:l yo:n okwilin wa:n pos neh, pos neh para no..., noparteh a:mo teh kichi:wa *porque** tikitakeh, titekitikeh, ne: sakame:wayah ne: ka:mpa Molina wa:n ti..., timiakeh titekitiah, xa: ke:meh timahtakmeh tikahsikeh se:, sepa ke:meh tak se: *estajo** wa:n tahko, *más** ke:meh o:me *estajo** titekitikeh *chapote** ka:mpa tikchi:wkeh ne:n sentame:wkeh. Wa:n tikinahsikeh panowa e:yi *ciento** n' we:wentsitsi:n wa:n ka:n teh te:chchi:wilih, ka:n a:kin mokwaltih, nió:n a:kin. Wa:n ihwa:k a:mo tikwiah *botas** ke:meh ekintsi:n, ihwa:k timometspihpi:kiah tehwa:n *tipobres**, ka:mpa tehtsonkilah timometstetekwinowa:yah ika pahpatake:se:wat, mahyá: tobo:bo:tas. Tetekwinowah komekat ika wa:n nochi toxokpal t'pi:kiah para a:mo te:chwitswia:ya ne:n tehtsonkilit, ihui:n timota:lilia:yah. Iwa:n ntekitik ne:n Miguel Loguente, Mariano Lobato, ne:n Pacho Anastacio, iwa:n te..., tawi:tekiah tipi:pilmeh tehwa:n, ompa tawi:tekkeh ompa ne:pa, pero neli ka:n t'piayah yo:n kwetaxmeh, a:mo timometsta:lilia:yah, timometspi:kiah ika pahpatake:se:wat. Yo:n chi:chi:lpahpata t'te:mowa:yah wa:n timometspi:kiah ika timopale:wiah tepitsi:n ika witsti. Ke:mah pero ka:n ke:man teh te:chchi:wilih n' okwilimeh, yo:n we..., we:wentsitsi:n. Ke:mah, ka:n .... Kihtowah te:kehtsomah pero a:mo se: kimati *porque** ne:pa tehwa:n a:mo a:kin mokwaltih, wa:n miakeh tikinahsikeh, ke:mah. Timowiah ya *porque** achi:chika tikinahsiah, achi:chika tikinahsiah, ke:mah. Wa:n i:n, i:n *este** ka:nika okachi nemih, ka:n se: kinahsi. Tel..., telonkayah nika:n Koyo:xo:chiko, ka:mpa Moli:nahko ta:lpan, Ke:mah, ompa tel..., telonkayah, ni..., nika:kwí:n tak no: nemih, ne: Tahchiktekopa pero a:mo ke:mah tikahsih tehwa:n ompa, soh na:weyakmeh ompa ionkaya:n. Yo:n we:wentsitsi:n yetokeh sah ka:mpa ne: .... Mochi:wah ka:mpa ta:ksese:xpan kachi, ke:mah, a:mo no:ya:n onkakeh yo:n, mm. I:n se: kowa:t, koyo:koya ito:ka:y *chirrionera**, ¿Ke:niwki? A:, yo:n no: senxoxoktik wa:n pits..., sempitsaktik wa:n no: ikwitapi:l no:, ikwitapi:lekapan ne: iwki, a.... Chi:chi:ltik no: tepitsi:n, *medio**, pané: po:ktik, kostikchi:chi:ltik sah. Yo:n nemi senkoma:pan, nochipa ya kahbe:nma:pan *o** itech kowit ompa ne: nemi wa:n motate:molia kopa:pa:lo:t *o** kikwa chapoltsitsi:n. Pero yo:n a:mo teh kichi:wa, a:mo ke:mah te:kehtsoma yo:n, ke:mah pero se: kimowilia ta: pos kowa:t. Ahko nochipa nemi yo:n, a:mo nemi ta:lpan, nochipa ahko nentinemi, ke:mah wa:n kwa..., kahkaltik no: mahyá:, mahyá: *alambre** wa:n se:mpitsaktik yo:n. Sempitsaktik n' okwilin, mm. Ne: i:n kowa:meh tein, tein te:kwah. Ka:nika ne:n okachi te:kwah, xa: se: imetsko, se: ima:ko, se: ipoxko, ka:nika okachi te:kwa. Pos ka:mpa se: moahxi:ltia ke..., ke:masá: se: moahxi:ltia se: ixokpalko. Ke:masá: se: itankwa:ko, se: ki..., komo se: ma:ta:me:wa se: ima:ko, ke:mah. Miakeh mokwaltiah ne: intankwa:ko, ne:, neh no:, no..., nomonta:ttsi:n ne: kikehtsonka ixokpalko, tatsa:la:n de n' *icorrea** de i:n itekak, kikehtsoh, kalakih nochi na:wi itawa:n, yo:n na:wi itawa:n ne:n .... A:mo te:tipi:nia, yo:n, yo:n te:kehtsoma *porque** taneh. Kipia na:wi itawa:n, kinatskwaltia wa:n, wa:n yo:n i..., ite:na:yo kom..., ne: tein ika te:pah..., ika te:miktia ya, *veneno**, i..., ne: na:wi itawa:n kipia ne: kiliah *colmillos**, t..., kohko:ltikeh ke:meh yo:n, ke:meh yo:n te:nko:lwits, kohko:l..., kohko:ltikeh wa:n nehjó:n yo:n itawa:n tein ika te:kehtsoma, pi:ktokeh. Pi..., se: kamacha:lo:ltia, yetok mahyá: yo:n *ajito**, ne: yo:n *a..., ajos** Ihkwi:ntsi:n tokotsietok ne:n itawa:n itech ne:, itech ne:n i..., ikah wa:n nehjó:n *cuando** takehtsoma ya ki:stiki:sa yo:n n' itawa:n wa:n ke:meh a:paltik, kika:wati a *veneno** wa:n yehwa ya yo:n te:miktih ya. Komo *te:toca:roh** itech se:, itech se: italwayotsi:n niman ne:nemi wa:n niman se: kokoliskwi, niman se: kimachilia, ompa se: wetsi. *Cuando** a:mo *kitoca:rowa** itech talwatsi:n se: kixi:kowa nehnemis tepitsi:n, o:me, e:yi *paso** pero komo *te:toca:roh** ne: itech se:, se: italwatsi:n ompa *mero** tiyo:ltokeh itech wa:n esti kima:nelowa, se: iyo:lo ahsi wa:n niman, yo:n te:kokoh ke:meh yo:n *veneno** de n' kowa:t, te:kokoh, totomo..., se: totomoka sah yo:n, totomokalis te:kokoh pero chika:wak. Neh n'mattok *porque** nimoahxi:ltihka neh. Ne: se: totomoka sah wa:n ik..., ika, i..., ika, ika *rato** sah tikmachili:s yo:n kokolis, motsetselowa *fuerte** wa:n a:pipitsika ka:mpa se: ihwiyotsitsi:n. Ka:mpa se: itson, se: itantsi:ntan, se .... Ka:nika eski, se: i:xtololoko kihki:sa esti. Wa:n nehjó:n totomokalis te:kwi pero chika:wak *hasta** a:mo se: taxi:kowa wa:n se: iyo:lo pané: kisasneki, *hasta** ihkó:n we:i ase: iyo:lo. Ih..., ika se: mikisneki, ika, ika yo:n, yo:n te:kwi, xa: tite:kakilia:ni, sehsepa sah yo:n kinkokowa, xa: te:kakilia:ni, yo:n ...., neh nik..., nikmattok *porque** nikpano:k yo:n kokolis. Pero mah a:mo, a:mo te..., a:mo te:ahsika:n tinochi:meh *porque** se: te:kne:ltih, seki a:mo se: kixi:kowa. Neh nochi nik..., nikehekoh ya wa:n nikmach..., wa:n neh, neh ne:chmakakeh santa elena, yehwa ne:n, ne:ch..., kitewa:tskeh wa:n ki..., kimolo:ntihkeh wa:n nita:tai:k wa:n *tabaco** nikwah iwki, iwki nikwahkwah yo:n iyat. Yehwa niktso:tsonkwahkwa, iwki, iwki n'tohtoloh. Para nipahtik a:mo ne:ch..., a:mo ne:chta:lihlihkeh koyo:pah, nió:n tei, yehwa sah yo:n *tabaquito** ne:, ne: ne:chmakakeh, wa:n yo:n te:panowia, komo timopale:wi para kichi:wak se:, sempowal wa:n na:wi *hora**, timopale:wih ya wa:n koma:mo ti..., koma:mo timopale:wi ika, ika se: miki a. Yo:n se:, yo:n yetok, yetok, tamachi:wtok sah ne:n ka:mpa se: kit..., ka...., kixi:kos a yo:n, yo:n kokolis, yo:n mahyá: kokolis *porque** ika, ika, ika *rato** se: te:kwi, te:kwi chika:wak, yo:n se: totomokalis. Yo:n totomokalis, yo:n a:mo te:kokoh, ke:ní:w, chichinaka oso ke:ní:w, yo:n totomokalis te:kwi, totomoka pero nochi ke:meh tietok *mocuerpo** wa:n nochi ne: se: iyo:lo, *hasta** pané: ki:sasneki wa:n totomoka se: iyo:lo, yeh ika te:tsahtsi:ltih. Neh n'mattok *porque** nik..., nikpano:k neh pero mah a:mo, mah a:mo a:kah eskia ke..., okseki tokni:wa:n *porque** semi se: te:kne:ltih, te:kokoh, seki a:mo se: kixi:kowa, ke:mah. Yehwa yo:n, yehwa semi kwali yehwa nimitsilih yo:n santa elena wa:n iyat, iyat ne: semi kwali wa:n no: semi kwali onkak seki xiwit ne:, seki xiwit nehjó:n nika:kwí:n onkak, no: nikitstoya, mochi:wa ihkwi:kwí:n wa:n ima:i ye:..., wehwei ke:meh kekexikilit pero a:mo wehwei semi, ihkwí:n sah mochi:wa ima:tsitsi:n wa:n ma:ahalaxtik, kahkana:wak ima:i wa:n kowyoh..., [ikowyo]tsi:n, kowyohmoradi:toh n', ima:kowyo wa:n iyo:la:n moketsa ne: se:, se: ixo:chiotsi:n, ihkwi:ntsi:n pané: kehkelpachtik, pané: kwa:nakat wa:n pe..., pané: i:xtehtewyoh. Xoxoktik iteyo, yehwa yo:n pahti, yo:n, yo:n xiwtsi:n, para, para kowa:t te:kehtsoma yo:n. Kimolo:ntiah nochi ke:meh yetok, kiwiwitah nochi ika inalwayo, nochi ika iteyo, nochi ika ixo:chiotsi:n wa:n kima..., kimolo:ntiah yo:n wa:n yehwa se: tai, te:na:miki kokolis. ke:ní:w mono:tsa yo:n xiwit. Ka:n n'mati, ke: neh niki:xmati kowa:pah no:. Onkak a:mpo:kwi:n, kahbe:ntah, ka:sá: ika onkak, ihkwí:n sah moskaltia, a:mo wehkapantia wa:n, wa:n iteyo moahoketsa ihkwí:n wa:n pané: kwa:nakatsi:n. Ihkwí:n mo..., med..., ilakatstik tepitsi:n, ihkwí:n moi:xahkoketsa wa:n se:sah itako:tsi:n moketsa ima:tsa:la:n ne: wa:n ihkwí:n mochi..., iwki sah de wehkapan wa:n moteyo:tia, no: kwali para pahti, para, para kowa:pah wa:n komohkó:n se: a:miki, se: ki..., te:chihchi:wiliah yo:n kwamekat, yo:n ma:tohtomiyoh ata, mochi:wa nika:kwí:n ka:sá: ika. Tiki:xmattos. Nika:n koyo:meh kiliah wa:koh, tehwa:n tikiliah i:xtsotsolpahxiwit, yehwa semi kwali ki..., kitekih imixiwyo wa:n kimanah wa:n *cuando** teh t'nekis a:t, *cuando** yo:n te:kehtsoma okwilin semi se: a:miki. Semi se: a:miki. Pos yehwa te:makah mah se: tai yo:n a:tsi:n, mah a:mo se: tai chipa:waka:t, yehwa yo:n a:tsi:n te:makah, ka:n ke:n namih nió:n chichi:k, nió:n koko:k, nió:n tei, yehwa yo:n kwali pahti no:, te:pale:wih. Ke:mah, yehwa yo:ni wa:n yo:n santa elena onkak, onkak ne:n nika:n tiki:xmatih onkak santa elena pero yo:n wehwei mochi:wa, nika:kwí:n onkak ampó:n, mehmelaktik, a:mo ta: onkak santa elena mosowa sah, ihkwí:n sah mochi:wa, a:mo moskaltia wehkapan. Yehwa semi kwali pahti yo:n tein *me..., mero, mero** santa elena, tehwa:n t'piayah ne: kowtah *semilla**, ne:n mochi:wa, ke:mah, semi kwali wa:n iteyo kachi wehwei, pohposoktik wa:n kachi wehwei wa:n nika:n yo:n tein *cimarrón** tikiliah moahkokehketsa i..., ika taktson, ika toolo:ch moahkokehketsa wa:n tsikitsi:n iteyo, tsikitsitsi:n. A:mo ta: ne: yeh pohposoktik, wehwei, ihkwi:kwí:n de we:weyak wa:n ihkwí:n sah mochi:wa, mosohsowa ihkwí:n, ke:meh, ke:meh xi:tomat sah mochi:wa yo:n, santa elena tein, tein kwali pahti para kowa:t neli, ke:mah, iwki yo:n. kwali tite:chtapowi:s ke:ní:w kichi:wah yo:n Santa Elena. Pos yo:n se: ki..., ki..., kiteki iteyo, kitewa:tsah wa:n kikwe:chowah wa:n ke:mah kimanah ya, wa:n yehwa te:makah mah tai apahti, yo:n .... Wa:n komohkó:n ihsiwka:yo:t, ne: m..., ekintsi:n te:kehtsoh okwilin wa:n para se: pahtitiwetsi. Koma..., 'kwiti ma:[ski] xohxowik se: kitsonkwahkwa iwki wa:n si..., wa:n komo tai:k, komo tai:k ne: iwa:n ne:n tai:la:t, no: kina:miki, mah se: tai wa:n ika se:, mah ika se: tatolo wa:n pero miak niman se: kits[tsonkwahkwa], ma:s[ki] xohxowik, a:mo meneki tatewa:ts, ihsiwka:yo:t, se: kwahtiwetsi yo:n. Ke:mah wa:n te:na:miki ko..., wa:n yehwa yo:n semi kwali se: .... Te:na:miki pero a:mo moneki ok koyo:pah te:ta:lili:skeh sayoh mah se:, mah se: monehmachpia ika se: itakwal a. Mah a:mo se: kikwa taxkal yema:nik, mah se: kikwa te:tewatsi:n, ika se:, se: *semana** mah a:mo se: kikwa te..., taxkal, Se: kikwa pero te:tewatsi:n komo se: maya:na. Te:tewatsi:n mah se: kikwa yehwa sah yo:n para a:mo se: motanawi:s wa:n komohkó:n se: kikwah ne:, ne: tapalo:l tein sese:k, ke:meh to:tolin tikwa:ti oso mah se: ilamahpio, yo:n mah a:mo se: kikwa yo:n *porque** te:tanawih, wa:n ika ne..., netanawi:l a:mo se: pahti ok, se: miki a, *por más** se: kinekiskia. Mahse:wa ke:meh yo:n tein toto:nik ke:meh kwa:kownakat, ke:meh, ke:meh .... Teisá: tein tapalo:l tein toto:nik wa:n mah a:mo se: tai eliwis ne: kahbe:n ok, mah se: mopia tepitsi:n, *so[lo]** wehka *tiempo** kwali se: kikwa:s tein eski. Yo:n, yo:n neh niki:xmati *porque** ompa niwa:lpano:k neh, ke:mah, nik..., nikihyowih no: yo:n, yo:n mahyá: te:tsa:wit, mahyá: kokolis, ke:mah. Wa:n ne:n, yehwa ne: i:n teh tikilia i:xtsotsolpahxiwit, seki:n nika:wí: kiliah *este** wa:kohxiwit. Wa:koh T..., *este** ¿Ka:nachi to:nal mah se: tai:to? Pos ke:meh se: kinekis, ma..., kwali se: kipias ke:meh o:me *semana** mah se: tai:to mah a:mo se: tai kahbe:n, mah yehwa se: tai:to *mejor** para .... Se: kineki mah se: pahti pos mah se: tai nochi yehwa se: ia:w. I:n a:m..., a:mo k..., a:mo kipia *diata**, nió:n kipia tamachi:w para titai:s, ta..., ke:meh ya titai:k, kwali titai:s miak, kwali titai:s tepitsi:n sah. Ke:meh se: a:miki, *cuan..., cuando** yo:n se: moahxi:ltia n' okwilin ne: se: ye:ka:miki wa:n komo se: tai:k xoxowika:t, yehwa sah, a:mo teh te:na:miki pahti ok. Yo:n mah a:mo se: tai, komo te:ahs..., te..., se: moahxi:ltih, mah a:mo se: tai xohxowika:t, yeh se: ye:ka:miki, mah a:mo se: tai nió:n n' a:t. nió:n tei. Wa:n mah se: tai pahti tein te:na:mikis, ke:mah *porque** yo:n te:a:miktih yo:n pitsiyo:t, te:amiktih wa:n se: te:kne:ltih *igual** komo se: motsonteki, komohkó:n se: motsontek wa:n se: tai:k a:t no: a:mo teh pahti ok, *porque** kimohtiah esti. Kimowtiah esti wa:n esme:ya, esme:ya wa:n te:ta:ni esti, a:mo te:ta:ni de se: mokokowa ika, te:tani esti. Ke:mah *porque** tehwa:n tikitakeh se: tokni:w ampo:kwí:n *cerca** ki..., tepitsi:n sah kwi:ltihkeh nika:n lapotsi:n, kwa:tsontekkeh i:xkwa:ko wa:n nehjó:n .... Yo:n porin eheliwis ta:katsi:n. Ki:xkwa:kwi:ltihkeh wa:n ahsik ikalihtik, ka..., a:mo yetok ina:nahtsi:n, kite:mo:to ne: ka:mpa ta:wantoya, ne: yetok pi:piltsitsi:n sah, kilia "name:chahsiko" kilia "we:noh". Wa:n ki:xahsi i..., ipopá:n ye:ki:xesyo, "Ne:chwa:lmakaka:n n' a:t" kilia "nie:ka:miki". Pos kwitoh ne: ahpa:sko n' a:t pi:piltsitsi:n, kina:lmakakeh ipopá:n kalte:noh, tai:k wa:n ke:meh ihiwinti tepitsi:n ompa mota:lih. *Después** ompa ki..., tai:k n' a:t, kachi *más** pe:wak esme:ya wa:n esme:ya, *cuando** ki:sako isiwa:w ne: yahki kite:mo:to, i:pa tanawtok a, i:xtololotahtamantiak a wa:n kachi esme:yak, esti ke:meh mote:kak i:xkich, mohti esti, a:tiak esti, n'mati ke:ní:w yo:n. Porin n' ne: xohxowik ne: *veneno** komohkó:n se: motsontek, se: mokokoh, wa:n no: iwki mah se: kipia *cuidado de que**, komo se: motsonteki mah a:mo se: tai a:t, mah a:mo se: tai a:t, semi *peligroso**. Tehwa:n tikitakeh *porque** tikitakeh yo:n ta:tahtsi:n, a:mo we:i kitsontekkeh pero ke:meh tai:k a:t kitanawih wa:n ika mikik. A:mo kihyowih. No: *igual** i:n kowa:t, i:n no: iwki, a:mo wel se: tai a:t se..., a:t semi kitawe:lita. N'mattok *porque** se: *viaje**, se: ta:kat nika:n *tovecino**, ne:n kiliah, nomo:tsaya nesi, ke:ní:w mono:tsaya, ka:n nikelna:miki se: ta:kat, ta:tahtsi:n Santos Huero katka ikni:w. Mahxi:ltih kowa:t ne: ko..., mi:lah, a:mo mi:lah, takwe..., ta..., take..., tahchi:wato ne: tahchikteko wa:n wa:la:ya mo..., itech ohpa:wa:s yetoya se: mia:watsi:n, ochpa:was. Wa:n wi:tsa ya, kwalka:n ya:ya yeh, ika owapach ta:wihtia:ya, a:mo onkaya *lámpara o candíl**, owapach kwi:kay wa:n wi:tsa ne: ixta:wat, mometskwi:ltih ne:n itech ochpa:wa:s, ompa kochtoya ne:n mia:watsi:n wa:n de mometskwi:ltih, kimachilih pané: mometswitswih wa:n o:me, e:yi *paso** kita:lih, kimachilia pané: kokowa semi. Molia a:it toni nimokwi:ltih ne:pa, xa: witsti molia, kinemilih kitati:w toni mok..., mokepak ta:kat, kitato semi toni mokwi:ltih, kita se: kowa:tsi:n kechpanpilkak, tsikitsi:n kowa:tsi:n, ihkwi:ntsi:n sah. Mopanpiloh ompa, ihkó:n nepaniwtoya itech ochpa:wa:s, mopanpiloh ompa, ompa mopanpiloh ihkó:n "A: pos tehwa" kilia "tine:chkwah. Ki:xtih *imachete**, kwa:tsontek wa:n ompa kika:wte:w, sepa yahki. Ne:pakatsi:n a:taw, ahsi a:tekokomol, icha:n katka i:n Texa:yakatitan, ahsi a:tekohkomol wa:n ye:ka:miki ta:kat, kikwik a:mik wa:n tatayowaya:n ok, kwalka:n ok. Kinemilih tai:s a:t. Moi:xakate:k itech a:tekohkomola:t wa:n tai:tiwets n' a:t wa:n pané: se:wik tepitsi:n Yeh ke:meh nimitsilia totomokalis ye:kte:kokoh wa:n tai:k n' a:t, se:wik. Tepitsi:n panki:sako yo:n tehkolis, ne: *hasta** yo:n lo:mahtipan ka:mpa yetoya ne:n kiliah mucha raz icha:n, ihkwí:n. A:mo timatik ok teh wa:n ompa panki:s..., panki:sato pané: kachi *más** oli:nik a n' inekokol. Oli:nik a wa:n ompa mota:lih, ompa motapachoh wa:n ompa ihyo:tamik. A:mo, a:mo ahsik icha:n, yo:n a:t tai:k sayoh. Kixi:ko:skia, kwali wa:lahtoya pero ke:meh tai:k a:t iwki motanawih wa:n a:mo teh kina:mi pahti nió:n tei, *cuando** kitakoh pahti yehwa Sa..., Santos Huero katka, kitako Cuesala:n pahti, *cuando** ahsik i:pa, i:pa takwa:wayak a, a:mo kixi:koh. A:t *delicado** semi. Wa:n yo:n komekat tein tikihtowa kwali ne:n se: tai:s, sayoh ixiwyo se: kikwi *o** nochi ika ikomekayo. Ixiwyo sah, ixiwyo sah kima:..., kima:yektiah, ixiwyo sah iwa:n itsi:nkowyo, iwa:n itsi:nko..., tsihtsi:nkowyoh no:, kiliah i:xtsotsolpahxiwit, yehwa kitekih ixiwyo wa:n kimaniliah kokoxkeh wa:n komo a:miki pos yah kimakaka:n nochipa ya. Mah a:mo tai kahbe:n ok, ke:mah *porque** ke:masá: ma:ski kwali se: tai:skia kahbe:n pero komo se: kineki mah se: pahti *mejor** mah se: pah.... Se: tai paha:t wa:n a:mo teisá: takwal tein a:mo te:pahti:s. Ke:mah *porque** se: yo:n, yo:n okwilin semi pitsotik, se:, se: motanawia wa:n a:mo se: pahti ok, ke:mah. Ihwa:k te:kehtsoma ka:nachi to:nalika ne:n moneki se:, se: ki..., se: mopias, a:mo se: kikwa:s, tikihtowa:ya teh *este** tapalo:l tein sese:k wa:n mah a:mo se: tai ne:n a:t xohxowik. Pos se: *semana** mah a:mo se: ta..., mah a:mo se: tai, mah a:mo se: kikwa taxkal ema:nik, te:tewatsi:n sah mah se: kikwa, te:tewa sah wa:n yehwa sah. Ne: neh nikwa:ya .... O:me *semana** a:mo nikwah tein yema:nik taxkal, ma:s[ki] nimaya:naya pero nikwa:ya ne: taxkalte:tewatsi:n sah, yo:n .... Wa:n ne:..., ne:chakayah taxkali:xe:wat sah, se:sah nikwa:ya *porque** kimowilia:ya nowe:..., nowe:ipopa:n mah ne..., mah nimiki wa:n pos ne: ne:chmikti:tih wa:n kwali nietok a, ta: yo:n se: kimachilia ma:ski kwaltsi:n timonohno:tstoyah ekintsi:n, *cuando** oli:ni kokolis wa:n te:wi:ka. Ke:mah, yo:n pitsotik yo:n kokolis, a:mo kwaltsi:n. Ke:mah, yo:n a:mo se: kokolaki, a:mo se:, a:mo teisá: se: ki..., te:..., te:chi:wilia pero ke:meh *veneno** moka:wa taihtik, yehwa yo:n te:chi:wilih, te:miktih. Ke:mah, yo:n semi, semi, semi te:mach yo:n, ke:mah wa:n mah a:mo se: kikwa:k ne:n tapalo:l tein sese:k, ke:meh, kie:ra se: xiwtika mah a:mo se: kikwa, o:me xiwtika, mah se: mopia, kwali se: kikwa:s pero *cuando** te:panowih wehka ya pos kwali se: kikwa:s a. Esti mochipa:wa, de wehka:wa mochipa:wa esti, ta: i:n te:mikti porin esti yowi iwa:n esti wa:n itech se: iyo:lo, ke mopahwia nochi, nochi ne: ke:meh tietokeh nochi timopahwiah yehwa ika timikih ya. Ke:mah, totomokalis te:kwa yo:n, n'mattok *porque** nik..., nipano:k ompa, se: totomoka sah. A:mo se:, a:mo te:kokoh, mahyá: yo:n chichinaka oso ke:ní:w, a:mo, soh totomokalis te:kwi, ke:mah. Tikihtowa teh we:noh ne: onkak seki tapalo:l tein toto:nik ke:meh kwa:kownakat, katí:n okseki tapalo:l kwali se: kikwa tein no: toto:nik. Ke:meh *pollo**, po:yohnakat, pero xili a:mo wel se: kikwa:s, xili a:mo wel se: kikwa, *pescado** a:mo wel se: kikwa, *porque** sese:k nochi, ke:meh to:tolin a:mo wel se: kikwa, ke:mah. Wa:n neh nima:takwa:ya ihkó:n sah i..., nikwa:ya ihkó:n sah taxkaltsi:n, ihkwi sah nima:takwa:ya. A:mo nikwa:ya nió:n kilit ne: *porque** nikmowilia:ya neh. Iwki sah taxkaltsi:n, de wa:kik, pero *siempre** te:tewatsi:n ne:chtewa:chilia:yah iwa:n i:xe:wayo, nochi iwa:n ya ne:chtewa:chilia:yah, ihkó:n nimopiak wehka:wak para a:mo teh ne:ch..., a:mo ne:chi:wilih tei. Ekintsi:n pos kwali nikwa tein eski, kwali nikwa chi:l, kwali nikwa:s .... Pero wehka:w ya. Wehka:w ya, ke:mah. We:noh pané: nochia ne:n timonohno:tskeh de n' kowa:meh wa:n nochi ke:ní:w se: mopahtia. Mm, ke:mah, entó:s ekintsi:n sayoh xi..., ne:chili ne:n moto:ka:i. Neh niErnesto Vázquez. Ka..., tasohka:matik miak.