A:man na:nah xit..., kwali tite:chtapowi:s ke:ní:w ne:n inemi:lis se: siwa:t de tane:si, ke..., ton kichi:wa wa:n nochi wa:n *hasta** tayowa mo..., mose:wi:ti Mm, pos, pos *este** ne:, ne: wehka:w tehwa:n tipano:keh, ka:mpa tiowih tite:tohtokah, tikwi:kah se: ta:gat. Tikmatis semi kwaltsi:n nehjó:n ta:kat tiktohtokah *porque** xa: sayoh tietotih, xa: sayoh tikitstotih, xa: sayoh tikmawiso:tih pero a:mo. Se: ta:kat owih, owih *porque** ke:yeh motapa:kihtani, ke:[meh] ne:, ne: kihtoh ne:n wehka:wkayo:t ne: koni ne: ti..., kipia ke t'tapa:ki:s wa:n kipia ke t'tahtsomi:s a:to de kwalka:mpa tiktixili:ti. Ta:ka:n tikpia emo:ltsi:n pos tiktapi:ki:ti wa:n tikmaka itaxkaltsi:n ne: *las seis** ne: ta..., [ko]moke chikwase:n *hora** de tane:si a tikmaka ya itaxkaltsi:n wa:n yeh yowi a, tikpi:kilia wa:n mitska:wte:wa ya, mitsnawatihte:wa, xine:chtapa:ki wa:n xine:chtahtsomi, ta:ká:n tsayaktik noti..., notilmahtsi:n xine:chtahtsomi wa:n *hora** de tima:tami xiksak..., xikwiti:w a moa:w wa:n tiketsas monextamal para sepa tine:chtixili:s kwalka:n *porque** neh sepa niá:s, *a ver** ka:nikahkwí:n niow, nite:pale:wi:ti *o** *o** nikahkwí:n teisá: nikchi:was, ta:ká:n nikwiti:w nokowtsi:n pos ampó:n ni..., nikitas toni nikchi:was pero teh ximoo:oli:nihto de *mococ...,** de mochi:walis motikote:noh. Teh kipia tik..., ne:chma:ktili:s taxkaltsi:n de niehko, ne:chmakas nokahfe:ntsi:n, ne:chmakas no..., noemo:ltsi:n, notaxkaltsi:n wa:n ne: teh, teh no: *igual**. Ta:ká:n timoi:xa:wilia motilmahtsi:n pero ximotil..., moi:xa:wili motilmah wa:n teh timoli:nihtos ke niehkoti a *porque** kipia ke tine:chtamakas niehko. Wa:n *cuando** yeh kinemili:s ke ya:s tatekit..., *bueno** tekitis de yeh itekipan, mitse:was kwalka:n wa:n teh tine..., ta:ká:n tiknemilia tinexketsati ok, tiknexketsas wa:n tikwe:cho:s toto:nik nehjó:n nextamal. Nextamaltsi:n a:mo tik... tikwis ne: ke:meh a:xka:n tikwaltiah se:, tikwaltiah se: tokni:w ta:ká:n nexakik *o** ta:ká:n yo:n a:xokoya iwki tikwe:chohtokeh pero ne: ke:man a:mo kinekiah. Ne: ke:man kinekiah ahwia:k n' taxkal tikihtowah, mah ahwia:k n' taxkal, mah we:lik ki:sa n' tapalo:l, mah a:mo ne:, mah a:mo tikchi:waka:n, mah xoko:k n' emo:l oso mah a:mo poye:k n' emo:l, ta: kipia ke tikpoye:li:skeh n' emo:ltsi:n, ta:ka:n t'ta:lili:skeh tepitsi:n a:ko:lin *o** ta:ká:n t'ta:lili:skeh tepisti:n ayohwach. *Porque** ne: ke:man n' ta:tahmeh neh nikitaya kikwa:yah ayohwachemo:l. Ayohwachemo:l no: tikpixkas semi achto, achtopa, para ke:mah ti..., *cuando** tikwe:cho:ti:w a n' ayohwa:chtsi:n tikimakas a ne: pero tik..., tiktewa:tsas wa:n tik..., tikta:lili:s a n' emo:ltsi:n *o** ta:ká:n seki, i:ksá: tinemiliah tikwe:chowah ne:n chi:loksik. Wa:n tik.., tikwe:choliah tomatsi:n wa:n tikta:liliah n' etsi:n wa:n ompa tik..., tikpante:miliah toetsi:n ne:n tikiliah chi:la:yo:t pero tikwe:choli:s ne:n ayohwach wa:n n' tikwe:choli:s n' a:ko:lin. Wa:n ta:ká:n kipia *gusto** de kikwa:s ika se:, se: nakas de *ajo** entó:s: tikta:lilia n' *ajito** para kipia *isabor** nehjó:n emo:ltsi:n, ne:n chi:la:yo:tsi:n tikiliah yehwa yo:n i:ksá: ika tikintapi:kia:yah ne:n ta:tahmeh, ne:n yo:n ni..., yehwa neh ika ni:xpano:k wa:n ihkó:n *cuando, cuando** ke ne: yeh yowi a ne:n no:..., *noseńortsi:n, yowi tekititi neh nikonkwia n' a:t, ne: achi metswehkatsi:n *porque hasta** kweskomatepe:k nikonkwia noa:tsi:n. Ika a:mo nitakepaya [sa]yoh sepa *porque** nitakepas sake:ra chikwase:n *viaje**. Chikwase:n *viaje** nitakepas komohkó:n n'tapa:ki:ti wa:n na:wi *viaje** nitakepas komohkó:n sayoh para nok..., no:..., notikote:noh niktatekiwti:ti para nonextamal *o** para noemo:ltsi:n. Yehwa na:wi *viaje** sah nikwiti noa:w, chikwase:n *viaje** nitakepas komohkó:n niktapa:ki:ti. Niktapa:kia wa:n ke:mah ne:pa niktata:lia itilmahtsi:n mah tawa:ki. *Una vez** de wa:ki mo:stika nitahtsomaya para sepa motapatili:s n' *tahkosemana o** de itamia n' *semana** *porque** yeh sepa ya:s te:tekitili:ti:w *o** komo te:tekitilihkeh, ke:meh niktohtokak te:tekitilihkeh a:mo kipia tohtoni ne:n ki..., tohtoni *kigasta:ro:s o** kinamakas teisá:, niktohtokak se: *pobre**, pero ihkó:n ni:xpano:tok iwa:n. Wa:n *cuando** neh, *cuando** ne: kinemilia ne:n tikiliah to..., toohpaka:momá:n ya ne:n tomona:n, ne: kihto:s ekintsi:n kipia ke tik..., xikchi:wa yehwa i:n wa:n tik..., x..., ta:ká:n tiko:yati motao:l xiko:ya ya n' tao:l para tiketsati para mo:stika wa:n tiki:xtili:s nextamal ne:n ikoko:kka kihtowah, yehwa ya tehwa:n a:man tikiliah totenex. Tenextsi:n neli a:mo ki..., a:mo iwa:n kochis, tenextsi:n tiki:xtilia:yah wa:n ne:pa tikta:liah ika ne:, ika se: ko:ntsi:n. Pero neli nik..., ne: nikmattok ke ne:chmakakah ok se: ko:ntsi:n pero tein kohkoyoktik para panowa nehjó:n nexa..., ne:xa:yo:tsi:n tikihtowah, mah a:mo kichichi:na. Wa:n mo:stika tane:si a pos ti..., time:wa ya wa:n sepa tikitati a wa:n tikpa:ka ya tein tikwe:choli:ti mo..., mota:tahtsi:n wa:n tikwe:cholia wa:n kwaltsi:n tikala:xo:s, a:mo, a:mo ta..., a:mo ki..., te:chilwia:ya a:mo nextamal ta:tahko tiktokti:ti nokone:w taxkal. Tiktokti:ti yehyema:nik wa:n mah alaxtik wa:n no:nohne:lmeh, a:mo tikta:lia ne: taxkal wehwei *porque** a:mo itskwinti takwa:ti, ta: takwa:ti ne: *cristiano**. Ihkó:n ne:chilwia:yah neh pos tak a:mo n'matik ox nikwelkakik oso a:mo nikwelmatik pero nikchi:waya *fuerza** wa:n nikta:lia:ya neli ne:n taxkaltsi:n ke:meh ne:chnawatiaya ne:n imomá:n, ihkó:n nikchi:waya n' taxkaltsi:n wa:n nik..., nikmakaya. Nikmakaya wa:n nikilwi:s n' ehkos ox, ox "we:lik ki:sak notaxkal". Kihto:s "ke:mah pero nochipa iwki x'chi:wa ke:meh mitsnawatia no:má:n ihkó:n x'chi:wa", ihkó:n a:xka:n n'nekiskia ne: no:, nox...,noxwi:wa:n ya, a:mo no:..., nopiliwa:n, noxwi:wa:n. mah no: kichi:waskiah ke:meh neh nikpano:k *porque** neh nikpano:k a:mo tepitsi:n sah, neh nikpano:k *más** ke: se:, *más** ke se:, se: kwetax ne:chmagatiá:skiah *porque** a:chi *lokohtik** katka ne: nomona:ntsi:n katka ka:mpa Dios kipia. A:mo n'mati ox, ox *bien** ne:chi:wilih *o** xa: ne:chchi:wilih se: *mal**. Pero de ke tein ka:mpa neh, ka:mpa tein ne:chilwih wa:n nikakik wa:n itilmah a:mo n'ta:li:s iwa:n ne:n tein neh notilmah, a:mo iwa:n n'ta:li:s nokone:w no..., we:noh yeh itilmah, nió:n tein ikone:w mah a:mo iwa:n n'ta:li notilmah, notilmahtsi:n okseko, tein yeh kixelowa, yeh kixelowa:ya itilmahtsi:n *aparte** kita:lia:ya n' itilmahtsi:n ikone:w. Neh notilmah seko wa:n yeh itilmah seko, entó:s a:xka:n nik..., neh nikchi:wtok, *hasta** a:man nikchi:wtok. Nikxelowilitok itilmahtsi:n, seko n'ta:liah yeh itilmahtsi:n wa:n seko n'pia neh notilmahtsi:n, *porque** ihkó:n ne:chnawatia:ya *pobrecita** na:nahtsi:n katka. Wa:n a:mo n'matik ox ihkó:n nikchi:wa oso a:mo ihkó:n nikchi:wtok pero we:noh neh nikchi:wtok. Nikxelowilia itasa:ltsi:n *porque** a:mo ke:man kinekik mah nikma:nelo iwa:n notilmah itilmahtsi:n no..., ikone:w. *Cuando niktapa:ki:s seko niktapa:ki:s wa:n *cuando** neh nimotapa:ki:s no: seko wa:n xapohtsi:n ne:chkoto:nilia ya se: *pedacito** para neh ika nimotapa:ki:s, a:mo ke:meh a:xka:n tikwih ya pos nochi tilmah tein tik..., tein yetok tilmah nochi ika titapa:kah. A:mo ne:chkoto:nilia se: *pedacito** para neh ika nimotapa:ki:s wa:n se: *pedazo** para ikone:w, pero a:mo tila:wak katka, tikilwia:yah se: xapoh, kostik xapohtsi:n, kanaktsi:n, ihko:ko:ntsi:n sah katka. Tahko kitekia ne: na:nah katka wa:n yehwa yo:n ika n'tapa:kia:ya. A:mo ke:meh a:man tikaha:wihtiowih tikiliah ne: ika *cloro** ok, a:mo, tikxakwalo:s pero ika moma:i sah wa:n ika n' a:tsi:nsah wa:n ika xapohtsi:n sah, yehwa sah yo:ni. A:mo tiktapa:ki:s ke:meh ne: a:xka:n tikwakwalatsah ke tikihtowah ika xapoh, tikxakwalowah ika miak *we:ibola** mochi:wa xapoha:t, a:mo. Ihwa:k tikwiah semi tepitsi:n sah wa:n no: komo tikita a:mo ki:sa nehjó:n *manchas**, tikwiah seki xiwtsi:n onkak, onkak nika:wí:, mono:tsa pesma. Mono:tsa pesma nehjó:n xiwtsi:n, entó:s ka:mpa yo:n *manchas** kipia n' tilmah yehwa tikta:lilia:yah totilmahtsi:n para mah kichipa:wa ya, yehwa tikohohsayah, pesma. Pesma x..., mono:tsa xiwtsi:n *o** [ko]ma:mo seki ki..., seki kowtsí:n kilia:yah ne: kwitakowit, ne:chne:xtilihka ok yehwa *mismo nosuegra**, kwitakowit, yehwa yo:n ika niktapa:kia:ya no:...,*noseńortsi:n** *porque** neli ne: wehka:w a:mo nikmati ox semi *tipobres** katka *porque** ihwa:k a:mo tikwiah tei, i:pa xapohtsi:n sah tikwiah a:tsi:n wa:n toma:tsi:n. Wa:n komo ne:, yo:n *manchas** ka:sá: ika kipia, yehwa tikwiah kwitakowit wa:n yehwa tikwiah pesma para tikta:liliah wa:n mah poliwi yo:n *manchas**, no: ki:saya mahyá: xapohtsi:n pero a:xka:n ne: a:mo tikwih ok, neh a:mo nikwi ok *porque** pos tikita ya ke:meh kihtowah a:man nochi mopata, wa:n a:mo n'mati, tak neli mopata *porque** pos neli neh ekintsi:n a:mo nikwi nehjó:n xiwtsi:n ok, pero ne: ke:man *hasta** nopi:piltsitsi:n ika nikintapa:kia:ya wa:n koma:mo ne: nopi:piltsitsi:n ne:chilia:ya ne: nomona:n katka ke mah niktapa:ki ika o:mekilit nopiliwa:n. Wa:n a:mo nikwis miak xapoh, nikwis tepitsi:n sah, se: xapohtsi:n de nikihtowa kana:wak kostikxapohtsi:n ahsi a para nopiliwa:n nikintapa:kia:ya, ma:kwi:l pilimeh ika nikintapa:kia:ya. Wa:n ahsi a yo:nxapohtsi:n, a:xka:n a:mo ne:chahsi *porque** a:xka:n nikmachtih ya notasa:l nik..., nik..., nikxakwalowa ika miak xapoh. A:man nikwi *polvo** ya, a:man nikwi a ne:n tikilia *cloro**, a:man nikwi a ne:n *polvo** xapohtsi:n wa:n nikwi xapoh de *pan**, a:man a:mo ne:chahsi ke:meh *antes** nikpano:k. A:mo nikmati ke:yeh ihkó:n te:chchi:wayah, ox kwali yo:n iwki ne:chchi:waya oso xa:, xa: ne:chchi:wilia:ya se: *mal** *porque** neli niktelihyowih *hasta** nimonemilia:ya wa:n nima:tamiti nimolia ika i:n xapoh wa:n pos tsikitsi:n wa:n ta:ká:n o:me pa:nti ta:kat itilmah, *a veces** nankiowi:lowah, nanehkoh namotapatili:snekih pos ne:pa nankita:liah pero a:mo sepa nikwa:tsa wa:n name:chmaka, ne: 'maka mah maki. Ne: a:mo nikmakaya ok mah maki, nikpatilia:ya ma:ski pachtsi:n. Nikmakaya tasa:ltsi:n pero tein ma:ski palaktsi:n ya pero we:noh yehwa nikmakaya, niktahtsomia:ya wa:n yehwa niktapatilia:ya ika, ehkos sepa, tak komo wa:kik itilmahtsi:n, a:mo wa:kik pero we:noh pos kipia motapatili:s komo sepa ehkok sepa a:paltik wa:n sepa n'tapatili:s ke:yeh *porque** pos a:paliw wa:n no: oksé: we:noh mah tikihto:ka:n oksé: *sabor** kikwi de a:paltia ne: se: itech wa:n me..., ehko motapatilia pos kipia *quiere decir** pos se: kipata tasa:ltsi:n, se: kitama..., se: kimaka oksé:pa se: ma:ski, ma:ski ipachtsi:n pero se: kitapatilia . Ihkó:n neh ne:chpano:ltih *nosuegra** wa:n ne:n komo niktapalo:lchi:wis, a:mo nikchi:was miak, ta: n'chi:was semi tepitsi:n sah ke:meh sepa tamahse:was sah wa:n yo:n tein, tein tikchihchi:was yehwa sah takwa:s, yehwa sah ika titakwa:s wa:n titakwa:s sah ne:n tio:tak iwi.., ika para okyowatika xiketsa sepa, sepa tepitsi:n, se: *bolita** de etsi:n nió:n no: se: tahkokaxit tikihtowah, a:mo tahkokaxit ta: tiketsas tsiktsi:n sah. wa:n yo:n tik..., sepa tikchihchi:wili:s kwalka:n, tikchihchi:wilia wa:n tiktapi:kia wa:n tein moka:wa xik..., mah sepa tami, mah tami nehjó:n tapalo:ltsi:n para a:mo ma:wilchi:wa. A:mo xokoya, a:mo pala:ni, i:n se:.... Tein ke:mah sepa tiknektiwi:ts kichi:wtok, sepa tikwa:tih para a:mo yehwa ok i:ni wa:n ekintsi:n tikwitih tsiktsi:n kilit yehwa ne:n tikwiti:w *tocena** ya. *Tocena** wa:n okyowa tik..., tsiktsi:n tika:was wa:n tikmanas okyowa para tikpi:kili:s ika nokone:w taxka:ltsi:n, ihkó:n ne: ne:ch..., ne:chnawatia:ya ne:n n' imomá:ntsi:n katka ka:mpa Dios kipia, ke:mah. A:man nik..., a:mo n'mati ox, ox kwali ihkó:n ne:chnawatia:ya oso xa: noka ma:wiltia:ya, a:mo nikmati, *solamente** dios kimati pero yehwa yo:n wa:n komo nikchihchi:wili:s, nikchi:wili:s ika ne:n mante:katsi:n pos semi tepitsi:n sah mah nikwi mante:katsi:n para mah a:mo, mah a:mo, kihtowa:ya ke mah a:mo ika nikaha:wi ne:n ma:nte:ka ne:n emo:ltsi:n *porque** ne:n *después** kihtikoko:s ikone:w wa:n teh no: kichi:wtok no: mitsihtikoko:s. Entó:s semi ne:, semi tepitsi:n sah ne:chmakaya n' emo:ltsi:n, ma:ski ne: mante:katsi:n mah n'chihchi:wili n' emo:ltsi:n ikone:w. Ne:chmakaka se *cazuelita** ihko:ko:ntsi:n wa:n se: ke:meh name:chlihtoya, se: tekaxtsi:n para n' chi:ltamo:ltaltsi:n n'chihchi:wilia:ya wa:n ne:n tein ika nikwe:chowa:ya chili:toh se:, se: *puntita** de metama:itsi:n ihko:ko:ntsi:n kikoto:nka para yeh ni..., *icomida** n' ikone:w kichihchi:wili:s de itapalo:l a. ne:n chi:ltamo:ltal, nikixka ya n' tomatsi:n wa:n nikixka ya *chilito** wa:n ika nikmo:lta ya *chilito** Nikmo:lta ya n' tomatsi:n. Ta:ká:n yehwa ika n' tapi:ki:ti ikone:w pos yehwa ya nikchihchi:wilia ya, mm, ihkó:n pano:k yo:n, Wa:n nik..., ihkó:n nikitaya *pobre** na:nah ka:mpa Dios kipia, kihtowa:ya ekintsi:n xikketsa nextamal, tikwe:choli:s nokone:w toto:nik wa:n tikpia ya tikentsati sepa seki pa..., para ne:, para okyowa, semi no: yehwa ya n' chi:walis katka se: kontsi:n ihko:ko:ntsi:n, tsikitsi:n ko:ntsi:n, a:mo tikwis we:iko:mit ke:meh a:xka:n tiktatsiwka:ketsah se: *semejante** ko:mit para no..., nochi a to:nal ekintsi:n tikwa:ti tio:tak, okyowatika wa:n mo..., mo:stika tio:tak sepa tikwa:skeh, a:mo tikwa:skeh yo:ni. tiketsati para titakwa:ti ekintsi:n, i:n tio:tak ehkoti wa:n te:ntami wa:n sepa xika:yo:ti yo:n nextamaltsi:n ihko:ko:ntsi:n *jarrito, jarrito tikihtowah** yahwa yo:n tikechili:s wa:n yehwa ika t'tamakas sepa ne:n.... Tikwe:choli:s okyowatika ta:kat wa:n sepa t'tamakas wa:n ya:s sepa tekititi:w. A:mo ke:man ne:chmakak se: we:iko:mit mah ika nikechili inextamal, ihkó:n ne:chpano:ltih *seńora**. Pos niktasohka:matilih *porque hasta** a:xka:n neh a:mo nik..., ihkó:n nikinilia nika:n no..., noxwi:wa:n, a:mo x'chi:waka:n ne: tein namehwa:n nankinekih, ne:chkakika:n, ika se: *viaje** mah name:chili teisá: ne:chkakika:n *porque** i:n, *lo que** tein se: kihyowia te:pal, a:mo nanki..., a:mo nankihyowiah ekintsi:n. *Porque** te:pal se: kihyowia *más**ok ke: se:, *más** ok ke yo:n te:kwetaxwi:skiah, *más** ok ke mitsmagaskiah *porque** a:mo mitsmakah se: teisá:, se: tapalkat we:i, ekintsi:n nikchi:wa ya ke:meh neh n'neki pero nehwa ya, pero ne: ke:man a:mo welia. Niketsas tein ekintsi:n nikwe:cho:tiw para tio:tak, ekintsi:n niketsas wa:n tein okyowatika nikwe:cho:s ok pos sepa niketsati. Ke:mah wa:n a:t ke:meh name:chilia, a:t nikwiti:w na:wi *viaje** komo para *nococina** wa:n chikwase:n *viaje** nikwiti:w pero komohkó:n ne: niktapa:ki:ti, yo:n semi po:wtoya no: kem..., ka:nachi se..., ka:nachi *viaje** sah yo:n nikwiti:w n' a:t, a:mo wel nikpano:lti:s nió:n no: wel me..., *ma..., más** a:mo wel nikwiti:w *más**, yehwa sah ihkó:n neh ne:ch..., nikchi:waya ne:n nonepa..., nopano:lis, ke:mah, ihkó:n nik..., nikihyowih. Pero ne:, iwk..., iwtok nikihyowihtok *hasta** a:xka:n pero a:mo ke:man nikihtowa, a:man no:, nikilia i:ksá: *hasta** a:man *noseńor**, a:man no: n'ma:mati a, pero nehwa ya pero *cuando** yetoya imomá:n a:mo nikchi:waya yo:ni *porque** yehwa kimatia wa:n ka:mpa mota:nili:s se: *cantavito** a:mo yehwa *tacobra:ro:ti:w noseńortsi:n** ta: yehwa *tacobra:roti:w te:momá:n. Yehwa taki..., yehwa 'kwiti:w, yehwa kimatis toni tikwa:skeh, toni 'kwiti:w yehwa kita:ni, yehwa tahtaniti, ne:ch..., nikwi:kas a nopili itaxta:wi:l, a:mo ke:meh a:man. *Apenas** ya:lwa yowipta mosenta:lihkeh topilwa:n, "a: pos neh nika:n mati a tomi:n", nika:n seki nikalakia momoxtik, nika:n nikalakia *billete**. Ihwa:k a:mo, ihwa:k kimatia te:momá:n, mm. Ne: ke:man kimatia te:momá:n tomi:ntsi:n ma:ski ne: ke:man iwa:n tietok pero kimatia ne:n temomá:n tomi:n. Ihkó:n neh ne:ch..., nipano:k, a:mo kima..., a:mo n'matia nehwa, neh nió:n n'mati ka:nachi kita:ni *noseńor**, neh mah n'maka n' taxkal. neh mah n'maka itilmah, neh mah n'maka *icosas** pero yeh kimatis tomi:ntsi:n imomá:n, i:pa wehka:w a iwa:n *nimoservi:rohtok a pero ne:n kimati yehwa tomi:ntsi:n. A:mo nikmatia ka:nachi kita:ni, ox kita:ni *peso**, kita:ni *cincuenta centavos**, mm, ihkó:n, ihkó:n nipano:k, mm. A:man kwali 'te:chtapowi:s *desde** ke:meh, ke:man teh *este** pos tikihtowa tisiwa:ntito wa:n tikitaya pos nochi ne: ke:man toni ne:n tohtoni ne:n kikwiah ke:meh i:n kalihtik para *pues este** ne:n ke:meh i:n tikote:noh *este** chi:walis de na:nahmeh ton..., toni *este**, toni ne: yehyetowa wa:n toni ne:n kikwiah. Pos ne:, pos ihwa:k tikwiah nochi ko:mit, *porque** neh ne:chmakakah se:, se: ko:ntsi:n para noa:w, ko:mit, kilia:yah yo:n ko:mit, a:mo kilia..., a:mo kilia:yah ne: ko:mit sah, kilia:yah *cuartillako:mit, cuartillako:mit porque** tepitsi:n ihko:n, ihko:ko:ntsi:n sah, ke:meh se: *kilo** a:man et tikmanah, sayeh pe..., sayeh aki ko:ntsi:n, yehwa yo:n mono:tsaya *cuartillako:mit**. Wa:n para notikote:noh se:, se: kilia:yah me:liohko:mit, me:liohko:mit yeh kikwiah ne:n a:t se: tso:tsokol. Se: tso:tsokol tikwiti:w n' a:t, pexo:nis mo..., mome:liohko:n. Mome:liohko:n wa:n mome:liohko:wa:n tikinka..., kalan tikimpias sake:ra o:men *o** e:yi:n para ompa tikte:ktehko ya, para yehwa ya para t'tapa:ki:s *moseńor**. Yehwa nehyó:n ika ne:n ni:xpano:k, a:mo ke:meh a:man tik..., pos tikowah ne: Cuetzalan yo:n wehwei kwetaxmeh, tikowah ne: *a veces** tein t'welitah se: tapalkat tein we:i para tikihtowah tike:wah toa:tsi:n. Ihwa:k a:mo, ihwa:k tikwiah *cuartillahko:mit** wa:n me:liohko:mit. Yo:n me:liohko:mit tikilia:yah pero tein yo:n ata mahyá: tamalko:mit, we:i pero ekintsi:n pané: a:mo no: semi onkakeh ok, onkakeh Zacapoaxtla, neli seki onkakeh ok wa:n n'pia ok neh, me:liohko:meh nikimpia o:me ok wa:n *cuartillako:meh** nikimpia ok, nikowa wa:n nike:wa, nik..., nikimpia, mm. Wa:n *cazuela** wa:n tein ika nimoa:chi:wi:lkwis se: tikilia:yah kaxahpa:s, kaxahpa:s wa:n tein ika ne: nikwahkalo:s n' a:t tsiwahkal. Tsiwahkal para a:mo tein a:man onkak tsiwahkal, kowtsiwahkal onkakeh nika:n, ne: ka:mpa neh nimoskaltih, we:noh ka:mpa a:man ninemi, ta:kih ok yo:n kwama:pan, a:mo, a:mo yo:n kwomekat, kwama:pan, kilia:yah kowtsiwahkal, yehwa yo:n no: semi *listo** x'pia para komo tikma:petskoh pos i:ksá: tapa:nih. entó:s komo tapa:n teh xik..., xikwi ne:n oksepa se: pero pos a:mo tikwi ok tein tiktapa:n ya wa:n koma:mo ta:ká:n tiktapa:n wa:n tikita ke mitsservi:ro:s xikihihtsoma. 'kihihtsoma komohkó:n tiktapa:n, ihkó:n ne:chchi:waya na:nah katka, komohkó:n sayoh *moraya:roh**, xikihihtsoma, *mitsservi:ros por eso** tiktapa:n. Mm, para o:rah ta:ká:n tikelewia *cafecito** xikte:ka ika kowtsiwahkal *o** tikewil..., tikse:wilihtok *moseńortsi:n** ne:n kahfe:ntsi:n *o** tikse:wilihtok ato:ltsi:n ika *mismo** kowtsiwahkal pero kowtsiwahkal, a:mo ne:, ne: ta:li:xko mowila:na tikiliah xi:kal, a:mo, kowtsiwahkal, wehka[pan] we:i mochi:wa kowit ata ke:meh kahfe:n. Entó:s yo:n ompa xo:chiowa mahyá: se: ke:meh kowxi:lo:tsi:n xo:chiowa, ihkó:n xo:chiowa no: wa:n moskaltia ihkó:n, we:i no:, ka:mpa tein we:i, we:i wa:n onkak seki mahyá: *trompotsitsi:n** ihkó:ko:n, ololtsitsi:n wa:n te:npihpitsa:wkeh, yehwa yo:n para tik..., yo:n tikte:ntekis komohkó:n yo:n *tro:mpohtsitsi:n** mochi:wa ya. Tikte:ntekis wa:n ke:mah tikmanas tepitsi:n mah moxokolti yo:n para tike:wili:s *a ver** teisá: ompa de n' tike:was mo..., moa:ko:xah *o** tike:was *mohilo** yehwa yo:n ika timotae:wiayah tehwa:n ne: wehka:w. Wa:n komo tik..., tikneki teisá: tikchi:was ok *más** mochi:walis tehwa entó:s kihtowa:ya ke xik..., xitahtsoma ya, xik..., xiktasa:lwi nokone:w itilmah, i:n yetok ne:n a:ko:xah wa:n i:n yetok n' *hilo** wa:n ke:mah komo ti..., tiktahtsomih ya, a:man ximoketsa ya, a:man x'chi:wati a *mococina** 'chi:wati a ne:, xitisiti a, xiketsati a mokahfe:n, ehe, xiketsati a kahfe:n, ehkoti nokone:w pero nió:n x..., *hasta** a:xka:n yo:n *experiencia** komo ke tanemili:lis nikpia *hasta** a:man. Nikpia *porque cuando** neh, neh nietok *cocina** semi nikmattok ke:meh ne:, a:man ne: wehka tekitih, a:mo *porque** wehka tekitih ehkotih tahkoyowa:n, ke:meh a:man nochi onkak ke:ní:w para niman tiehkos, ne: tekitih San Antonio ma:kwi:l ho:rah tio:tak nikimpe..., we:noh yehwa:n ya i:n kone:meh nikimpe:wa ya mah kiketsaka:n ya *cafecito porque** ehkoti a *ininabueloto** ta:ka:n initech moka:wa, a:mo inintech moka:wa neh sikie:ra nikinawatia, neh nikinilwia manaka:n ya kahfe:n pero neh ne: a:mo *porque** semi ne:chta:ni *flojera** ta: kwali n'chi:was pero pili no: n'neki no: mah moi:xpeta:ni. Pili no: n'neki no: mah weli a pero ke:meh neh niki:x..., neh nikitak a wa:n nik..., nik..., kihtowa ne:n a:koni nikekoh ya toni *bueno** wa:n toni *malo**, neh nipano:k a, neh ekintsi:n *hasta** i:ksá: ihkó:n nikinilwia namehwa:n nan..., namowa:ltehte:kati:wih iwa:n se: okichpil ok pero neh a:mo ok, neh nimowa:lte:kati:w a *campo santo** ya, namehwa:n ximone:xtili:ka:n *namococina** ya, mone:xtili:ka:n n' emo:l, mone:xtili:ka:n kahfe:n, mone:xtili:ka:n namonexko:n, mone:xtili:ka:n namo..., namo..., namosintsi:n ta:ká:n nanko:yatih, no: semi *con tiempo** se: ko:ya para tik..., tikchi:wati *mococina** ya, ke:mah tiketsati a monexko:ntsi:n tikwi a *a ver** toni ika tikma:nelowa, t'ma:nelowa para mah ka:kaxa:ni *porque** tao:ltsi:n monepanowa, monepanowa tiketsah, entó:s de mota..., monepanowa kipia ke tikaxa:ni:s para nochi pixkis, nochi ki:sas nie:wayotsi:n, ihkó:n ne: nik..., nimonemilia neh pero a:mo n'mati seki nona:nahikni:wa:n ox nochi ihkó:n monemiliah pero neh ihkó:n n'nemilia, nikma:nelowa *porque** ihkó:n ne:chne:xtilih ne: no:..., *nosuegra** ihkó:n ne:chne:xtilih *porque** kihtowa:ya xoka:kaxa:ni monextamal, ka:kaxa:ni, ma:nelo para mah kwaltsi:n pixki nochi, para motaxkal, motaxkal a:mo ki:sas ke:meh ne:n kiliah to:to:kowe:wat. Motaxkal ki:sati kwahkwali, motaxkal mah poso:ni, ma:ski wehwei kichi:wtok *o** tsikitsitsi:n pero mah mochi:wa *bolitas**. Emah, ihko:ni ne:chilia:ya wa:n neli ihkó:n ni..., ihkó:n neli n'tamakaya ikone:w *porque** ihkó:n ne:chnawatia:ya wa:n nik..., nikie:kkakik *porque** nimoliaya a:kon ne:chilwi:ti *más** ka:n n'pia a:kin. A:mo wa:la:ti *noabuelita**, a:mo wa:la:ti noa:wi, a:mo wa:la:ti no:má:n, ihkwí:n x'chi:wa *hombre** nimitsnawatia ihkwí:n x'chi:wa, a:mo xitanahna:nkili sah, 'chi:wa ihkwí:n, kanah, *nopersonalmente** wa:n nikchi:wak kwali wa:n koma:mo pos yo:n semi nehwa ya, mm. Ton oksé: *este** tapalkat tikwia ne:n motikote:noh. Pos nikwia yehwa ya ne:n, yehwa ne: tikiliah kaxahpa:s wa:n *cazuela** wa:n yehwa ya ne:n ko:mit, ko:mit para ne:n emo:ltsi:n yehwa wa..., pero tikilia:yah ne:n para n' emo:ltsi:n niketsaya yehwa yo:n tikilia:yah *cuartillako:ntsi:n, cuartillako:ntsi:n porque** tsi:tsikitsi:n, yehwa *cuartillako:ntsi:n** wa:n tein nimitsilia ne: ko:mit de n' achi we:i, de n' para se: *kilo** et pos yo:n no: se: wa:n no: oksé: me:liohko:mit, ke:mah, yehwa yo:n wa:n nikwi, nikwia *sokitaza**, no:, no: kipia inakastsi:n pero *sokitaza**, tilaktik. Wa:n no: kipia inakastsi:n *plato** nikwiah pero nehjó:n ata mono:tsa chi:ltekaxit. Yehwa yo:n neh nikwia n' tikote:noh wa:n *kowcucharita, kowcucharita** pos i:pa onkak, i:pa *kowcucharita** sah. Wa:n xi:wah pos i:pa yehwa ya ne:n de n' komekat yehwa a:m..., a:man kinte:mah ne: Cuetzalan, miak, se: *montón** ne: *kowcuhcaritas**, komo ke *xiwitas**, ke:meh ne: ta:tah Miguel Sierra kininamaka yo:n *cucharitas, xiwitas** yehwa yo:n neh nikwia tikote:noh wa:n nikwia a:mo nikwia ke:meh a:man tiketstokeh se: *varilla**, xahkale:wtok. Tikwiah tel..., telamastsitsi:n, no: timote:molti:tih wehka. Telamastsitsi:n komo tiketsati mo..., monextamaltsi:n pos tikwi a se: tein no: taksa kwali, tein no: kwali moketsa, *porque** nah n'ta:lili se: *bola, bien** nipawi:n yowi, *bien** ne:wí:n yowi, pero kipia ke motetekwinowa no:, pero telamas, a:mo nikwia teyi, telamas mo..., mono:tsa i:pa no:telamastet, ke:mah telamas mahyá: *bola, bolatik** ka:mpa, ka:mpa yetok no:, no: semi i:xmach nehjo:ni, ke:mah, yo:n tikonkwiah a:taw. Tikwitih sake:ra o:me oso e:yi para yehwa tikwa:na:miktiah wa:n t'chi:wah teisá: *porque** nika:n xikwi se: tet, *cualquiera** tet, *cuando** teh tikakis topo:n ya, ke:mah. Tikakis ka..., *o** koma:mo *mismo** yeh ompa moxe:lowa sah, a:mo *importa** topo:nis, moxe:lowa, ke:mah. Yehwa sah yo:n neh nikwia *nococina** wa:n nomet a:mo nikwia, a:mo nikwia ne: ahko, ihwa:k ke:meh nankihtohtoyah ekin, ke tankwa:pech nikwia, takwa:pchtsi:n no: *nimoconsengui:rowilia:ya** ne:n no: owapachtsi:n, nikchihchi:wa se: ihko:ko:ntsi:n wa:n nimotankwa:ketsaya nitisia. Nota..., nitankwa:ihkak nitisia wa:n ompa ni..., nika:n nitisi wa:n nika:n n'ta:lia nokoma:ltsi:n, ni..., ka:mpa nikta:lia nokoma:ltsi:n wa:n nika:n nikta:lia notaxkaltsi:n, ne:wí:n ihkak n' emo:ltsi:n, wa:n ta:ká:n nikchi:w emoltsi:n. [Ke:mah yehwa yo:ni nipano:k. A:man a:mo ta:lpan ok etok metat. Ekintsi:n a:mo ok, ekintsi:n ni..., ekintsi:n no: nik..., no: nikta..., we:noh no: n'tachihchi:wih. Mm, i:n o:ra *poco** n'tachichi:wih ika se: tet we:i, ihkó:n para ka:mpa niketsas a:mo nikoli:nis. Ompa yetok nió:n moli:nia, nió:n mowita:tsowa nió:n kanah yowi, pero ekintsi:n ne:chihkwanilihkeh *porque** pero ne:chchi:wilihkeh *piso**, pero n'milihtok sepa n'ta:li:ti ompa. Nikta:li:ti, ke:yeh n'ta:li:ti *porque** a:mo nikwelita mah kakalaka ka:mpa ni..., nikoli:nis nometatsi:n mah a:mo kakalaka, mah a:mo kakisti. Mah eto kwali, mm, ihko:ni yo:ni. Pos a:man *este** xite:chtapowi ke:ní:w se: kichihchi:wa ne:n tiko:mit ka:mpa se: taxo:taltia. Mm. Pos soh se: ta..., se: kitachkwilia, se: kitachkwilia ne:n ko:mit wa:n ke:mah ompa se: kipanta:lia ya. Komo tikneki tikta:lia tepitsi:n ne:, tein *mero, mero** to..., itech ta:ltikpaktsi:n, tikta:lia tepitsi:n tatio:chi:wala:t. Tatio:chiwala:tsi:n tikta:lia *cruzado** para mah a:mo mitsma:tokili nehjó:n *malo** entó:s ompa tiktachkwilia ya wa:n ke:man t'panketsa ya n' ko:ntsi:n moka:waki ne:n ko:ntsi:n wa:n tekochtsi:n ihkó:n *rasadito**, ke:meskia tamanistik tikihtowah, *parejo**. Entó:s tikte:molia ya ne:n, tiktemo..., tikte:mowaya ne:n talamas, se: t'ta:lia ya nika:n telamas, oksé: nika:n, oksé: nika:n wa:n *a ver** toni tiketsati *o** titamili:ntia ya, tikta:lia tsiktsi:n kopaltsi:n. *Primero** ko:ntsi:n, itech ko:ntsi:n tikta:lia kopaltsi:n, t'ta:lia tekoltsi:n t'ta:lia se:, o:me kowtsí:n ihkó:n ya wa:n ke:mah t'ta:lia ya *más**, tikta:lia ya *más**, *más** tikta:lia para ne:, ma..., entó:s mochi:wati a n' tekoltsi:n, para *más, más mollenarowa, mollena:rowa, mollena:rowa** ne:n ko:ntsi:n *hasta** no: pexo:niki. Wa:n de pexo:nikia, entó:s seki teh tikxe:lowa ya ihkó:n. Tikxe:lowa ya wa:n sepa seki t'ta:lia kowtsí:n para ne:n kownextsi:n momoya:wa ya, entó:s kownextsi:n kitoto:nihtok a, kitoto:nihtok a *porque** kwecha:wak n' ta:ltikpaktsi:n, nehjó:n ka:mpa kawa:ntok nochi tikta:lia ihkó:n ya sepa m..., wa:n ke:mah sepa titaekatia, ne:pa wa:n ne:pa tiki:xtia n' kownextsi:n. Ke:meh etok telamas ni:nipaka ihkó:n t'pano:ltia. Yehwa, yehwa yo:n ompa tikihto:s motikote:noh ya, a:mo ka:..., a:xka:n tikihtowah *brasero**, a:mo, tikote:noh. Yehwa ma:se:waltikote:noh, *antes** kilia:yah tixi:k. Tixi:k kilia:yah *porque** ke:yeh ompa kichi:wah ne:n *cocina** ya, titapalo:lchi:wah, ompa tikchi:wah toemo:ltsi:n, ompa tikchi:wah totaxkaltsi:n, ompa tikchi:wah tonexko:n, ompa tikchi:wah ne: to..., tokilko:ntsi:n taxkaltsi:n. Ompa timanah ya *a ver** toni timo..., [timo]molo:ntili:tih tokahfe:ntsi:n, nochi ompa titamolo:ntiah ya, ke:mah, yehwa yo:ni. Tipankowit a:koni kita:lia:ya, siwa:t oso ta:kat. Pos tipankowit *cuando** ni..., *cuando** ne: niknemilia ke nehwa n'chihchi:wa ya, nikta:lia o:me *lazo** wa:n ni:nipaka n'ta:lia ya, a:mo ke:man n'ta:li yo:n i:eka..., *porque a veces** ompa ke:meh i:n motikwi, nikta:lia ke:meh i:n, ke:meh ton *tanto** kimakas tiehekat, ompa wa:kis nokowtsi:n, niksaka nokow wa:n ompa nikahkote:ma ya. Ompa nikahkote:ma para *cuando** n'neki kowit wa:kik niktemowia tein *primero** tatampa etok para ke:mah niktikota:lia. Nikneki nitisis ihsiwka pos ihsiwka ne:chne:xtilihkah, ihsiwka mah nitisi, pero tepisti:n nitapolowa ekintsi:n pero noma:wa:n wa:n nika:n noahkolko, i:n noma:i a:mo yetok *derecho** pero entó:s ekintsi:n a:mo wel nimoihsiwka:tixilia, nitisi pero i..., semi yo:li:k *porque** nika:n i:n a:mo wel nikoli:nia ihsiwka, nika:n motetsi:loh wa:n a:mo nimomakak kwe:ntah wa:n de motetsi:loh pos a:mo wel ihsiwka nitistiwetsi. Pero neh katka notaxkal nikta:lia wehwei, pa:pata:wak *o** nekis tsikitsitsi:n ke:meh n'nekis, n'ta:lihtiwetsi ihsiwka Mm, so..., ihkó:n ehkoya no..., nota:tahtsi:n kihto:s, "neh nimaya:na" "A: we..., timaya:na ekintsi:n, a:mo teh ximolwi, xitayi kahfe:ntsi:n *mientras** niktikotamo:ta koma:l wa:n ekintsi:n titakwa:ti". N'tikoketsa wa:n n'tipi:chilia wa:n *orale**, n'ta:lihtiwetsi notaxkal wehwei *cuando** yeh nechilia ke w..., ehko maya:na pos ihsiwaka n'ta:lilia wehwei para mah no: takwa, mah no:ixwi ihsiwka, *porque a veces** de se: kalakiki se: maya:na fie:roh *o** se: a:miki, mm. kihtowa ke *este** onkaya se: tipankowit i:xihkak, ke:ní:w yo:n kichi:wayah. Mm, ke:n..., yo:n i:xihkak, i:xihkak ke:meh, ke:meh ne: etok, ke:meh ne: wa:n ne:pa, ne:, ne: *punta** etok a ne: wa:n n' ta:lpan no: metsihkak a entó:s onpa kie:waltiah ya kowit, kitekpa:nah ya *hasta** ahko, pero yo:n a:mo ke:man kwali yo:ni. *Nocuńado** ata *kipasa:roh mero cuando** mo..., *cuando** Moisés Zamora tekititoya para, para *presidente** ihkó:n yetoya ke:meh ne: kowit wa:n yehwa:n taka:wte:wkeh *tamiwa:ltavota:ro:tih** kit, toni *pasa:roh** kixahsih tsompopo:ka kowit. Ompa tatamik, tatak nochi n' am..., *papeles** de n' pi:pil, tatak nochi *papeles** de n', de n' *casamiento** a:mameh, *parejo**. Yehwa a:mo kwaltsi:n *mejor** a n' ahko, ahko tein ya wa:kik wa:n tein a:mo pos, i:pa, i:pa wa:kis. Mm, mah no: se: kita:lia *cuando** kiowi, pero *cuando** a:mo pos, a:mo se: kita:lia *porque cuando** to:na pos onkak a:t, onkak kowit wa:kik. Mm, entó:s se: mokwi:li:ti, se: motehtekili:ti kowtah *o** ta:ká:n tikpia *moranchito** pos t'te:xi:ma wa:n se: *dos meses** tikwiti:w a wa:kik a, ke:mah, ihkó:n neh n'chi:wa, pero ekintsi:n a:mo teh *niservi:rowa** neli *porque medio** de i:n *enfermedad. Ekintsi:n nochi ne:chkokowa noma:wa:n nika:n no:..., noahkolko ka:mpa i:xaktok, nihnika:n ne:chkokowa, a:mo wel tik..., a:mo wel nimokwahkwawia wa:n neh ke:meh niopoch nitatehteki, mm, ihkó:n nipano:k wa:n ihkó:n nipano:tok ke *fuerza**, mm. Popo:ch a:mo tikwik ok. Popo:ch nikchi:wka ok, *o** popo:ch neh yehwa no: katka *nococinera** nikahsis se: *chilito**, nikahsis o:me *chilito** nik..., niki:xtapechtia ika se: a:matsi:n ke:meh i:n ompa nikahkotamo:ta nochili:toh, ompa wa:ki, nikneki chi:ltekpinwa:ktsi:n ompa nikahkotila:na *o** noistatsi:n nikta:lia ompa para mah a:mo, mah a:mo kwe:cha:wak. *O nopanelita** ta:ká:n nikahsi pos ompa n'ta:lia, yo:n *panela, pane:lahtipankowit** no: n'piaya ok, *porque panelatipankowit** no: se: wa:n tipankowit para kowit no: se:, mm, yo:n no: n'pia ya. *Panelatipankowit** nikpiaya *porque** ke:meh tapa:tskayah ka:mpa ne: niahsik ne:n, komo ke ka:mpa niwa:le:wka, ka:mpa niwa:le:wak kipia ya ne:n *panela** wa:n ne:chka:wilia:yah tein ne: iniwa:n ti..., tiki..., titahkotiah, entó:s ompa ne: nikta:lia:ya *nopanelita** sake:ra se: *veinte** ompa niknepanowa, ompa niktila:na, nitaya:ya sah, a:mo ke:meh a:man nochi niko:wtok a:mo ke:meh a:man nochi niko:wtok. A:man kipia ke nimokowili:s nopaneli..., ne: *noazúcar**. A:man *azúcar**, a:man a:mo tikwih ok *panela**, mm *porque** tak tikihtowah neli *cambio**, mopatak a, pos ekintsi:n nochi *panela** ne:chchi:wilia *mal**, tata noyo:lo komo nitai:k *panela o** mahyá: wi:tsa mahyá: xoko:k notoskak, mm. kwali tite:chtapowi:s ke:ní:w t'chihchi:waya ne: i:n mopopo:ch. Ke:mah, ne: pos *a veces** nikte:mowa:ya me..., yo:n komekat *o** kowe:wat. Kowe:wat mono:tsa to:to:kowe:wat *o** tepe:xo:no:kowit. Tepe:xo:no:kowit, se: kowsti:n ihko:ko:ntsi:n tikte:nteki wa:n nikehke:wa wa:n nikchi:wa sikie:ra i:xna:wi para a:mo niman koto:ni. Wa:n ne:, ne na:wka:n no: n'ta:lia:ya para ompa n'ta:lia:ya ya kopano:l pata n'ta:lia:ya ne:n, para n'ta:lia:ya kopano:l de n' *panela** para n'ta:lia:ya ya ne:n, no: *igual** kowit de n', para kowit nikilpia:ya yehwa. *Más** wehka:wa xo:no:kowit wa:n yehwa ya ne:n to:to:kowit, komo se: kita:lih, se: kiehke:wak to:to:kowit, *porque** to:to:kowit kwaltsi:n no: ehke:wi, pero *solamente** xo:no:tsi:n mahyá: niman pohposteki, ta: taxi:kowa tepe:xo:no:t wa:n taxi:kowa to:to:kowit ie:wayotsi:n yehwa ke..., se: ke:meskia mah no: se: kine:nepano wa:n mah se: kita:li ke:meh, mahyá: se: kipilo itech oksé: kowit para mo..., nika:n t'ta:lia ya motipankow de n' *panela** wa:n nika:n tiktsikowa ya, i:ka:n mahyá: tsikawtok a, ihkó:n tsikawtok a ne:n kowe:wat, ke:mah nika:n tatampa pos tikta:lia ya *a ver** ton t'ta:li:ti. T'ta:li:ti *mopanelita o** t'ta:li:ti mokow, no: *igual**, ke:mah wa:n no: semi t'pias *cuidado** komo tikitak wa:kik a pos tikpata ke:yeh tikpatas *porque** wa:kik a, *cuando** yeh kinemili:s postekis pos senpostekis. No posteki nehjó:n kowe:watsi:n, mm, *porque** no: wa:ki. *Cuando** i:n tikihtowa chi:ltekpin ika tikwa:tsaya yeh ton kowyo ne:n ika t'chihchi:waya Ne: ohtat, ohtat ke:meh ne: ohtatsi:n niktekpa:naya. Niktekpa:naya wa:n no: n'ta:lia:ya se: kowtsí:n ihko..., o:me kowtsí:n ihkó:n, nika:n wi:pa:naya para ne:n popo:ch, sepa nika:n no: wa:le:wa para n' popo:ch, nika:n nikilpia wa:n nika:n nikilpia wa:n nika:n nikilpia, nika:n para nikpilowa ahkoya ihkó:n. Nikpilowa wa:n no: n'ta:lia ke:meh n' i:n kowit ompa n'pilowa ya nopopo:ch, ke:meh a:mo, ke:meh a:mo motikwis, sayoh nkimagatos tiehekatsi:n. Nikta:lia a:mat para ne:n a:mat oso *a ver** toni se: iswat para motsakwili:s chi:ltekpintsi:n komo niwa:chilia. Semi n'tayo:kolita ke:meh yo:n ne: Cuetzalan ata kite:mah yo:n chi:l, yehwa semi *bueno** *porque** ne: ke:man kihtowah, tipanwa:tsa tikwa:skeh ika chi:l, ika ne:n soyokilit. Mm, tipanwa:tsa, tikwa:skeh ika soyokilit yo:n chi:lsolo:t yo:n semi *bueno** yo:n chi:lsolo:t ika ne:n soyokilit tein [ne:] ke:mah t'chihchi:wayah. Tikichihchi:wah soyokilit ika chi:lsolo:k, ˇay dios!. Wa:n ohtat ika toni tikihilpia:ya. Nikilpiaya ika, ika xo:no:tsi:n *o** ika *mismo** no: kowe:wat, *mismo** ika nikmali:lina, n'mali:na, sehse:, sehse: ke:meh, ke:meh yetos ihkó:n, sehse:, sehse: n'pano:ltiaya xo:no:..., ne:n kow..., komekatsi:n, ihkó:n, 'pa:panilpihtiw wa:n 'panilpihtiw, ihkó:n sepa niwa:le:wa ihkó:n, ohpa nikilpiaya para ne: mah ne:, mah taxi:ko tepitsi:n, ehe, nochi n' ohka:n wa:n sepa tein ika n'pilowa:ya *mismo, mismo** kowe:watsi:n. *Mismo** kowe:wat nikilpia ne: wa:n nika:n sepa nika:n i:n para nikahkopilowa ika ya wa:n ompa ika tawa:ki a, mm, ihko:ni, ihkó:n tipanowa:yah *antes, antes**, ekintsi:n a:mo tik..., we:noh neh nikita *casi** a:mo kikwih, mm. Poliw a nochi yo:n popo:ch wa:n yo:n tikihtowa *panelatipan**. Mm, nochi poliw, ekintsi:n ke:mah nochi poliw a, poliw, poliw, poliw por te..., kihto:s ne:n tikihtowah pos de hecho ke nochi poliwik a ekintsi:n a:mo teh popo:ch, ekintsi:n a:mo teh tipankowit, ekintsi:n a:mo teh ne: *panela** popo:ch, ekintsi:n a:mo tei, mm. *Porque** ihwa:k tikpiayah *pane:lahpopo:ch** wa:n yehwa ya tipankowit pa..., ye..., ne:n *pane:lapopo:ch** yehwa ne: no: kwa:kopano:ltsi:n. Ke:yeh kilia:yah kwapan..., kwapano:l ne:n *este** ne: *pane:lahpopo:ch porque** ompa wa:kia *panelita*, mm, ompa wa:kia, ke:mah. Xite:chilwi moto:ka:y. Pos *este** niMaria Ocotlán Fermín Cabrera niwi:tsa de Xaltipan wa:n nikpia e:yi powal wa:n chiko:me xiwit *Bueno** tasohka:matik miak. Mm, niyo:lik itech ne:n *veinticinco de diciembre**, mm.