A:xka:n tiknekiskiah xite:chtapowi i:n se: kokolis tein tikto:ka:itiah mihmikilo:tataxis, ke:ní:w te:kwi i:n, yehwa i:n kokolis, ke:yeh te:kwi wa:n ke:ní:w se: kimachilia, ka:nikahkwí:n te:kokoh oso nochi ke:meh teh tiki:xmattos. No: toni ika se: kipahtia komohkó:n te:kwi yehwa i:n kokolis, 'te:chtapowi nochi ta:ká:n tiki:xmati xiwtsitsi:n nochi xite:chtapowi ke:ní:w se: kichi:wa, ox se: kimana oso iwki xohxowik se: kikwi. Nochi ke:meh tehwa:tsi:n tikmatis, ihkó:n tiknekih xite:chtapowi. Mm, mm. Pos nehjó:n kokolis *cuando** pe:wah kinkwi ne:n ma:ski se: wehwei a, koma:mo mitskwitok pe:wa titatasis pero a:mo titatasis se:, tepitsi:n sah, titatasis *fuerte** wa:n ke:mah tikmachili:s *hasta** pané:, *hasta** pané: panki:sa moihyo:[yo] pero yowi de timiktiw wa:n a:mo wel timihyo:kwi. Koma:mo wel timihyo:kwi, entó:s *este** tikte:mowa ya ne:n, tikte:mowa ne:n..., tikiliah tsopi:lo:nakat. Tsohpi:lo:nakat tikte:mo:s wa:n kipia ke kikwa:s nehjó:n a:kin yo:n kikwi yo:n kokolis, ta:ka:n we:i, ta:ká:n tsikitsi:n pero we:noh, kipia ke yehwa yo:n ika mopahti:s. *O bien** ne:n ihwit, ihwiyotsi:n kimanili:skeh, kit..., kitekiskeh chiko:me *pedazo** wa:n ke:mah kimanili:skeh wa:n kimakaskeh mah tai. Wa:n komo tai:k a, komo tai:k a chiko:me *padazo**, entó:s *este** i:ksá: tamati:xtiw n' pili. Wa:n koma:mo kina:miki n', yehwa ne:n ep..., ne:n tsohpi:lo:nakat kite:mowah yo:n kiliah *zorrillo**. A:mo *zorra**, ta: *Zorrillo**, se: okwiltsi:n i:pa, i..., i:pa para yehwa ya yo:n, ne: nemi kowtah wa:n ne: kipia ne: *iraya** de n' ixi:pohtipan ihkó:n *hasta** ikwitapi:lko. Kipia se: *rayita**, ista:k, nipa wa:n nipa ti:ltik *o** po:ktik. Entó:s yehwa yo:n kite:mowah, kite:mowah yo:n nakatsi:n, se: *pedacito** vale:rowa:ya mahtakti *peso** ne: ke:man. A:man semi vale:ro:s semi se: *pedacito** pané: ke:meh na:wi tomi:n, ehe, na:wi tomi:n. Entó:s ne: yo:n nochi kichi:wayah, kite:mowa:yah ne:n tsohpinakat wa:n kite:mowa:yah ne:n yehwa ya n' kowtahtokwiltsi:n, *zorrillo** wa:n kichi:wa ki..., kimakah n' pili. Wa:n esti tein ka:mpa iyo:lo, ka:mpa iyo:lotsi:n pilkak, esti kikwih wa:n kiohohsah. kohohsah se:, se: xiwtsi:n, tein eski, onkak xiwit tikiliah taxkaliswat, malachtsi:n, i:xalaxtsi:n, ahwia:k. Entó:s ompa kita:liah yo:n estsi:n wa:n ke:mah kita:liliah n' pili nika:n, itech *ipecho**, iyo:li:x komoke wa:n ii:ka:n, ilo:moh. kwaltsi:n kiohohsah, kwaltsi:n wa:n yo:n komo kita:lihkeh wa:n kina:mikiti, i:pa, i:pa kina:mikis, *por más** ke:ní:w pero i:pa kina:mikis *porque** nehjó:n semi pahti. *Igual** yo:n kita:liliah wa:n kilpiliah ika nehjó:n a:ko:..., ne:n tikiliah taxkaliswat. Taxkaliswat okseki wa:n kiltsompech , a:ko:kohiswat *igual**, no: okseki, ta: i:n taxkaliswat, ata yo:n kihtowah ne: wehka:wna:nahmeh "i:n xiwtsi:n xika:wilti, ta:taxkalo, ihkó:n para motaxkal eski ahahwia:k, motaxkal eski i:xahalaxtik, a:mo i:xxixihxihpochtik, i:xxahxakachtik". Entó:s teh tikwi a ti..., tipili wa:n pe:wa t'ta:taxkalowa ihkó:n wa:n ihkó:n 'xo:xola:wa moma:ko. Yehwa yo:n semi pahti para nehjó:n kokolis. Wa:n ke yo:n ne:, de yo:n semi ahwia:k a itsi:ntayo, ne:n okwiltsi:n kipia pané: semi a:mo se: kihnekwiskia. Pané: a:mo x'ihnekwiskia pero kipia tik..., ne: tikoto:na tsiktsi:n wa:n yo:n tikoto:na tsiktsi:n wa:n de tikochti:ti a, tikohsa ya. Tikohsa ya itech ia:ko:koh wa:n tikohsa ikechkochi:ka:n, ke:yeh tikohsa ikechkochi:ka:n para mah kina:miki, mah kika:wa nehjó:n tataxis. Wa:n ki..., kwi:kwis toto:nik pero a:mo toto:nik, sayoh *porque** i..., i:pa toto:nia, sayoh por yo:n tatasi. We:noh por yo:n tatasi kikwi a n' toto:nik. Pero nehjó:n semi miakpa i..., miak tokni:wa:n, kone:meh ika ihyo:tankeh ne: wehka:w. ¿Ke:yeh? *Porque** de tatasih wa:n tein tsikitsi:n pos a:mo kihyowia, a:mo kihyowia *porque** de pe:wa tatasi *hasta** pané: miki. Mm, *hasta** pané: miki nehjó:n pili, weli mihyo:kwi, weli a:mo mihyo:kwi, wa:n koma:mo miki tikte:mowa tsanamets, tsanamets ampó:n ihkak nikitak se: *plantita** ihko:ko:ntsi:n ts..., ihkak se: kowtsi:n, se: kowit ampó:n, yehwa yo:n, pero ka:mpa mochi:wa miak, miak mochi:wa entó:s nochi t'metskokototsati. Tikteki se: taolo:ch wa:n tikmana wa:n *cuando** a:mikis n' pili yehwa t'maka. A:mo t'maka teh a:t, a:mo wel tai:s sese:ka:t nió:n tikmakas kahfe:n. Yehwa yo:n a:tsi:n iwa:n tsi..., ika sikie:ra, sikie:ra na:wi kowit nekaxa:ni:l para yo:n ia:w yehwa ya tai:tok wa:n *cuando** tikochte:kas yehwa ya nimitsilia tik..., komoke tikma:toka nehjó:n i... iahwia:kka ihkó:n wa:n tikta:lilia nika:n *porque** kochtok a n' pili, a:mo kihnekwis ok wa:n sepa t'ma:toka ihkó:n wa:n t'ta:lilia i:ka:n. I:ka:n para ihkó:n t'xakwalowa ya, ihkó:n, para mah kihya nehjó:n kokolis, ihsiwkatsi:n se: kinki:xtilia pero x'mati ke:ní:w tikpahti:s. Xikmati ke:ní:w tikpahti:s wa:n xikmati ton t'ta:lili:s. Se: *viaje** sempe:wkah nopilwa:n, pe:wka ne: noCarmen, pe:wka noEmiliano, nochi ompa yo:n wa:n yehwa ika nikimpahtih. Ne:chkosta:rohka ne:n omit se: *pedazo**, nikixta:wka ne: sempowal pe:soh, pero o:mit, a:mo, nió:n tsiktsi:n nakatsi:n a:mo kipia. Pero yo:n o:mitsi:n semi pahti, o:mitsi:n sah, ma:ski o:mitsi:n sah wa:n ie:wayotsi:n no: *igual**. Komo t'chichinoh wa:n tikehke:w, ke:mah ne: tiktipanwa:tsa wa:n ne:wí:n tike:wa Tike:wa para k..., ne: ke:man pos nika:n se: yetok kali, ne:pa se: yetok, seki ne:wi:n, seki nipawi:n yetokeh pero nochi kinkwi yo:n kokolis. Kihtowa:yah moma:wah, moma:wah ika yo:n kokolis, entó:s para mah a:mo moma:waka:n yehwa yo:n kinimakah. Kinimakah nochi, nochi kinimakah. Mm, *porque** ahwia:k nejó:n okwiltsi:n, yehwa ika kimpahtia:yah, o:me taman. Tsohpi:lo:nakat wa:n tsohpi:lo:ihwit wa:n ne:n okwiltsi:n yeh i..., inakayotsi:n komo onkak wa:n yehwa yo:n iahwia:kka, tein kipia itsi:nte:noh. Ke:meh yo:n takwatsi:n ata kipia yo:n n' i..., tikihtowah ihyal entó:s yehwa ya yo:n nimitsilia tikma:toka wa:n tik..., tikta:lia nika:n *parejo**. Nika:n iyo:li:xko, i:ka:n, *parejo**, pero timoma:hsa sah *porque** komo tikohsak yehwa tein *mero, mero** ne: se: a:sohsolo:ni, ke:yeh *porque** ahwia:k wa:n mahyá: koko:k kit. Mm, *porque** yo:n motikwi ise:lti, komo t'tokilih tit motikwi wa:n *mismo** yeh momikti..., momiktia. *Porque** ika yo:n iahwia:kka motikwi, komo t'tokilih tit wa:n ki..., *cerca** wa:n mowa:lkwit..., mowa:lkwitkepa motechka:kopaka wa:n yeh kinemilia mitsihyaya para teh xika:wa pero komo t'tokilihtok ne:n tane:x yeh *mismo** wi:tsa i..., iahwia:kka wa:n ika motikwi, entó:s *mismo** yeh momiktia sah, yehwa n' okwiltsi:n, mm. Tikitowa ke tiko:wka se: omitsi:n ika sempowal, ika sempowal *este** tomi:n Mm. Kati..., ton io:miyo, ne:n ... Yehwa n', yehwa *zorra, zorrillo**. *Zorrillo** omit ne:chmakaka *difunto** Martín Lorenzo, "a:mo n'mati ox i:pa tikena:miktok a, aya:mo tikelna:miki". Ne:chmakaka se: *cachito**, ihko:ko:nchi:n , sempowal *peso** wa:n nikixta:w wa:n nikmailih nopiili wa:n nikmakak. Pos kika:w, kika:w a:mo semi nikihtowa ke yeh niman kika:w *porque** pos ke:meh a:mo, a:mo más** kipia *fuerzas** ok yo:n o:mitsi:n, [t]a: *más** kipia *fuerzas** nakatsi:n wa:n yehwa yo:n iahwia:kka. Iahwia:kka *más** kipia, kipia ne: *ifuerzas porque** ke:meh yankwik mahyá: yehwa yo:n, yo:n yehwa *zorrillo** io:miyotsi:n. Wa:n yo:n tsohpi:lo:nakatsi:n yeh no: ke:meskia, sempe:wkeh pilimeh entó:s tokni..., ke:meh se: kwali kimo:tak ne:n okwiltsi:n entó:s neh ne:chwa:ntikeh, we:noh kiwa:ntikeh kokoxkeh, neh a:mo ne:chwa:ntikeh, kwa:ntikeh kokoxkeh. "'maka, pero a:mo xikilwi toni, a:mo xikilwi toni, ton okwilo, teh x'xilwi mah kikwa". Pos nikmakak nopiliwa:n, o:me. Nikintahowih yo:n se: *pedacito** ihko:ko:ntsi:n. Yo:n semi pahti yo:n okwiltsi:n, *cuando** mitsahsis se: kokolis, mitsahsis se:, tikihtowah ehekat wa:n pe:wa timihmiki, ti:xtayowa, timora:dohtia *o** tixoxoktia yehwa yo:n xita:tai, tai, ne: komo a:mo tikahsik ok nakatsi:n x..., i..., ihwiyotsi:n, yo:n ihwiyotsi:n tiki:xtia ne: chiko:meh *pedazo** wa:n t'molo:ntia ya wa:n t'maka ya mopili. Tikse:wilia wa:n t'maka, mah tai wa:n ke:mah x'ka:lti a ika seki xiwit. Yo:n xiwit tikowas nika:n Cuetzalan, yo:n xiwit monamaka kilwiah *laurel**, kilwiah estahfia:t, kiliah ahtsomiá:s. Yehwa yo:n e:yi taman yo:n xiwtsi:n tika:lti:s ika n' pili komo mihmiki, pero x'maka yehwa yo:n ihwitsi:n wa:n x'maka yo:n ... *A ver** komo tikahasi ne:n *zorrillo** pos x'maka. Mm, 'maka, komo tikmakak wa:n tikita ke kwali moka:w no: tipa:kih ya, aya:mo wehka:w ne:chpasa:roh neh, aya:mo wehka:w, neh i:n xiwtiti i:n agosto no..., noxwi:tsi:n kipia, kipia ne: mahtakti me:tsti. Mahtakti me:tsti kipia no..., noxwi:tsi:n wa:n pe:wak kitilia imomá:n, pe:wa mahyá:, mahyá: wetska n' pili, teh t'matis kwali pa:ktok. Wetska wa:n ke:mah yowi a motamo:ta ya, motamo:ta ya yo:n pili wa:n de yo:n motamo:ta ompa kikwi tsahtsilis a. Wa:n ke:mah ompa ihkwí:n ya mosenkahka:wa, motila:na. Mosenkahka:wa, motila:na wa:n nika:n i:n ite:noh xoxoktia, nochi i:xko mora:dohtia, mm. Entó:s nikilia se: *viaje**, kihtowa nopili, kihtowa, welik a ne:chilih momá:n. "Nopili momá:n" kihtowa "mikik". Nikilia "a:mo mikis, ka:n mikis, wi:ka ta..., ne:, *tal lugar** x'wi:ka" "wa:n niow a", nikilia "xiow". 'Kololo" nikilia "pimienta sake:ra se: na:wi *kilo** wa:n x'wi:ka, x'namakatiki:sa, ika xiow". Kihtowa "we:noh". Entó:s neli yahki yahki wa:n ne:n kow... ne:n pili ki..., yahki kitato se: na:nahtsi:n kiliah *ompa i:n x'wi:wa wa:n ompa i:n x'te:pahti:ti:ti. Kilia "ke:mah ka:ni pero" "Pos ompa i:n *a ver** ka:ni tikwi:ka pero yehwa i:n xikitati", "a: ke:mah". We:noh yahki, kitato, kipa:kilih, pos *pri...* ne:, ne: te:ch..., te:chitstok ne:n to..., tote:pixka:w no: ke tidio:s ipilwa:n, pos yo:n pili kika:w yo:n kokolis. A:man kwali yetok, nikilia de... Ke:mah, "a:mo t'makas a:t sese:k wa:n nio:nó: ma:lti:s ika a:t sese:k wa:n nonió: mah ne:nemi ka..., ka:mpa kiowtah, mah yeto wa:kik, par *con eso, cuando** pa... *cuando** ne: ... Mah a:mo kimachili ok, mah a:mo kiahsi ok wa:n yehwa yo:n. Ompa ya pe:wa yehwa yo:n, ompa pe:wa yo:n mihmikilo:tataxis, mihmikilo:tataxis *porque** ompa ya pe:wa, ompa ya pe:wa, ompa ya ke:meskia tikihto:ka:n moehekana:miktia. Yehwa yo:n wa:n t'matik ox moehekana:miktih mopili pos teh tima:ktok kwali, pa:ktok pero *cuando** yeh kimachili:ti:w a yo:n mokepa mahyá:, mahyá: yo:n mihmiki:lis a. Yehwa yo:n, koma:mo t'matilih pos a:mo t'matis ton t'pahti:ti ika, nokta t'te:mowa:yah tehwa:n, soh tikahsikeh n' ihwitsi:n, entó:s yehwa kimakak wa:n pe:wak kip..., we:noh kite:pa:kaltih pero kite:pa:kaltih. Kipa:kkeh pili ika estahfia:t, ika *laurel**, ika ahtsomiateh, mm, ka:ltihkeh, entó:s yo:n kwali moka:w *hasta** a:xka:n pili kwali nentok, ke:mah, a:mo teh kikokowa. Wa:n *desde** yo:n ihwa:k pané: kika:w takwalis *hasta** a:man, xiwtiti a, a:mo takwa:s, kikwa:s soh tsiktsi:n taxkaltsi:n *o** komo *más** tikmaka sayoh kipipi:na, ta:ká:n kipia emo:ltsi:n, soh kipipi:na. Ta:ka:n kipia tsiktsi:n ne:, tsiktsi:n ne: teisá: tapalo:ltsi:n soh kipipi:na, kikwa:s taxkaltsi:n pero tsikitsi:n *hasta** a:man, a:mo takwa, A:mo t'matih ke:yeh ox momowtih ox kimowilih kokolis oso ox kipia ok yo:n kokolis, mm. Borrar. Oso ... I:n moxwi:tsi:n kikwik mihmikilo:tataxis. Pos ye..., a:mo, we:noh, kikwia yehwa *porque** tatasi wa:n motapachowa, tatasi motapachowa, *hasta** nikilih n' imomá:n, i:n pili nikilia 'kwiti mihmikilo:tataxis, *después** a:mo yehwa kikwik. *Despues** kikwik mihmiki:lis a, motila:na, mokahka:wa ihkó:n wa:n sayoh pané: yo:n wets..., we:wetska *cuando** pe:wa, wetskate:wa wa:n ke:mah motamo:ta, koma:mo t'tsakwilih motamo:tati ta:lpan, koma:mo t'tsakwilih pos ka:nika ya wetsito, pero wetsiti. Pero *después** a mokepak yo:n, a *lugar kikwiskia mihmikilo:tataxis mokepak ne: yo:n mihmiki. Mm, *apenas** ne:chpasa:roh, xiwtiti i:n agosto itamia:n, *o** ke neh no: nikti:tan wa:n nikilia "kowtet a:mo xio:meyo:lohtiw, kowtet 'chipa:watih iwa:n *mosuegro**, "teh xiow ka:mpa, xiow" nikilia "x'wi:ka *mocuñada**", yahkeh, pero tein pasa:rowa a:mo n'mati ke:yeh, ox i:pa no: *de malas** ox tai:xw..., ox tai:xyo:t sah, nimelaxtokotsietok neh, nimomelaxta:lih wa:n kowtet ke:meh monto:nte:ntok miak ihkó:n, nimomelaxta:lih wa:n ompa pe:wak ihkó:n 'tila:na, mahyá: 'ma:xakwalowa, ata yo:n se: kima:xakwalowa. Wa:n ke:meh 'ma:tsoh o:me, e:yi we:ltah n'te:makak n'ma:xakwaloh ompa ke:mah, ompa n'talka:w. Ompa n'talka:w, iwki n'ma:tsohtok nehjó:n kowtet ihkó:n, ompa nikelka:w, pero ihsiwka, tein pasa:rowa, nikmachilia i:n nomets, nometsko, ne: nometstakwa:tani yowi a. *Dios nuestro señor**, ka:ni wa:le:w, wa:n ka..., pos nikihto:skia sikie:ra tahsolah, sikie:ra te:ntok teisá: ka:n tei, ke:meh ne: [...] sikie:ra ne:, i:n a:mo tei, a:mo teh yetok. Wa:n no..., no..., noseñortsi:n nikye:kitstok kitila:nte:w se: *taza** ihkó:n wa:n yahki tikote:noh mokwi:li:to kahfe:ntsi:n, se: *semejante coralillo** pero *hasta** ihkó:n, nextik. Tamantik sah, mahyá: yo:n me:kohtik, mm. Wa:n a:mo n'mati ka:nika yo:ni wa:le:w ox ta:ltik... ox ompa, ox ompa moxolkopi:n itech ne:n *piso** oso ka:ni wa:le:w, seki ne:chiliah xa: iwa:n wa:lah ne:n, ne:n kowtet de n' *pimienta** wa:n nehwa nimonemilia ke a:mo, ke:ní:w ihsiwkatsi:n wa:n pos ta: kalte:nte:noh ke:meh nina:lkwityetok. Ompa n'chipa:wtok wa:n nopili kwi:kakeh, a:mo n'mati ka:ni kahxitihkeh, *después** nitamatik, nikilia ne: *noseñor**, "a:mo n'mati" nikilia "nopili ke:ní:w mokepa" *hasta** n'cho:kilih. "Ox mokepa" nikilia "nopili oso a:mo mokepa". X'mati dios, mokepas" kihtowa, a:mo teh ximolwi, kwa:lkwiskeh". "Ke:mah" nikilia "*porque** fie:roh n'mati, ke:yeh" nikilia " n' okwilin nota..., notankwa:ko tehkok" wa:n ka:n teh n'chi:wtok, i:pa *lo único** nitachipa:wtok. Yo:n pili kimachilia:ya viernes wa:n kimachilia:ya martes wa:n koma:mo kimachili:s, kimachilia ne:n viernes wa:n jueves. E:yi *viaje** kimachilia:ya ne: *semana** pero ka:mpa pe:wkeh tikpahtiah ihsiwka pahtik, ke:mah *porque** ke:meskia ti..., tie:i:n timosenkwikeh tikchi..., tikwida:rowah, pahtik yo:n pili, a:man kwali yetok n' pili. Pero a:mo, a:mo t'matiah tonika t'pahti:tih ok, wa:n sepa neh no: por *igual**, niwa:ltakwaliska:w, ke:yeh *porque** ne:, por** se:, ne:chmowtih yo:n okwilin, mm. Pero *lo que es** mihmikilo:tataxis a:mo ke:man xkwika:n teisá: *más** xiwit, yo:n a:mo teisá: *más** xiwit nankwiskeh *solo** yehwa ya ne:n, nankwiskeh tahchino:lxiwit, tiki:xmattok, yo:n ihkwi:kwi:ntsitsi:n, yehwa yo:n tikwis wa:n kaba:yohkwitaxiwit wa:n ne:n tio:kowit. Yehwa ya tikwis, tikma:..., tikma:yema:ni:s ihkó:n wa:n tikmanas a wa:n ke:mah tik..., mah se:wi tika:ltia ya n' pili. Mm, eh. Yo:n no: kipahtia mihmikilo:tataxis. Yo:n tein ekin tine:chilih no: kipahtia mihmikilo:tataxis. Ne:n tio:kowit, tio:kowit ke:mah pos ta: ahwia:k. borrar We:[noh] tite:chilih ya toni ne:n komohkó:n se: pili ne: kikwi m..., pe:wa mihmiki, tite:chilih ya toni kipahti:s Mm. Pero komohkó:n kikwik sayoh mihmikilo:tataxis, ¿Toni kwali ika se: kipahtia? Pos kitaka:n komo sayoh yehwa mihmikilo:tataxis kikwik, entó:s tik..., yehwa ya nimitsilwih n' okwiltsi:n, o:me taman okwiltsi:n. Tikmaka nakatsi:n de n' tsohpi wa:n t'maka nakatsi:n de ne:n *zorrillo** wa:n iwki ke:meh nimitsilwih, ne:n iahwia:kka, tikihtowah ihyal. Tikwi a, timoma:ohsa tepitsi:n, tepitsi:n sah no: wa:n tikohohsa nika:n *parejo** wa:n i:ka:n, sepa timoma:ohsa *parejo** i:ka:n *porque** semi ahwia:k, mm. *Cuando** kochi a n' pili *porque cuando** ihsatok, a:mo tikohsas, ahwia:k, pos *hasta**, ma:ski neh a:mo no: n'nekis, *después** yo:ni *entre** de n' o:me, tika..., tikte:mowa ya ne:n tsohpi koma:mo tikahsik tsohpi wa:n tikahsik se: iahtapaltsi:n *o** yo:n i..., i..., ka:mpa ita:kayo nika:n kipia ompa kipia ihwitsi:n wa:n tikahsik kwa..., kwali ika se:, ika se: tik..., tikmana. tikmana wa:n tikmaka ya n' pili. Ke:mah, yehwa yo:n komo mihmikilo:tataxis sah, ke:mah pero komo yehwa yo:n kikwik yo:n iwa:n mih..., mihmiki:lis yehwa nehjó:n pahti, mm. Yehwa yo:n t'makas, mm. I:n okwilin tikihtowa mono..., ne: tikilwia ne: *zorrillo**, ¿Ke:ní:w mono:tsa ne:n teh..., ika tehwa:n totahto:l, ke:ní:w kilwiah? Epat. Epat, mm, iwki mono:tsa, *zorrillo** ne: ke:meskia *español** pero n' epat mono:tsa ne:n na:wat, ke:mah. Wa:n yo:n, yo:n kwaltsi:n chi:wtok, nimitsilihtok de nika:n ixi:pohpuntah *hasta** ikwitapi:lekapan wa:n ikwitapi:l toyaxtsi:n wa:n we:i, ihkó:n. kwali se: kikwa nakatsi:n Neh a:mo kachi ne:chkwi opochehkat [sin que] a:mo a:man *porque** nikwa:ya, mm. Tikihtowa ke i:n tio:kowit wa:n okseki xiwtsitsi:n ke no: tikinkwi ne: ... Tahchino:l. Aha:. Ne:n mah ika se: mopahti komohkó:n te:kwi mihmikilo:tataxis. I:n tio:kowit toni se: kikwi:lia, iteyo, ikowyo oso ixiwyo. Ixiwyo, se: kima:xita:nia. Wa:n komo tikmanili:ti pos ti..., tikwi ne:n ikowyo ne:n xiwtsi:n ke:meh ne: onkak, tikwi wa:n t'ma:pohposteki wa:n tikpanta:lia iwa:n ya. Mm, wa:n seki xiwit ata mono:tsa kiowteyo:..., kiowteyo:xokoyo:lin, niki:xmattok kiowte:yo:xokoyo:lin, yo:n kowtah onkak, yehwa yo:n tikwi wa:n iwa:n t'mana, ixiwyo wa:n ikowyo. Mm, *porque** mono:tsa kiowteyo:t, mm. Yo:n tiktek..., tikoto:na itsi:ntan wa:n t'pohposteki ika nochi xiwit wa:n t'panta:lia sikie:ra ka:n na:wi, na:wi mah iwa:n mani wa:n ika yo:n tika:ltia. Komo ika yo:n tika:ltih wa:n xikochte:ka ya wa:n ke mi:to:nia ya pos kwali moka:was, kika:was mihmikilo:tataxis, moka:was ne:n yo:n mihmiki. ¿Ka:nachpa ika se: kina:ltia pilimeh *o** kokoyanih? Ne: sikie:ra na:wpa. Sikie:ra na:wpa komo tikita ki..., kipolowa, pero de tika:ltia ohpa, e:xpa, entó:s tika:ltia para na:wpa, ke:mah, mm, mm. Sayoh xine:chili moto:ka:i. Ye:wa nimitsilih [...] Fermín Cabrera María Ocotlán, mm.