<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="Amelia" audio_filename="Tzina_Medic_JSI331_Toonawis_2009-09-23-o" version="10" version_date="140825">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="José Antonio Salgado Isabel" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="1608.026">
<Turn startTime="0" endTime="1608.026" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
Ne: ke:man, ke:meh itech *del año treinta, cuerenta,
<Sync time="10.021"/>
hasta cincuenta** ok kihtowah, tehwa:n te:chilihkeh ya.
<Sync time="15.629"/>
Ke ne:n kokolis de n' to:nawis
<Sync time="21.393"/>
a:mo wel kintaka:wilia:ya ok, a:mo wel mahchi:waya, 
<Sync time="25.459"/>
e..., kihtowah ke telsemi *delicado** katka *porque** a:mo wel kikwa:yah *helado**, a:mo wel kikwa:yah *paleta**
<Sync time="37.238"/>
e..., nochi kinkwi:ltiaya n' to:nawis. E..., tein tonika mopahtia:yah,
<Sync time="49.171"/>
a:mo nikelna:miki tonika mopahtia:yah pero pos pané: a:mo teh pahti katka.
<Sync time="55.351"/>
Yo:n pahtiko *porque** ne:n tamik m' *paludismo**,
<Sync time="61.992"/>
no: *por lo mismo** de n' moyo:t ata kihtowah, ki..., kimoya:waya n' kokolis
<Sync time="69.056"/>
wa:n a:xka:n a:mo teyi ok *por lo mismo** miak koyo:pah ne:siko, 
<Sync time="78.927"/>
miak *este,** onkaya yo:n *campaña de paludismo**, a:mo n'mati ox tikelna:miktok ata yo:n, a:mo n'mati ox tikitak ok,
<Sync time="88.673"/>
tarosia:rowa:yah, te:chakalante:m..., [te:chkalan]tate:milia:yah *al año milnovecietos sesenta, sesenta y uno** chi:wik ok, *últimos**.
<Sync time="95.463"/>
A:man a:mo tei ok, a:man okseki kokolisme onkak, n' *paludismo** tamik
<Sync time="102.104"/>
nemi *paludismo** kilia pero sayoh mo:yo:t, se:, se: xahkalmo:yo:t inachi,
<Sync time="107.999"/>
yehwa kilia *paludismo** nika:n, a:xka:n
<Sync time="110.452"/>
pero n' kokolis a:mo, a:mo teyi ok. A:man onkakeh okseki kokolismeh,
<Sync time="114.698"/>
onkakeh kokolismeh yankwikeh a:xá:, a:mo sayoh *paludismo**, e..., ne: tehwa:n tiki:xmatiah to:nawis.
<Sync time="126.595"/>
N', n' to:nawis ka:n teh *más que** sehsekwi:lis wa:n m..., motsetselowa ma:ski to:natos chi:ka:wak pero sekwi.
<Sync time="137.419"/>
yehwa ne:n kiliah n' koyo:meh *sintomas** de n' tak, n' *paludismo**.
<Sync time="143.035"/>
A:man oks..., onkak okseki kokolismeh
<Sync time="145.734"/>
a:mo se: kimahmati toni, ke:meh kihtowah kokolis de n' *cáncer**,
<Sync time="150.535"/>
¿Toni yo:n?, kokolis de n' *cancer** a:xá: se: *tumor** de, de se: itech se: inakayo *o** itech se: io:miyo,
<Sync time="159.642"/>
yo:n onkak *maligno** wa:n *beningno**.
<Sync time="166.266"/>
Se: wehka:wa wa:n se:, se: telwehka:wa... para n' miki n' a:ksá
<Sync time="173.422"/>
wa:n se: telihsiwka para n' miki n' a:ksá:, se:meh de n' o:men e..., 
<Sync time="180.38"/>
nochi n' o:men *malos** pero se: *a largo plazo** wa:n se: *a corto plazo**.
<Sync time="187.782"/>
Ne:n yo:n kokolismeh kihtowah ke onkak pahti pero sayoh, soh *control, igual porque mortal** 
<Sync time="199.456"/>
wa:n a:mo, wa:n [a:man] miak kokolismeh ne:sih, achto xa: i:pa onkaya pero a:mo tikmatiah *porque** a:mo teh onkaya *medico**,
<Sync time="206.577"/>
a:mo teh onkaya *análisis** de ke:meh ekintsi:n onkak tai:xeeko:lis de se: iesyo,
<Sync time="211.97"/>
de se: ixi:x, de se: inekalawi:l, de se: ichihchi, de se: i..., de nochi.
<Sync time="220.082"/>
Entó:s ki..., ke..., momakah kwe:ntah tapahtia:nih toni tikpiah kokolismeh,
<Sync time="225.169"/>
de yo:n kokolismeh ki..., ne:n *mayor parte, o sea que** de n', tein telmiak tehwa:n tike:waltiah.
<Sync time="234.74"/>
Ke:meh kihtowah ne:n ekintsi:n *diabéticos** n', no: se: kokolis *mortal** ke a:mo no: kipia m' pahti, soh kipia se: *control.
<Sync time="248.721"/>
Control** ika pahti, ika, ika *veneno**
<Sync time="251.852"/>
wa:n *control** ika takwalis wa:n *control** ika ... a:mo n'mati ke:ní:w, ika kwalyeto:lis no:.
<Sync time="261.48"/>
E..., e:yi, e:yi, te..., e:yi *control** kipia.
<Sync time="265.645"/>
wa:n no: ne:n yo:n kokolismeh kihtowah ke ... a:mo kihtowah, ta: neli wi:tsa de nemowtil,
<Sync time="277.135"/>
a:kin momowtihtok kikwi yo:n kokolis.
<Sync time="281.865"/>
Yo:n, yo:n ye:wa tik..., yo:n tikelna:miktoyah yo:n ta:kat mokwe:tehwih,
<Sync time="288.605"/>
*al último** kikwik *diabetis**.
<Sync time="291.155"/>
E..., ekintsi:n *diabético** por yo:n mohka:yo:t de n' *cohete** de n' *kitoca:roh** i:xtololo
<Sync time="296.035"/>
wa:n a:mo sayoh yo:ni, onkak miak. *Cualquier** nemowtil, miakeh mikkeh ya *por[que]** ka:n, a:[mo] ... ka:n mopahti:skeh de yo:n, de nemowtil.
<Sync time="307.515"/>
Nemowtil kihtowah kipahtia *solamente** ika cho:kil de iyat kite:mpachowah, kino:tsah wa:n *pelotillas.
<Sync time="318.245"/>
Pelotillas** chihchi:wtok de n' xiwmeh,
<Sync time="321.795"/>
seki *bolitas** de, *son pelotas, pelo..., pelotitas
<Sync time="326.975"/>
sería como de ... ah, a:xá: eskia ke:meh se:, ke:meh se: xa:lxokot, 
<Sync time="336.051"/>
achi se: xa:lxokot
<Sync time="337.931"/>
*o más** tsi:tsikitsi:n. Aha, tsikitsi:n.
<Sync time="341.341"/>
Se: xokotoloh tikihto:ka:n *o** se: canica**.
<Sync time="345.671"/>
e:... a:mo nikmati de ka:nachi xiwmeh pero tachihchi:w
<Sync time="352.581"/>
tatsoyo:n ika *aceite**, takwa:wak 
<Sync time="357.641"/>
mota:lililiah 
<Comment desc="hubiera dichi mota:liliah"/>
 *por, por el** ... ke:ní:w kihtowah *este,** e..., se: itsi:ntan *pues**,
<Sync time="370.681"/>
se: itsi:ntan kita:liliah *o** se: mota:lilia ke:meh eski.
<Sync time="373.721"/>
Neh a:mo ke:man, a:mo ke:man nimota:lilia pero tein nikitani wa:n ne:chilia:nih tapahtia:nih *a veces**, i:ksá: se: kininohno:tsa,
<Sync time="382.011"/>
com..., pero *más** kachi kwali ximopahti de yo:n ke timikis.
<Sync time="388.131"/>
*Porque** timi..., *porque** tinemiko sioh se: *viaje**, soh sempa:nti
<Sync time="391.791"/>
wa:n monemi:lis a:mo itsmoli:ni ok.
<Sync time="394.841"/>
E..., a:k..., miakeh kihtowah, "no:, *mejor** okachi kwali mah nimiki 
<Sync time="399.971"/>
wa:m a:mo neli, a:mo neli, se: ... *cuando** se: miktok a, se: monemilia 
<Sync time="404.731"/>
mah aya:mo nimiki, *mejor** mah nimopah..., kachi kwali mah nimopahti ok, xa: ninemiskia ok.
<Sync time="408.901"/>
Xa: nikinitas nopilwa:n ok, xa: nikinitas noxwi:wa:n ok, ka:n n' mati, miak se: monemilia.
<Sync time="414.451"/>
No: [...], de yo:n ne:n nemowtil *mismo** nika:wí: onkakeh tapahtia:nih,
<Sync time="422.421"/>
e..., siwa:meh, ta:kah wa:n te[i]n..., nemowtil tikmachili:s ke sayoh a:mo wel titakwa, yehwa sah.
<Sync time="440.421"/>
Ka:n titakwa:s, a:mo teh tikwe:lili:s nió:n tei.
<Sync time="446.181"/>
A:mo teh we:lik, timattos ke we:lik *o** moihtik timaya:nas, mote:noh a:mo k..., a:mo ki..., a:mo ki..., a:mo kiselia, a:mo weli.
<Sync time="460.071"/>
A:xá:, a:mo tie:lmoya:wi pero a:mo panowa,
<Sync time="465.121"/>
wa:n yo:n kimattokeh tein, tein te:pahtiah,
<Sync time="472.161"/>
tein te..., tem..., te:te:mpachowah
<Sync time="475.061"/>
wa:n ne: a:mo, a:mo *este,** a:mo kipahtia n' tapahtihkeh.
<Sync time="483.681"/>
No: kipahtiah ika, ika seki xiwit kihtowah, yo:n ma:ltantsi:n tayih ke:meskia ika moa:mikpahtiah,
<Sync time="495.981"/>
ke:mah de yo:n pahti a, a:mo ok kit:mpachowah
<Sync time="501.391"/>
*o** kino:tsah. Kino:tsah a:mo n'mati ke:ní:w, so..., yehwa:n kimattokeh tapahtia:nih ke:ní:w te:no:tsah 
<Sync time="509.141"/>
wa:n ne:n ... onkak miak kokolismeh, i:ksá: moma:nelowa, 
<Sync time="515.411"/>
moma:nelowa. Onkak moko..., onkak kokoyanih kipia se: oso o:me oso e:yi kokolis sepa sah.
<Sync time="525.245"/>
Ke:ní:w kichi:wah, achto kipahti:tih se: kokolis, sa:te:pan oksé: kokolis kipahti:tih
<Sync time="531.675"/>
wa:n sa:te:pan n' oksé:, sehse:, sepa sah a:mo weli 
<Sync time="536.565"/>
Komohkó:n momowtihtok, *o sea** a:mo takwa, achto t'pahti:tih de nemowtil para takwa:s.
<Sync time="542.485"/>
A:man, komo [ki]kokowa itsontekon, tikitatih itsontekon ke:yeh kikokowa,
<Sync time="547.665"/>
a:man, komo kalanemi, a:man tikitatih mah mopahti de kalanemi:lis.
<Sync time="553.165"/>
Miak kokolis onkak, nochi yo:n i:ksá: tehwa:n tikpiah tahtakol,
<Sync time="560.255"/>
a:mo se: moita, a:mo se: kimati. 
<Sync time="563.606"/>
Kihtowah ke, ke *este,** m..., ne:n tapahtia:nih, seki kihtowah ke tiokwilohkeh, a:mo n'mati ox neli,
<Sync time="576.385"/>
ta: ma:se:walmeh nemikoh wa:n ka:n ke:man tia..., mopahtia:yah de okwilimeh.
<Sync time="581.279"/>
Nemikeh 
<Comment desc="Hubiera dicho 'nenkeh'"/>
, kichi:wkeh n' we:i, we:i tio:pah, we:i tio:panwe:..., tio:pameh kichi:wkeh, 
<Sync time="586.229"/>
wehwei *palacios** kichi:wkeh wa:n ka:n onkayah, a:mo onkaya, a:mo onkaya *médicos**,
<Sync time="593.146"/>
a:mo onkaya análisis
<Sync time="595.096"/>
a:mo onkaya tei wa:n tekitikeh, kichi:wkeh.
<Sync time="599.336"/>
Ke:ní:w ... wa:n tehwa:n timotahtaniah, ke:ní:w se: itskwinti, se: tapial ka:n ke:man motahtania, ka:n ke:man mopahtia 
<Sync time="606.648"/>
wa:n ke:ní:w *cristiano**, ke:ní:w tokni:w, ke:ní:w ta:kat tel..., e..., ke:ní:w ... impo:rtah mah mo..., moihmati.
<Sync time="616.768"/>
Yo:n se: mo..., netahtani:lis ke tinochi:meh timochi:wiliah, de n' kokolismeh teli:xkich onkak 
<Sync time="628.638"/>
ke:meh se: ihtik, ke:meh se: i:xtololo
<Sync time="634.118"/>
ke:meh se: inakas, se: itsontekon, m..., se: io:miyowa:n wa:n se: inakayo.
<Sync time="641.198"/>
Se: iesyo a:mo mota.
<Sync time="644.528"/>
onkak seki nochi kokolismeh sek..., nochi, nochi mota pero seki a:mo mota 
<Sync time="649.94"/>
onkak a:mo kokolismeh, onkak seki kiliah te..., tein te:ch..., timokowah tehwa:n, i:ksá: se: motsonteki 
<Sync time="657.8"/>
*o** se: monekwilowa, miak chi:wi.
<Sync time="663.7"/>
I..., ke:man se: motsonteki, komo kowtah tietokeh wa:n a:mo moketsa n' esti, t'mattok ke:ní:w se: moketsa, se: ketsa n' esti teh Mariano.
<Sync time="677.3"/>
Xo:no:alak ata kihtowah, kakaltia xo:no:alak wa:n a:mo ka:wa ok mah ki:sa,
<Sync time="684.14"/>
yo:n panti. A:mo pahti, *sino que** kitsakwilia ka..., takwa:waya ne:n, kichi:wa *igual** ke:meh n' yo:n, yo:n mokwa:ohsah, yo:n alaktik, [ke:ní:w] mono:tsa, *gel.
<Sync time="702.11"/>
Igual**, xo:no:t ialakyo.
<Sync time="705.48"/>
Entó:s takwa:waya wa:n a:mo kika:wa n' esti mah ki:sa,
<Sync time="709.26"/>
yo:n komo *accidente**.
<Sync time="711.47"/>
Ta:ka:n tepitsi:n nekwilo:l, ata yo:n omisa:l, no:, no: kwali, mela:w. Omisa:l ke:meh piomeh, ta:ká:n ... *o** to:tolin mometsposteki *o** posteki n' i..., n' i..., n' io:miyo
<Sync time="725.85"/>
a:it toni kipia, kwitat de *mismo** to:tolin
<Sync time="731.22"/>
wa:n pahti, ika moketsa, mota:lia *bueno** sepa.
<Sync time="738.18"/>
E..., ne:n *cristiano** a:mo t'matih pero *lo que es este,** to:tolin ika *mismo, mismo ikwit** sepa pahti,
<Sync time="752.88"/>
e..., pahti, axá: pah..., a:xá: a:mo pahti ke:meh achto yetoya pero sepa mokwi.
<Sync time="760.812"/>
kwali nehnemi *o** kwali pata:ni, komo, komo kalak se: kwowit itech se: tapial, ke:meh tapial a:mo tahtowa, a:mo se: kimati
<Sync time="771.932"/>
ompa mopachowa ya ika inakayo, ompa aktok kowit.
<Sync time="776.872"/>
E..., *últimamente** timomakatiwi:tseh kwe:ntah ya ke, ke *después** de *cincuenta años**
<Sync time="792.042"/>
wehweliwi toi:xtololo, tapahtia:nih kihtowah mah se: kitati ne:n te..., te:i:xitakeh.
<Sync time="798.992"/>
A:man onkak te:skat, onkakeh seki kihtowah ke pos kachi, kachi, kachi te:i:xwehweloh,
<Sync time="805.101"/>
pero niki:xehekowa pe..., según no: se: yeh, ke:ní:w se moih..., se: mo..., se: kihmatis se: i:xtololowa:n.
<Sync time="812.771"/>
E..., tehwa:n tiseki:meh a:mo tachiah ok kwali ke:meh moneki, n'..., tikihtowah ti:xmiakiah,
<Sync time="823.081"/>
tein tsikitsitsi:n teisá: a:mo tikitah ok, nochi yo:n se: kwehmol a pero *por edad,
<Sync time="830.761"/>
cuando por** kokolis pos yo:n ihwa:k komohkó:n kite:maka, onkak weliti:lis se: mopahti:s, komo onkak tomi:n se: mopahtia wa:n koma:mo ihkó:n se: moka:wa ya.
<Sync time="842.661"/>
Miak itech kowtah tinemih tikihyowihtokeh miak kokolismeh *porque** a:mo tei n' tomi:n para se: mopahti:s 
<Sync time="850.291"/>
on..., kihtowah koyo:meh ke onkakeh, ke onkakeh tapahtia:nih tein i:pa yehwa yo:n intekiw, ke:ní:w kiniliah especiali:stas.
<Sync time="860.181"/>
Tehwa:n nika:n a:mo o..., onkak de yo:ni, ka:n, ka:n weli, ka:n wel timopahtiah,
<Sync time="865.401"/>
i:n *tiempos** tein tiahtokeh ne:nke:n ok.
<Sync time="868.744"/>
E..., kihtowah nika:n i:n to..., toxo..., to..., ka:mpa tinemih onkak miak xiw..., xiwpahmeh 
<Sync time="877.164"/>
wa:n neli, t'mattokeh miak xiwpahmeh onkak, para kalanemi:lis, para nemowtil, para se: moxole:wa
<Sync time="887.694"/>
para se: monekwilowa, para ... santeina:mo.
<Sync time="895.354"/>
Nochi, nochi pahti. Kihtowah ke:meh ne:n *cebolla** semi kwali pero ... *ajo** ke semi kwali,
<Sync time="909.114"/>
pero n' *ajo** a:mo tinochi:meh tikwah, tikihyah, 
<Sync time="912.374"/>
semi chika:wak ih..., iahwia:kka:yo.
<Sync time="915.164"/>
Tikwah, tikwah pero para, para emo:l 
<Sync time="920.414"/>
pero mah ihkó:n tik..., o..., onkak tokni:wa:n kikwah iwki
<Sync time="925.514"/>
A:mo n'mati Mariano, teh t'mattok iwki, kipixkah se: *ajo** wa:n ... mm ... A:mo tinochi:n 
<Sync time="931.829"/>
entó:s no: *igual, ajo** kihtowah ke ehekapah, nelto..., a:p..., tamanká:, xo:me:t ehekapah.
<Sync time="941.169"/>
E..., ke:ní:w mono:tsa yo:n, ke:ní:w mono:tsa yo:n xiwtsi:n ihkó:n tsi:tsikitsi:n, *albahaca.
<Sync time="950.419"/>
Albahaca** o:me taman, se: tsitsikitsi:n, tsi:tsikitsi:n al..., *albahaca** wa:n se: we:i *albahaca**.
<Sync time="956.021"/>
Se:meh de n' o:me, se: *macho** wa:n se: *hembra, según** kihtowah, e:..., nochi ehekapah.
<Sync time="962.971"/>
Mm. yehwa ya n' *ajo** ehekapah. I:n to:to:, nochi i:n ka:m..., *casi** tikihto:ka:n *municipio de Cuetzalan**, nochi, nochi
<Sync time="977.741"/>
kineltokah yo:n de n' ehekat, ehekakokolis.
<Sync time="982.031"/>
Mm, onkakeh tokni:wa:n ke kichi:wah, kichi:wah ne: chipa:walis,
<Sync time="989.281"/>
mitschipa:wah ika xo:me:t, ika pio:tet wa:n tipahti
<Sync time="996.291"/>
Tipahti i..., yo:n kokolis tikpia seki, seki kokolis, ta:ká:n ehekat,
<Sync time="1000.281"/>
komo ehekat, koma:mo mitspahti:s *médico**. Ke:man se: kokoxkeh kipia, kwi:kah iwa:n tapahtihkeh wa:n de ehekat, tapahtihkeh a:mo kipahtia.
<Sync time="1013.315"/>
Kipahti:s se: ma:se:waltapahtihkeh,
<Sync time="1016.015"/>
kichipa:was, kihto:s tio:tahto:l wa:n a:it toni *más** kichi:wa, entó:s mitspahtia.
<Sync time="1024.815"/>
nika:wí: no: kihtowah ke ka:sá: ika mitski:xtiliah se: tet, se: kowit, se: xiwit, se: t..., se: *hilo** oso a:it toni,
<Sync time="1032.015"/>
ox neli, ox neli, ox neli yo:n, a:mo se: kimati.
<Sync time="1037.339"/>
Miakeh kihtowah ke e..., te:ka ma:wiltiah sah, a:mo ... te:kahkaya:wah, a:mo neli,
<Sync time="1045.531"/>
seki kihtowah ke ke:mah.
<Sync time="1047.741"/>
Mm, neh a:mo, a:mo, pané: a:mo nikneltoka, mm. 
<Sync time="1052.875"/>
Miak kokolismeh onkakhe ke, a:mo, a:mo a..., nika:wí: a:mo mopahtia, 
<Sync time="1061.201"/>
*importa, telimporta** tikpataskeh, *hasta** tikitati:wih ne:n tapahtihkeh ne:n tapahtihkeh, iwa:n *medico**,
<Sync time="1067.221"/>
ke:meh yo:n, yehwa ya ne:n *diabeticos**, ne:n xo:met a:mo kipahtia, *ajo**, a:mo kipahtia,
<Sync time="1078.731"/>
kipahtia okseki xiwmeh pero sayoh *como control**, mah a:mo miki.
<Sync time="1085.711"/>
*Cuando** tahtohtokeh de kilia *control** sioh ke mah kitsakwili sioh n' kokolis 
<Sync time="1089.89"/>
pos sayoh kitahyowi:ltihtokeh n' kokoxkeh.
<Sync time="1093.207"/>
Mm, mah yo:lto ok, mah yo:lto ok, mah yo:lto ok. "Ne:chmaka se: pahti mah yo:lto ok, mah yo:lto *diez años, veinte años, treinta años** mah yo:lto",
<Sync time="1101.037"/>
mah yo:lto para mah *más** tahyowi, yehwa yo:n.
<Sync time="1105.747"/>
E:..., ke:meh kihtowa ne:n, tehwa:n timomakah kokolis tein tikwah ika [tehwa:n timokokoliskwi:ltiah ika tein tikwah], tikwah miak santeina:motsitsitsi:n.
<Sync time="1114.467"/>
Ke:meh yo:n ye:wa tikihtowa:yah ke tai:tih a:t, a:mo titai:tih *coca cola.
<Sync time="1119.857"/>
Coca cola te:chkwi:l[t]i:s *diabetis**
<Sync time="1121.949"/>
a:mo sayoh *coca cola**, nochi:meh, nochi:meh *refrescos**,
<Sync time="1126.009"/>
koyo:tai:l, e..., no: de n', no: de n' ta:wa:nalis, no: kip..., no: kipia miak , no: kika:wa miak kokolismeh.
<Sync time="1136.859"/>
Ke:meh kihtowa komohkó:n se: mo..., miakeh pi:pil neh kih..., nikakini 
<Sync time="1144.309"/>
iwa:n nitekitini, pi:pil, pi:pil, *quince años,
<Sync time="1149.249"/>
a..., diesciocho años, veinte años, ventitres años**,
<Sync time="1152.841"/>
kipia *gastritis** wa:n pilimeh ok, mm. A:it ke:yeh, de o..., wa:n koma:mo mopahtiah de *gastritis**, kinkwi *úlcera**
<Sync time="1163.431"/>
wa:n ke:mah kinkwi, a:ksá: kikwi *úlcera** wa:n a:mo mopahtih ika miki.
<Sync time="1167.852"/>
Ma:ski kipia *ulcera** pero komohkó:n kipia mo..., mopahtih pos nemi ok.
<Sync time="1173.092"/>
Yo:n tehwa:n tot..., tehwa:n tikmatih ya.
<Sync time="1176.892"/>
Wa:n i:ksá: a:mo timopahtiah *porque** tipi:na:wah tikihto:skeh,
<Sync time="1183.692"/>
*últimamente** kimat..., kihtowah ke nochi onkak,
<Sync time="1189.292"/>
kokolis de ta:kameh wa:n kokolis de siwa:meh,
<Sync time="1193.872"/>
E..., miakeh i..., tikakilia:nih ke kokolis de siwa:meh, ke:meh pi:na:wah para kihto:skeh *hasta** ika mikih, a:mo kihtowah,
<Sync time="1205.112"/>
*igual** ta:kameh, mm. *Igual** ta:kameh, e..., sayoh ke tehwa:n tipi:na:wah tikihto:skeh ne:chkokowa nota:kayo *o** ne:chkokowa *tal parte**, ka:n 'mati.
<Sync time="1225.542"/>
Pi:na:wka:yo:t a:mo teh ka:wa, tein pi:na:wka:yo:t kika:wa, ka:wah sayoh miki:lis.
<Sync time="1232.002"/>
No: *tanto** ke:meh kokolismeh de n' wehwei:n wa:n kokolismeh de n' pilimeh, ta:taman,
<Sync time="1240.692"/>
kipia ke ki..., se: yeh se: kimatis wa:n, wa:n *antes** ke se: mokoko:s, moneki mah se: monehmachti.
<Sync time="1250.322"/>
Kihtowah *últimamente** tapahtia:nih a:mo, a:mo kipahtiah, sanoke kinehmachtiah tein kiliah *vacunas**,
<Sync time="1257.032"/>
a:mo sayoh sentaman, de miak taman. I:ksá: se: kokoliskwi *por** kokolis wa:n i:ksá: *porque** okwilimeh, okwilimeh tekwah.
<Sync time="1269.424"/>
N' *por ejemplo**, se: sempowalma:yeh, *por de malas**, se: kowa:t *por de malas**. E: se: sipo,
<Sync time="1278.534"/>
se: a:skat.
<Sync time="1281.41"/>
Onkak te..., a:skameh te:kwi:ltih toto:nik tein te:kwa, mm, tein nika:wí: onkakeh,
<Sync time="1289.32"/>
e:..., onkakeh, onkak se: okwiltsi:n mono:tsa ta:lchokoy,
<Sync time="1293.84"/>
*igual**, telte:kokoh *hasta** a:it ke:ní:w. Mm, onkak okwilimeh ke a:mo mota,
<Sync time="1304.74"/>
a:mo mota, mota iwa:n xiwit, ompa yo:li itech xiwit *igual**,
<Sync time="1309.37"/>
miak onkak, kihtowah ke:meh yo:n nektsitsi:n 
<Sync time="1315.51"/>
ne: we:inekmeh, yo:n wehweinekmeh ki:xmatih, mela:w. Mm, pos yo:n no: *igual**, telte:kokoh,
<Sync time="1321.72"/>
xi:kohmeh, *parientes** de nektsitsi:n, telte:kokohkeh.
<Sync time="1327.22"/>
E..., *ultimamente ekintsi:n no:ya:n telte:kwah yowak mo:yo:meh,
<Sync time="1334.89"/>
ka:mpa kwali tatsaktok pos a:mo te:kwah mo:yo:meh pero ka:mpa a:mo kwali tatsaktok kalakih mo:yo:meh, telte:kwah.
<Sync time="1340.75"/>
Mm, ika ekintsi:n nochi, nochi ka:nachi *gente** mo..., mo..., ke..., ke:ní:w kihtowa[h], o:meyo:lohtok,
<Sync time="1348.425"/>
tayowati nono, tikochitih nono wa:n te:chkwa:tih mo:yo:meh ka:mpa i[ka]eski,
<Sync time="1352.97"/>
kihtowah *porque** xiwtah, kihtowah *porque** tika:wah ta..., tapalkat ne: kipia a:t, ompa yo:lih,
<Sync time="1358.99"/>
kihtowah *porque** a:mo t'pahtiah n' a:t.
<Sync time="1361.42"/>
Pos okwilimeh i:pa nemih, i:pa nemih wa:n te:chkwah. E:..., miak kokolismeh te:chmakah, yehwa n' okwilimeh, kihtowah *porque** tikimpiah itskwimeh,
<Sync time="1374.857"/>
no: iwki.
<Sync time="1376.657"/>
A:mo teh, a:mo teh kokolis, mah tiktahtakolti:ka:n a:ksá:, nochi:meh t'tahtakoltiah a:ksá:, a:ksá: kipia tahtakol.
<Sync time="1385.097"/>
Mm. Ihkó:n ke:meh tehwa:n tikokolistih, tapialmeh no: kokolistih 
<Sync time="1392.221"/>
wa:n ke:man tikwah se: kokolis, *este**, se: pio 
<Sync time="1395.077"/>
*o** se: tapial ika kokolis, kihtowah ke te:chpano:ltilia yo:n kiliah kokolis.
<Sync time="1400.439"/>
*Últimamente** ye:kmiak ... A:mo kokolis ok *sino que** yo:n ne:n ke:ní:w mono:tsa piomeh kihtowah ke no: kiwa:lkwi kokolis, pio:tet de tein tikowah *tienda**.
<Sync time="1423.023"/>
Kitsopo:niah po..., pio ke:meh a:man wa:n a:man tata:sa n' pio
<Sync time="1430.269"/>
wa:n tikololo..., kololowah pio:temeh wa:n iwki tikwah, pio:temeh tein kita:lihkeh *vacuna** pio.
<Sync time="1440.109"/>
Yo:n kichi:waskiah *tres**, ke:meskia e:yi pio:temeh tein mo:stah kita:lia *hasta** tein na:witika ya yo:n kwali a pero n' e:yi ka:n kwali
<Sync time="1452.409"/>
*porque** kipia *vacuna** n' pio. Yo:n a:mo kichi:wah,
<Sync time="1456.519"/>
wa:n a:koni kikwi kokolis, 
<Sync time="1458.711"/>
a:kin kikwa. A:konimeh kikwah?, Tehwa:n tikowah.
<Sync time="1462.809"/>
Yo:n a:mo kina:miki, a:mo kinina:miki n' *comerc..., bueno, negociantes o de n' empresa**,
<Sync time="1469.849"/>
yehwa:n ina:xka, yehwa:n kinimakah nochi.
<Sync time="1474.189"/>
Tikakinih ya i:ksá: kinkwi kokolis itech se: ilwit wa:n moko..., sempa:nti sah n' piomeh, e..., piomeh tein ista:kpiomeh,
<Sync time="1489.991"/>
yo:n no: iwki kichi:wa ata. Te:kwi:ltih kalane..., a:mo te:miktih, te:kwi:ltih kalanemi:lis, kimpasa:roh miakeh ya.
<Sync time="1497.471"/>
Yo:n t'mattokeh no: pero n' a:kin kinamaka a:mo, a:mo, a:mo, yeh a:mo kimati, 
<Sync time="1505.17"/>
i:n ka:mpa wa:le:wa, ihkó:n kimakah.
<Sync time="1508.931"/>
E.., no: miakeh timopahwia:nih ika tein tikowah tikwah,
<Sync time="1518.771"/>
tein wi:tsa tsaktiwi:ts, ike:span ihkwiliwtiwi:ts *hasta** ke:maniá:n sayoh kinamakaskeh.
<Sync time="1526.183"/>
Neh ... i:n ke:man tehwa:n tiko:wkeh seki, seki *leche**, se: [...], pano:k a.
<Sync time="1534.553"/>
No: te:kwi:ltih kokolis
<Sync time="1537.343"/>
wa:n tanamakanih miakeh ki..., miak *cosas** kinamakah tein se: kikwa, pano:k a,
<Sync time="1542.523"/>
ki..., kiliah koyo:meh *fecha de caducidad, caducado** ya,
<Sync time="1545.772"/>
wa..., pano:k a ne:n de n' para se: kwa:skia.
<Sync time="1550.983"/>
Nochi yo:n te:kwi:ltih kokolis 
<Sync time="1555.163"/>
a:mo ke:man ... a:mo teh *más** kwali *que solamente** x..., se: xokot xikwa, se: pahpata n' a:mpó:n, chipa:wak,
<Sync time="1561.913"/>
pero nochi yo:n tein kinamakah pihpitsotik.
<Sync time="1566.793"/>
Kihtowah ke yo:n *queso de puerco**, yehwa ya yo:n 'kwitih pitsokokolimeh, ne: kololowah itech *granjas**,
<Sync time="1576.673"/>
ti..., kita:liah itech ne:n teposmeh mah kichipa:waka:n wa:n tehwa:n tikwah nochi n' kokolis wa:n ka:n t'matih.
<Sync time="1585.363"/>
*Por eso** ne:, a:man *últimamente**, a:man a:mo tiwehka:wah ok 
<Sync time="1589.575"/>
ekintsi:n aya:mo t'piah *cincuenta años** wa:n ka:n teh totan ok.
<Sync time="1596.619"/>
Aya:mo t'piah *cincuenta años**, ka:n t'chiah ok,
<Sync time="1600.339"/>
nochi yo:n *porque** a:mo timokwida:ro:skeh.
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
