<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="TEPOXMANANIJ" audio_filename="Tzina_MatCl_AJH303_taataman-kalmeh_2010-07-13-b-temp" version="9" version_date="120228">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Amelia Domínguez Alcántara" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Martín Andrés Juárez Hernández" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="1524.673">
<Turn startTime="0" endTime="26.484" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
kwali tite:chtapowi:s, e..., ne:n ke:ní:w tikita ox okachi kwali katka kowxiwkalmeh
<Sync time="7.078"/>
oso kalchi kwali, ne:n, *tejahkal** ke no: wehka:wak tikinkwiah oso kachi kwali i:n tein ekintsi:n kalmeh nokta kinchihchi:wtokeh.
<Sync time="16.109"/>
Wa:n i:n kowxiwit ka:ni nankikwiah ox nohma onkak ekintsi:n oso nankikowayah, ka:nachi yo:n nankikwiah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="26.484" endTime="617.317">
<Sync time="26.484"/>
We:noh, entó:s ¿yetok ya?
<Sync time="33.265"/>
entó:s, *este**, sepa name:chilwi:ti, *este**, nohjó:n kalmeh kichi..., tikchi:wayah
<Sync time="39.515"/>
pos nochi ihkó:n kichi:wayah n' ta:tahmeh
<Sync time="42.89"/>
wa:n no: se: *tiempo** ompa no: ni..., ne:chiskaltihkeh note:iskaltihka:wa:n ka:mpa Dios kimpia.
<Sync time="50.079"/>
Pero *pues**, a:xka:n we:noh ihwa:k tikitayah, tikihtowa:yah
<Sync time="56.861"/>
xa: okachi kwali yo:n *cartón** de a:mat tikihtowa:yah
<Sync time="62.954"/>
wa:n seki tikitowah xa: okachi kwali n' *teja**
<Sync time="65.673"/>
pero seki kihtowa:yah okachi kwali *palma porque** yehwa a:mo kikowayah.
<Sync time="70.783"/>
Yehwa sayoh, *este**, ki..., tiksakayah wehka, 'tahtaniah
<Comment desc="Aquí el intransitivo tahtani en imperfectivo de 1a plural"/>
.
<Sync time="75.298"/>
Seki ki..., seki kite:tayo:koliah, seki no: tahtaniah tepisti:n *centavos**.
<Sync time="80.22"/>
Pero pos a:mo, a:mo no: *más** tahtaniah *porque** pos soh mochi:wa nohjó:n, pero semi wehkapan, seki, seki *como veinte metros*.
<Sync time="88.439"/>
Seki de *quince** seki *veinticinco metros** de wehkapan, no: tehkoya a:kin kwali panki:sa.
<Sync time="93.986"/>
Pero pos kihtowa:yah nehjó:n *palma** kixi:kowa:yah *hasta ocho años** tein kwali 'chihchi:wtoya.
<Sync time="102.611"/>
Pero *después** tein seki kinin..., kinin..., kimpolowa:ya ke:ní:w kichihchi:wayah 
<Sync time="109.549"/>
*cinco años** sah taxi:kowa:ya.
<Sync time="112.596"/>
Pero tein *ocho años** yehwa yo:n kihtowah telwehka:wa no: taxi:kowa:ya pero pe:wak moyo:lchika:wah n' ta:tahmeh
<Sync time="119.502"/>
kihtowah okachi kwali *cartón** de nohjó:n de n' a:mat.
<Sync time="122.533"/>
Pos pe:wak kichi:wah no:, pero yeh no: taman.
<Sync time="126.689"/>
Yeh no: taman ya nohjó:n kimets..., kimetschihchi:wah ne:n ichika:wka.
<Sync time="131.189"/>
pos pe:wak mopata nohjó:n yehwa ya kita:lia:yah.
<Sync time="134.518"/>
Nohjó:n kowxiwit, pos pe:wak poliwi a
<Sync time="138.831"/>
*hasta** a:xka:n tikitah poliwik a.
<Sync time="142.096"/>
*Hasta** a:mo, a:mo kachi onkak ok *porque**, pos, nochi *cuando necesidades** tikpiah.
<Sync time="149.956"/>
Pos tikte:mowah ton ika tipano:skeh. *Cuando** nohjó:n, ne:, wi:tsa *fiesta** de San Ramos
<Sync time="157.144"/>
pos tikitah, tikmawistiliah yehwa San Ramos.
<Sync time="161.113"/>
Wa:n tokni:wa:ntsitsi:n tikitah miak kitekih 
<Sync time="164.722"/>
a:mo kitekih ka:mpa *ilugar** nohjó:n *palma**, wa:ki 
<Comment desc="Esto es, se seca por no cortarla en su lugar indicado"/>

<Sync time="169.894"/>
Wa:n tein se: kimattok ke:ní:w se: kiteki a:mo wa:ki,
<Sync time="173.347"/>
pos komo *siempre** selistok.
<Sync time="175.581"/>
Wa:n ika nohjó:n tikitah i:xpoliwtiw a.
<Sync time="178.988"/>
Wa:n seki tokni:wa:ntsitsi:n no: tak motekipachowah,
<Sync time="182.925"/>
pos *mejor** kite:ntekih, ompa poliwi a.
<Comment desc="Aparentemente al enojarse con otros, esta gente tumba desde abajo las palmas, para que otros no entren a utilizarlas."/>

<Sync time="185.894"/>
Wa:n de nohjó:n poliwik a nohjó:n *costumbre** katka tikpia ya, a:mo kanah ok.
<Sync time="191.238"/>
*Por eso** ekintsi:n moka:wa se: *recuerdo** tein tik..., tikmattokeh *pues** ke:ní:w nohjó:n kikwiah.
<Sync time="198.004"/>
Tikwiah seki tein tikwiah wa:n tein seki a:mo, pero *bueno abuelos** miak kimattokeh ke, ke kikwiah 
<Sync time="204.519"/>
nohjó:n kaltsi:n *palmita**, miak itampa motekipanohkeh.
<Sync time="209.863"/>
Pero ekintsi:n *puro** tikitah taman ya.
<Sync time="214.066"/>
*Después mose:guiroh** pe:wak n' *cartón** de n' a:mat.
<Sync time="217.644"/>
Pero yeh pos no: taman ki..., kichihchi:wiliah kowit.
<Sync time="222.8"/>
No: ihkó:n kitokia:yah kalikxit ke:meh name:chtapowih ye:watsi:n ya de ne:n konkwiah n' kalikxit
<Sync time="229.691"/>
monechikowa:yah ika kwa:koweh, konkwiah pero onkayah kwa:kowehtsitsi:n tein kitila:nayah n' kowit.
<Sync time="236.8"/>
A:mo ke:meh a:xka:n, a:xka:ntsi:n a:mo kanah se: kita ok iwki ke pano:k a nohjó:n ihkó:n katka.
<Sync time="243.678"/>
Entó:s, *este**, kiahxitia:yah ka:mpa ne: kichi:wayah
<Sync time="247.394"/>
ihwa:k niktaya ya kikalakia:yah, pe:wak ki..., kit..., kita:liliah ne: *metro** ya,
<Sync time="254.191"/>
kitamachi:wah *metro** ya.
<Sync time="256.706"/>
Wa:n de ompa ki..., tachkwah, *kipareja:rowah n' hoyo**
<Sync time="263.097"/>
se: *me...,** se:, se: *metro** de wehkatan o se: *vara**.
<Sync time="268.097"/>
Wa:n ke:mah *kimpareja:rowah** wa:n ke:mah kimpanketsah ya yo:n ne:n kalikximeh
<Sync time="273.113"/>
wa:n *kim..., kimpareja:rowah* ne:n ta:nka:yo:meh
<Sync time="278.3"/>
wa:n ke:mah kinketsah ya nochi wa:n ke:mah kintehkoltiah ta:nka:yo:meh.
<Sync time="284.597"/>
De ompa *kimpareja:rowah** ne:n taihti:yo:meh o:me,
<Sync time="288.941"/>
tein *mero** yo:lchika:wka ekinika. Wa:n ke:mah kinisoh, no: 'koyo:niah ika *barreno**.
<Sync time="295.332"/>
Wa:n a:xka:n tikitah yo:n poliwtiw a. A:mo, a:mo ihkó:n motekiti
<Comment desc="Nota uso del reflexivo con V1 para comunicar un sentido impersonal como del español 'se trabaja'."/>
 ok, a:xka:n tik..., t'kalakiah *puro clavos**
<Sync time="304.941"/>
de nohjó:n tikiliah nahna:wi *pulgada**, mahma:kwil *pulgada**.
<Sync time="310.097"/>
Entó:s tikitah *más** kihtowah *más** ne:nke:n ya, *más** a:xka:ntsi:n ya kichi:wah 
<Sync time="315.206"/>
de nohjó:n kitekpa:nah tatahko no: taihtiyo:meh
<Sync time="319.878"/>
*pues según** de we:i kali no:, no: powtokeh sah.
<Sync time="324.253"/>
De ompa kita:liah tatahko kilwia se: *banco**.
<Sync time="330.566"/>
Ke:mah, *banco** seki tikilwia:yah taihtikowa:yo:t kil..., tikiliah.
<Sync time="336.223"/>
De ompa yo:n kita:lia:yah ki..., k..., achto kilpia ne:n pla:nchah wa:n ne: kalte:nchika:walo:ni.
<Sync time="347.48"/>
Pero nochi kisohsoyah ika kowkla:bos, *parejo**, a:mo kikwiah *clavos** de tepos. 
<Sync time="353.965"/>
Miak tokni:wa:ntsitsi:n xa: kipiaskeh ok yo:n tepos, tepostakoyo:li:..., [tepostakoyo:]ni:lo:ni.
<Sync time="360.59"/>
Pero ekintsi:n a:xka:n a:mo tikitah ok, *puro** de *clavos** ya.
<Sync time="366.323"/>
Entó:s de yo:n kit..., kita:liah, kita:liah a ne:n, tikiliah takalyo:la:nchika:wka, tikiliah *pie derecho**.
<Sync time="375.495"/>
De ompa yo:n ki..., ki..., kita:liah no: se: *hilo**
<Sync time="382.948"/>
para moka:wa mela:wak. A:mo kanah yetok chikotik, nakasikayahtok.
<Sync time="388.386"/>
De ompa kita:liah nohjó:n, kita:liah ya ne:n tikiliah, *este**, takpakyo:t.
<Sync time="397.214"/>
Ke:mah, a:xkan kilwiah *cumbrera**.
<Sync time="401.339"/>
De ompa yo:n kita:liah, kintamachi:wah ya ne:n *esquineros** de ne:n kale:walmeh tein mela:wkeh,
<Sync time="410.335"/>
komo kowtsí:n de, ne:n, *este**, tikiliah kowmihmimil pos kite:mowah katí:n mela:wak pero komo *vigas pues** nehyó:n no: kite:mowah katí:n *más** mela:wak.
<Sync time="424.653"/>
Wa:n no: kimati a a:kin kwali tatamachi:wa yehwa no: nohjó:n ki..., kitamachi:wa.
<Sync time="429.668"/>
Na:wi kite:mowah para n' *esquineros**.
<Sync time="432.559"/>
De ompa ke:mah *parejo** ya kit..., kitehtekih ya tatahko kini..., kinih..., kinihitah ya,
<Sync time="437.778"/>
kitekpa:nah ya, nochi kimahxitiah,
<Sync time="441.997"/>
wa:n ke:mah ki..., kikwa:ilpiah ika tamali:n. *Después** kitamachi:wah ya n' *teja**
<Sync time="451.809"/>
*o** komo, komo *cartón** kitamachi:wah de weyak, *qué tanto** para monepanohtiá:s, ka:nachi kiwi:kas sentapal
<Sync time="457.621"/>
para kil..., ki..., kitekih ya.
<Sync time="461.09"/>
Wa:n de ompa ka:mpa nohjó:n *kitoca:rohtiw** nohjó:n *medidas** tamachi:w,
<Sync time="467.121"/>
*este**, kita:liliah *puntos**.
<Sync time="470.605"/>
Mopale:wiah kita:liah se: *hilo** de nochi ke:meh yetok, ihsiwka ki..., kita:liliah *señas** para ompa kisoh *cintas**.
<Sync time="479.323"/>
De ompa yo:n kisoh *cintas hasta** ne: ma:tamih 
<Sync time="484.198"/>
sepa kilak..., k..., kita:liah tatahko sepa sehse: oho:me ok komo *cartón**.
<Sync time="490.489"/>
Pero komo *teja** a:mo, yeh no: taman. *Este**, ma:tamih ya,
<Sync time="497.496"/>
kikwa:tekih ya kale:walmeh tein pa:pano:tokeh 
<Sync time="500.668"/>
para moka:wa kwaltsi:n, *parejo** ya n' ahko.
<Sync time="504.199"/>
Wa:n de ma:tamih, *pues** kihitah no: tokni:w tein weli,
<Sync time="510.699"/>
mah, mah kiso ya ne:n *lámina porque** semi owih 
<Comment desc="Dijo 'yowih' aunque la palabra es 'owih', difícil'"/>
yo:n se: kiso.
<Sync time="517.48"/>
A:mo weli, *este**, se: mokalaki:s de ke a:mo se: kimati 
<Sync time="522.621"/>
*porque** koma:mo mo..., mote:nchikotili:s wa:n a:mo ihkó:n moka:was.
<Sync time="527.934"/>
Kisoh ya *parejo**, kisotiwih; nochi *hast..., hasta** ma:tamih 
<Sync time="532.902"/>
wa:n sepa de tami wa:n nohjó:n kisotiwih no: ika *clavos de a tres pulgadas** 
<Sync time="539.98"/>
wa:n kitahta:liah sehse: *corcholata** 
<Sync time="543.293"/>
para kitsakwilia ne:n *cuando** wa:la:s n' ehekat.
<Sync time="548.809"/>
A:mo wetsi, wa:n de ompa ma:tamih ya, *pues** ki..., ki..., [ki]temowah.
<Sync time="558.996"/>
Wa:n komo *hora** mopale:wiah ok sepa kita:liah ne:n inakastantsakwil.
<Sync time="563.762"/>
Wa:n inakastantsakwil kita:liah,
<Sync time="566.407"/>
pos komo etok ne:n toni ne:n tatsi:ntsakwilo:t pos ki...,
<Sync time="570.804"/>
kita:liah ok wa:n koma:mo ihkó:n moka:wa. Pero achto, ne: ke:man *pobrecitos** ihkó:n nikita a:mo ke:meh a:xka:n, de mopatiw nochi n' *tiempo porque** ihkó:n wi:tsa.
<Sync time="580.864"/>
*Este**, kita:lia:yah nohjó:n xo:no:kowit tai:xtahtapa:n
<Sync time="586.192"/>
*o** tikiliah ohtat *o** ne: chi:kikis wa:n a:mo nikihto:s kisoyah
<Sync time="593.114"/>
ta: *puro** kowit sah kito:kayah wa:n nochi komekat ika kilpia:yah wa:n komekat nochi ika ki..., kilpia:yah.
<Sync time="600.52"/>
Wa:n ihkó:n panowa:yah tote:iskaltihka:wa:n, ompa te:chiskaltia:yah wa:n a:mo teh mochi:waya.
<Sync time="606.192"/>
Pero a:xka:n tikitah a:mo ok *porque pues** tikitah miak *cosas pasa:rowa**.
<Sync time="613.317"/>
Ke:mah, yehwa sah yo:n name:chilwih, tasohka:matik miak.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="617.317" endTime="627.583">
<Sync time="617.317"/>
Ne:, entó:s, *este**, ekintsi:n, *bueno** teh tikihtowa, *bue...**, ¿n' *cartonkal** wa:n *tejakal** nochi iwki sah mochihchi:wa?
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="627.583" endTime="629.208">
<Sync time="627.583"/>
<Who nb="1"/>
*Ésole**, ihko:ni.
<Who nb="2"/>
Nochi iwki sah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="629.208" endTime="638.817">
<Sync time="629.208"/>
<Who nb="1"/>
Ne: no: taman kichihchi:wayah kowxiwkal.


<Who nb="2"/>
Kowxiwkal se:, de ..., yeh no: taman. Pero te:jahkal wa:n ne:n karto:nkal, *mismo, igual**.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="638.817" endTime="642.473">
<Sync time="638.817"/>
<Who nb="1"/>
¿Wa:n ke:yeh tehwa:tsi:n timolia ke ekintsi:n a:mo semi mochihchi:wah ok yo:n kalmeh?
<Who nb="2"/>
*Igual** yeh.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="642.473" endTime="664.753">
<Sync time="642.473"/>
*Pues** a:mo mochihchi:wa ok *porque** tikitah, *este**,
<Sync time="647.301"/>
pos no: tikwelitah ya se: kali ka:mpa mochi:wa *más** kwaltsi:n wa:n
<Sync time="651.332"/>
komo tikahxitiah taxta:wi:l pos no: tikchi:wah *lucha** tikchi:wah, ihkó:n.
<Sync time="656.769"/>
*Por eso** i:xpoliwtiw a nohjó:n, *este**, n' okseki kalmeh tein wehka:wkayo:t mochi..., tikchihchi:wayah. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="664.753" endTime="675.285">
<Sync time="664.753"/>
Yo:n, *bueno** n' kwowit nochi tein, *bueno** kalkowit tein kikwiah
<Sync time="669.394"/>
ki..., kwali s..., kikwiah katí:n yeski kowit oso no: yeto..., no: yetoyah sah katí:n kowit, ne:n, kikwiah?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="675.285" endTime="676.519">
<Sync time="675.285"/>
No: yetoya sah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="676.519" endTime="678.005">
<Sync time="676.519"/>
¿Ke:meh katí:n yehkes?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="678.005" endTime="731.363">
<Sync time="678.005"/>
*Pues** ne:n kalikxit tikilwiah kikwiah nohjó:n ito:ka:y kakatekwawit *o** a:wa:kwawit.
<Sync time="686.285"/>
Yehwa semi kilia semi taxi:kowa.
<Sync time="688.785"/>
Wa:n ne:n ahko kikwiah, de nochi a ne:n ichihchi:wka, kihitayah no: kikwiah kilia seki tepe:chi:lkwawit.
<Sync time="698.022"/>
Seki kiliah kwama:it, seki kiliah tao:lkwowit, seki kiliah tetsapot.
<Sync time="702.602"/>
Yehwa nohjó:n semi ki..., kikwiah, ke:mah.
<Sync time="705.77"/>
Kikwiah nochi para ichihchi:wka, ma:nel kowit, a:mo sentaman sah.
<Sync time="709.254"/>
Pero lo ke:s, *lo primero** de ne:n kalikximeh yehwa nohjó:n a:wa:kowit wa:n kakate.
<Sync time="713.91"/>
Yehwa kikwiah para taxi:kowa:ya wa:n no: tein wehwei.
<Sync time="717.707"/>
Ke:mah, pero a:mo, a:mo kikwiah se: ke:meh weli kowit *porque** a:mo wehka:wa.
<Sync time="723.191"/>
Wa:n yehwa yo:n kowit kixi:kowa:ya no: de se: *cinco años, seis años**. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="731.363" endTime="732.412">
<Sync time="731.363"/>
<Who nb="1"/>
Yehwa sah nohjó:n 
<Who nb="2"/>
Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="732.412" endTime="740.292">
<Sync time="732.412"/>
<Who nb="1"/>

Yo:n yehwa ke:meskia *cintas** katka *porque** mahyá: n'te:kakilia:ya ke, ne: wehka:w a:mo kikwiah *cintas** semi ke:meh a:x..., *bueno** ke:meh a:xka:n.
<Who nb="2"/>
*Ésole**.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="740.292" endTime="812.967">
<Sync time="740.292"/>

Kite:mowa:yah kowtsitsi:n ne:n tein *varitas**, tein mehmela:wak wa:n kisohsoyah yehwa ya yo:n.
<Sync time="747.075"/>
Pos a:mo, a:mo a:kin, a:mo onkaya *cintas** ke:meh a:xka:n. Ke:mah.
<Sync time="751.435"/>
Yehwa nohjó:n kikwiah nochi.
<Sync time="753.082"/>
Kilwia:yah a:mo, a:mo, a:mo *cin[tas]**, yehwa:n kilia:yah ta:tahmeh kwilo:t.
<Sync time="758.404"/>
*Porque** ke:yeh, mihmimiltik, *varitas**.
<Sync time="761.217"/>
Yehwa yo:ni nikakia kihtowa:yah tikwitih kwilo:t.
<Sync time="764.779"/>
Te:ch..., te:chma:yo:lchika:waka:n tiowih. Pos tia:yah. I:ksá: tikte:mowa:yah ne:n yehwa nohjó:n *varitas** de kwawit.
<Sync time="773.686"/>
*O** i:ksá: tikonte:mowa:yah yo:n kiliah koyo:lin, ye..., onkak ne:wí:n ka:mpa ne: 'tato:ka:itiah Ista:ka:t.
<Sync time="782.342"/>
Ompa semi onkak pero semi owihka:n. Ompa tikonkwiah *a docena** se: kixi:kowa:ya, tikechpanowah *hasta** ka:mpa kichi:waskeh kali. 
<Sync time="790.795"/>
Ke:mah, ihkó:n ne:pa titi..., titekitiah nika:n Xaltepec, *por** Atmolon, *por** nehkwí:n.
<Sync time="796.826"/>
Ihkó:n nohjó:n nikitak miak kalmeh ihkó:n ok. Pero a:xka:n a:mo ok. Ke:mah, nochi poliwik ya
<Sync time="804.373"/>
*porque** tikitah nochi, nochi mochi:wtiwi:ts taman ya kaltsitsi:n wa:n, wa:n iwki eski. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="812.967" endTime="822.92">
<Sync time="812.967"/>
A:xka:n ma:ski a:mo semi kichihchi:wah ok yo:n kalmeh ne:n kowxiwkalmeh, karto:nkalmeh wa:n te:jahkalmeh,
<Sync time="819.998"/>
¿nohma onkak yo:n kowit ke:meh ne: wehka:w i:pa onkaya?
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="822.92" endTime="825.686">
<Sync time="822.92"/>
<Who nb="1"/>
Telsankaya onkak ok *o** ...
<Who nb="2"/>
A:mo *igual** ok.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="825.686" endTime="827.873">
<Sync time="825.686"/>
¿Ke:yeh a:mo semi onkak ok?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="827.873" endTime="858.207">
<Sync time="827.873"/>
*Pues** seki eliwis tate:xi:mah *o** tame:wah, kwiwitah
<Sync time="834.061"/>
wa:n koma:mo se: *'cuida:roh** se: *planta** pos tikwiwitah, ompa poliwi a.
<Sync time="839.034"/>
*Cuando** tikwisnekih pos tine:nemih ya, wehka tikwitih ma:ski tehwa:n tikwiwitakeh ne: ka:mpa *torancho**. Ke:mah, ihkó:n nohjó:n.
<Sync time="847.566"/>
A:mo onkak ok semi wa:n ihkó:n *tiempo** wi:tsa teisá: ke:meh i:n ehekat pos kitamo:ta. Ompa poliwi. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="858.207" endTime="866.458">
<Sync time="858.207"/>
<Who nb="1"/>
¿A:mo teisá: ok tikpia tein kwali tite:chtapowi:s de n', de n' kali, de kowit, de yehwa yo:n, yehwa sah.
<Who nb="2"/>
Pues.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="866.458" endTime="1289.913">
<Sync time="866.458"/>
Pos de n' kwawit *sólo** de nohjó:n de *kisie:rrahwia:yah** de n' ta:tahmeh, achto a:mo, a:mo kisie:rrawia:yah kitekiah
<Sync time="877.786"/>
*porque** se: *noabuelito** ne:chilwihka wa:n se: *notio, apenas** ok no: motamilih,
<Sync time="884.591"/>
kihtowa:yah ke nohjó:n wehka:wkayo:kalemeh etokeh ok ka:sá: tikitah, *vigas** kipia mahyá: nochi taa:chahwi:l.
<Sync time="893.755"/>
A:mo kip..., a:mo ta..., *tasierrahwi:l, porque** ke:yeh kitamo:tayah kit we:ikowit, wehweikomeh onkayah
<Sync time="901.473"/>
wa:n nohjó:n kitamachi:wayah de weyak, *qué tanto** de we:weyak kikwiskeh. Kia:chahwia:yah.
<Sync time="909.005"/>
Kitektiwih, kitektiwih *hasta** ki:sa se: *vigas o** o:me *vigas** se: kwawit.
<Sync time="915.38"/>
A:mo ika *sierra**, semi *trabajo** kihtowa ki..., [ki]ki:xtia:yah, ka:wilowa:yah miak kowit, ke:mah.
<Sync time="923.583"/>
De ompa kahxitiah yo:n miak kwawmeh para ahsis se: kali. *Pues** ka:mpa kisentilia:yah 
<Sync time="930.88"/>
pos yehwa yo:n name:chilwia:yah ye:watsi:n ya, *este**,
<Sync time="934.583"/>
kinyo:le:wah tokni:wa:n tein kimpiah kwa:kowehmeh, tein kwali kiwila:nah kowit, konkwiah kowit wehka.
<Sync time="941.255"/>
Ne:chilwia:ya ne: se: *notio** ke ki:sayah *las tres de la mañana** para kikwitih nohjó:n kowit ika n' tapial.
<Sync time="948.802"/>
Yowih sake:rah *treinta o veinte**, kwa:kowehmeh kiniwi:kah para kinechikowah ka:mpa 'kwiskeh.
<Sync time="956.333"/>
Pero a:mo, a:mo ki..., kitekiah ika *sierra**. Wa:n neli a:mo kitamachi:wayah ika n' *metro**.
<Sync time="963.905"/>
*Puro** inima:y, nehjí:n inima:y ihkó:n kichi:wayah sah.
<Sync time="967.083"/>
Nika:n ehko, nika:n itech ininyo:lo 
<Comment desc="Aparentemente en este momento estaba señalando como medía, de los dedos del brazo extendido hasta el pecho, frente al corazón."/>
wa:n yehwa ya nohjó:n kitamachi:wtiwih, kimatilia:yah.
<Sync time="972.098"/>
Wa:n koma:mo inima:kpal ihkó:n kikwih wa:n kitamachi:wtiwih, ihkó:n tekitiah.
<Sync time="979.505"/>
A:xka:n *puro sierra**, de ma..., de n' ima:y *o** ekintsi:n tikitah *más** taman ya de, de *motor** ya.
<Sync time="986.739"/>
Ke:mah. Yehwa yo:n, ihkó:n tekitiah wa:n a:xka:n tikitah de ne:n ika *sierra, pues**, kite:ntekih kowit.
<Sync time="998.396"/>
*Lo primero** kite:ntekih no:, no: nitekitik nehwa ke:meh se: *diez años** ika.
<Sync time="1003.724"/>
Se: kite:nteki kowit wa:n se: kitamo:ta wa:n ke:mah se:, se: kitamachi:wa
<Sync time="1013.005"/>
*que tanto** de we:weyak eski tiktekiti n' kowit.
<Sync time="1017.099"/>
Wa:n se: 'koto:na ya ika ne:n *trozador** wa:n de ompa pos se: 'ka:wa.
<Sync time="1023.724"/>
Se: kita ya ka:ni se: kitekis, se: kitachihchi:wi:s. Komo se: tachkwa, se: tachkwa tepitsi:n wa:n koma:mo tikintekih kalikximeh 
<Sync time="1032.186"/>
wa:n tikintekih o:me ta:nka:yo:meh wa:n se: *cargador**.
<Sync time="1038.173"/>
Wa:n de ompa nohjó:n tikin..., tikinen..., tikinechikowah 
<Sync time="1042.599"/>
*pues** yo:n ne:n *cargadores** tikto:kah *lo primero** kalikximeh.
<Sync time="1049.09"/>
Ompa ika tikta:liah ya *cargador**, ompa ne:n paniá:n okseki, o:me.
<Sync time="1054.0"/>
De ompa ke:mah tik..., tiktokiah ya nohjó:n tikintekih kowtsitsi:n wa:n tikilpiah nohjó:n we:ikowit tein tikoto:n..., tikoto:nayah ne:n *trozo**,
<Sync time="1063.715"/>
tikilpiah wa:n tiktokiah ya ahko, tiktokiah ya ahko moka:wati a.
<Sync time="1071.458"/>
Wa:n ne:n tein *maestro**, tein *más** kitamati
<Comment desc="Parece que se equivocó y aquí debe decir 'kimati', 'lo sabe'."/>
 kitamachi:wa *pues**, kiye:kta:lia ya n' ahko yo:li:k *porque** semi *peligroso**.
<Sync time="1079.693"/>
Yo:li:k kie:kta:lia wa:n *ka:ploma:rowa**, kita ke:ní:w se: kitekis para a:mo ma:wilo:s *más** kowit.
<Sync time="1086.243"/>
Ke:mah kila:rowa ya, kiti:l..., kiti:lwia nohjó:n *hilo** ika nohjó:n *baterias** kixama:nia wa:n kiah..., kite:kilia n' a:t
<Sync time="1095.443"/>
wa:n ke:mah ika yo:n ki..., kiahxi:ltia n' *hilo** wa:n ke:mah kita:lilia ya kowit.
<Sync time="1100.178"/>
Yo:n ka:mpa ne:n kita:lilia *hilo** pos ompa ya se: kitektiw ika n', ika n' *sierra**.
<Sync time="1105.584"/>
Moka:wa kwaltsi:n ya ni:nipaka, ki:sa tikiliah tanakastayo:t *mexicano**
<Comment desc="En español 'costera' la madera que sale a un lado de una corte"/>
.
<Sync time="1111.771"/>
De ompa ne: ki..., ki:sa yo:n o:me tanakastayo:t se: kikepa, 
<Sync time="1118.081"/>
sepa kita ne:n tein kitamachi:wa ka:nachi ki:sas komohkó:n *qué tanto** de wehwei *vigas**.
<Sync time="1125.148"/>
Pero neli *metro** ya n' tekiti.
<Sync time="1127.385"/>
*Puro** ika *metro** ika, ika *centinmetro o pulgadas** kita:lia *que tanto** ki:sas, kita:lia *puntos**
<Sync time="1134.413"/>
wa:n ke:mah, *este**, ki..., sepa kiaha:wia ika n' ti:l, nohjó:n *baterias n' hilo**.
<Sync time="1140.991"/>
*Parejo** se: *kihila:rowa** ya, *parejito** ya para ki:sa miak a, paniá:n wa:n tatampa.
<Sync time="1147.147"/>
Wa:n de ompa ke:mah, kwaltsi:n ki:x..., ki:xmela:wa kwaltsi:n, a:mo kanah ika nakasikayetos. Ke:mah tehko ya ne: a:kin kimati.
<Sync time="1158.729"/>
Wa:n komo se: kimati *parejo** pos se: mi:i:xpata. *A veces* se: moka:wa tatampa, *a veces** se: n' ahko para *parejo** se: siowi.
<Sync time="1165.757"/>
Entó:s se: pe:wa se: kiteki a pero semi *trabajoso**, semi *trabajoso**, yo:n se: siowi.
<Sync time="1172.491"/>
Se: kitektiw, se: kitektiw, *primero** se: kiteki n' tikiliah tatsontah para tikahsitih *cargador** 
<Comment desc="Llamado en náhuat ta:nkayo:t"/>

<Sync time="1180.319"/>
tein kitsakwilihtok. *Después** tikpano:ltiah, sepa tise:senki:sah ya *hasta** ne: okseko ya,
<Sync time="1189.882"/>
*hasta** tate:n ya, *parejo** ya, a:mo tima:tantiwetsih sento:nal, *hasta** se:, o:me to:nal *o** e:yi to:nal *según** de we:i n' kowit.
<Sync time="1200.194"/>
Wa:n *después** tima:tamih ya *pues**, tami a, komo etok ok *trozos** pos sepa se: tiktekih wa:n sepa tiktehkoltiah.
<Sync time="1209.085"/>
Sepa tik..., kitamachi:wa ne:n tein *más** kimati wa:n sepa ihkó:n, sepa t'teki wa:n sepa tima:tamih.
<Sync time="1216.929"/>
Wa:n de tami pos, tami a, a:mo, a:mo teh ke:ní:w ok.
<Sync time="1221.835"/>
Se: kilwia ya ne:n a:kin te:chyo:le:wa *o** ta:ká:n tehwa:n tokow *o** komo te:chyo:le:wah *pues** tik..., tik..., tikilwiah,
<Sync time="1232.96"/>
"Yetok a mokow, xik..., xikwiti a!" Ke:mah, te:chtaxta:wiah ya komo tite:pale:wiah te:chtaxta:wiah kixta:wah *por vara o por metro**
<Sync time="1243.808"/>
*o** komo *cintas por docena, por vara docena**.
<Sync time="1248.23"/>
Ke:mah, iwki yo:n titekit..., titekit..., nitekitik se: *tiempo**. Pos iwtok a:xka:n tekitih.
<Sync time="1253.227"/>
Pero a:mo semi ok tekitih *porque** te:chmowtiah ne:n tokni:wa:n de ne:n kihtowah te..., te:chwi:kaskeh komo te:chahsikeh tokowtektokeh.
<Sync time="1264.166"/>
Ke:mah no: onkak ka:nika timopale:wi:skeh pero seki tikihtowah moneki tomi:n para timotahtowi:skeh.
<Sync time="1270.117"/>
Ihkó:ni. Wa:n *por eso** yo:n, *este**, a:xka:n tikitah koto:ntiw a nohjó:n tekit, ke:mah.
<Sync time="1277.585"/>
A:xka:n tikitah para ihsiwka kichi:wah yehwa nohjó:n de *motor** kikalakiah ya.
<Sync time="1283.069"/>
A:mo, a:mo tekitih ok kachi ika inima:y, *sierra**.
<Sync time="1286.726"/>
Ke:mah ompa tami a yo:n, yehwa sah tasohka:matik.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1289.913" endTime="1297.569">
<Sync time="1289.913"/>
E..., yo:n kowit nankite, nanki..., tein nankitekiah ¿i:pa sayoh kikwiah para kalkowit oso no: kinamakayah?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1297.569" endTime="1338.209">
<Sync time="1297.569"/>
*Pues** nochi welia. A:kin kipiaya miak kowit pos kiteki wa:n ke:wa, wa:ki, kitahtaniah *cuando** kinamaka, kinamaka.
<Sync time="1307.753"/>
Wa:n yo:n kowit no: yetok sah katí:n nohjó:n kwaltia ya para *vigas**.
<Sync time="1314.182"/>
Ne: tein tikiliah ayakachkowit
<Sync time="1316.412"/>
wa:n a:wa:t, okot, yo:n kiliah okotsokowit wa:n seki kiliah ahkokowit, ke:mah.
<Sync time="1326.443"/>
Yehwa yo:n, yetok sah, pero okseki kowit a:mo wel se: ki..., tak..., a:mo wel kitekih tokni:wan. We:noh, welis tak pero a:mo *servi:rowa**. Yetok sah nohjó:n kowmeh, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1338.209" endTime="1342.396">
<Sync time="1338.209"/>
¿I:pa yehwa sah yo:n kowit tein sayoh kwali mokwi para se:, kichihchi:waskeh se: kali?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1342.396" endTime="1370.202">
<Sync time="1342.396"/>
I:pa yehwa sah, para *vigería** yehwa sah. Yehwa ne:n ayakachkowit, tio:kowit a:mo, yo:n *menos**, nohjó:n para *tabla, tablones**
<Sync time="1352.099"/>
yehwa yo:n i:pa para tanamak, no: i:pa para totanamak. Pero ne:n ayakachkowit, a:wa:t, ahkokowit ne:n, *este**, kakate no: kwaltia.
<Sync time="1362.744"/>
Okokowit, okotsokowit nochi para *vigería**, para kali. Ke:mah yehwa yo:n kwameh, mm. 
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1370.202" endTime="1381.197">
<Sync time="1370.202"/>
<Who nb="1"/>
Wa:n ne:n para *cintas** kati:yeh kowmeh kwaltia ya.
<Who nb="2"/>
A:, para *cintas** kikwiah no: kwaltia ya ne:n, *este**, n' ahkokowit, para *cintas**. Ayakachkowit no: kwaltia.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1381.197" endTime="1477.194">
<Sync time="1381.197"/>
Pero n' a:wat no: kwaltia pero a:mo kineki moto:kas ne:n *cla...,** teposkla:bos**, ne:n, itech n' kowit. Takwa:wak, ke:mah.
<Sync time="1391.834"/>
Pero *demás** a:xka:n tikitah *después** mopatak *tiempo pues, más** tikwih yo:n tikilwiah a:wa..., ne: aha, ala:wakkowit.
<Sync time="1402.236"/>
Ala:wakkowit, ke:mah. Yehwa nohjó:n wa:n okseki no: kikwih seki kilwiah *tabaquillo**. 
<Comment desc="En náhuat, iyakowit."/>

<Sync time="1410.6"/>
Pero *demás** a:mo. *Más** kwelitah ala:wakkowit, *porque** kwaltsi:n ema:nik. Se: ki..., se: kito:kilia *clavos** moto:ka ne:nke:n
<Sync time="1419.521"/>
wa:n ne:chilwiah ke taxi:kowa *sesenta años, sesenta años**. Wa:n nikneltoka *porque** nehwa nokali nikchi:wak, se: kali kipia *treinta y dos años** a wa:n nohma kwali *cintas**.
<Sync time="1436.114"/>
Wa:n nochi yehwa de ala:wakkowit.
<Sync time="1439.596"/>
Wa:n *por eso** nohjó:n n' ala:wakkowit miak *gente** kitasohta ne:wí:n,
<Sync time="1443.404"/>
semi ika *cuidado** se: kika:wa ka:mpa se: tame:wa *porque** tikmattokeh,
<Sync time="1447.597"/>
*bueno** tein tikpiah xiwmeh ya
<Sync time="1450.425"/>
a:mo, techs..., *tal vez** a:mo tikmatih ox *te:chservi:ros** ok ox kanah pero tox..., toxwi:wa:n ya, pilimeh moskaltihtokeh para yehwa:n ya 
<Comment desc="Esto es, ellos lo van a utilizar"/>
.
<Sync time="1457.209"/>
A:mo wel tikpolowah. Mah onka. Ika nohjó:n, *este**, tikmattokeh ke *servi:rowa** kwali.
<Sync time="1463.444"/>
I:pa para *cintas**, yehwa yo:ni. Nochi yehwa nohjó:n kikwih.
<Sync time="1467.616"/>
Wa:n ne:n okokowit no: kwaltia para *cintas** yehwa kiwa:lkwih ne:n tokni:wan. Ke:mah.
<Sync time="1473.922"/>
Yehwa sah nohjó:n a:mo teh *más** kowit para *cintas**.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="1477.194" endTime="1483.193">
<Sync time="1477.194"/>
<Who nb="1"/>
Para *tiksie:rrahwi:skeh, ke:mah, mm, mm.
<Who nb="2"/>
Yehwa sah. Yehwa sah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1483.193" endTime="1487.014">
<Sync time="1483.193"/>
<Who nb="1"/>
*Bueno pues**, miak tasohka:matik.
<Who nb="2"/>
*Este, igual**, tasohka:matik.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1487.014" endTime="1494.373">
<Sync time="1487.014"/>
Sepa kwali tite:chilwi:s ne:n moto:ka:y wa:n mo..., ka:nachi xiwit tikpia, wa:n ka:ni tiwa:le:wa.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1494.373" endTime="1519.981">
<Sync time="1494.373"/>
Pos neh ni..., ni..., nimono:tsa niAndrés Martín Juárez Hernández.
<Sync time="1499.482"/>
Ninemia Xaltepec, pero a:xka:ntsi:n ninemi Tzinacapan, nikpia xiwmeh *cincuenta y nueve años cumplidos**,
<Sync time="1508.654"/>
*este**, nik..., *ninacido** once de noviembre, año milnovecientó:s cincuenta y uno. Ke:mah.
<Sync time="1516.168"/>
eis años nikwi:ka ninemi Tzinacapan, ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1519.981" endTime="1522.074">
<Sync time="1519.981"/>
Miak tasohka:matik
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1522.074" endTime="1524.673">
<Sync time="1522.074"/>
We:noh.
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
