Ke:mah, nika:n ta:ltikpak, *pues** ne:chtapohpolwi miak, nimitstapowi:ti seki talna:miki:lismeh. *Lo que** tein neh nikamti wa:n tein nikaktiwi:ts wa:n tein nikmattiwi:ts, wa:n *a veces** se:sepa tehwa:n tikihtowah a:mo tikneltokah, taltikpak ox onkak, onkak miak *este**, nexi:kolo:t. Onkak miak *este**, netawe:litalis, pero onkak, mah *mismo** tehwa:n timonemili:ka:n ke:yeh a:mo tei eski wa:n tiki..., ke:meh tikitowah tehwa:n ke:yeh a:mo tei eski wa:n *este**, ta:ltikpak onkak miak nexi:kolo:t. Ke:yeh *porque mismo** yehwa n' tote:ma:xtihka:tsi:n kine:xtih *o** kine:xtilihkeh ne:ka *tiempo cuando, cuando** yeh, *este, antes de que** tehwa:n tinemiskiah, ompa yo:n kine:ska:yo:tihkeh wa:n de ompa yo:n para nika:mpa pe:wak moitstiw. *Entoces** ompa mah timomakaka:n kwe:nta ke tehwa:n nika:n ta:ltikpak, ke:meh n' tote:ma:ki:xtihka:tsi:n, totahtsi:n *Dios** ki...ne:sik se:, ne:sik se: *mismo de, mismo** yehwa i...i...ita:ke:wal, kinexi:kolih, wa:n ki...kinexi:kolih. żKe:yeh? *Porque** i:n totahtsi:n *Dios** yeh ki...kimattoya ke kikwiti se: talna:miki:lis yankwik, se: talna:miki:lis kwaltsi:n, *entonces de** n' ompa yo:n neh nimomaka kwe:ntah ke neli nika:n ta:ltikpak onkak, onkak *este** onkak nexi:kolo:t wa:n onkak *este** miak, miak taman talna:miki:lis tein a:mo kwaltsi:n. Neh nimitsilwia *porque** miak tikaktiwi:tseh ke:meh yo:n mote:ne:wah na:walmeh wa:n onkak tikneltokah wa:n onkak a:mo tikneltokah, *pues** mah *mismo** tehwa:n timonemili:ka:n. Se:sepa t..., se:sepa tikihtowah komo no: semi tiktelneltokah *mismo** tehwa:n timochi:wiliah, ta:ká:n a:mo, taka...wa:n ta:ká:n a:mo notech pano:skia yo:n, yo:n n' tal...yo:n, yo:n talna:miki:lis de ne:, de ne: tokni:w pero ke: *mis..**, ke:meh eskia *mismo** neh nimo..., *mismo** neh nimotahtanihtok, *mismo** neh nimoahokwilihtok, se:sepa mochi:wa. *Porque** neh se:, se: tokni:w, se: tokni:w ne:chtapowihtoya, de yo:n, de yehwa de yo:n, de yo:n talna:miki:lis, de yo:n kokolis, acha *sea de** nehjó:n na:wa...na:walo:t, se: *viaje** ne:chilwih, kihtowa motelkokowa:ya wa:n a:mo kimati ok toni kichi:wati, *entonces** pos pe:wak nemi, motate:molia, yahki iwa:n tapahtia:nih , koyo:meh. Koyo:meh yehwa:n kilwihkeh ke pos kilihkeh ke, ke tipahtis kilwiah, toni kichi:wkeh yehwa:n, kimakakeh pahti wa:n a:mo ke:man pahtik, entó:s wa:lah se: tokni:w wa:n pe:wak kilwia. Kilia "pero teh a:mo timoyo:kolia" kilwia, "tikpia *seguro**", kilia, "ke:mah, ka:n timoyo:kolia, teh mitsna:walwihtokeh", kilwia wa:n nikpia *seguro porque** ke:yeh, tikihtowa tikitatoya ne:n koyo:tapahtia:nih wa:n a:mo mitspahtihkeh". "Pos a:it" kilia. "A:mo nikmati" kilia. "Pos neh nikmati" kilia "pané: ka:n a:kin nimokwala:ntilihtok", kilia, "pané: ka:n a:kin nik..., nikokohtok" kilia, "ke:yeh neh no..., ke:yeh notech ahsis yo:n, yo:n talna:miki:lis" kilia, "nehwa" kilwia. Kilia "xikita" kilwia, "nika:n ta:ltikpak" kilia "onkak miak, onkak miak *este**, miak nekwehmolo:lis kilwia, "a:mo *tanto**" kilia *porque** tikoko:s kilwia "ne: nokni:w", kilwia, "*si no que a veces** seki wi:tseh" kilwia "nexi:kolmeh, ta:ká:n kwali timotekipanohtok, ta:ká:n kwali tiahtok *porque** se:sepa ata yo:n tikihtowa tehwa:n pos tein kwali motekipanowa, a:mo kihyowia entó:s yehwa yo:n onkak nexi:kolo:t. No: pos" kihtowah "ne: ke:ní:w kichi:wa ne:, motekipanohtok, ke: kipia tomi:n, ke ... Ke: a:mo teh kihyowia yeh ke:meh neh nikihyowihtok, entó:s ompa ya yo:n pe:wa nekwehmolo:lis, pero a:mo *tanto porque** semi ika mota:li:s mitsna:walwi:s sanoke mitsteh..., mitstate:ne:wili:s ika *por medio de** nexi:kolo:t, mitstate:ne:wili:s, mits...mitswihwi:ka:lti:s, miak taman mitschi:wili:s wa:n teh koma:mo timopiak *cuidado** no: pos no: motech panowaya yo:n, yo:n kokolis, *porque** se:sepa tehwa:n *mismo** timochi:wiliah *porque** nió:n no: *Dios** a:mo tikelna:mikih se:sepa. Tinemih mahyá: yo:n seki tapialtsitsi:n wa:n *siempre** a:mo eski yo:n, ta: komohkó:n tikmattokeh ke kwali timote:ntekipanohtokeh mah a:mo semi titakwowtamatika:n ika ne:n taxta:wi:l. mah a:mo semi titakwowtamatika:n ika tomi:n" kilia. "*Siempre primero** ne: tein te:chka:wtok taltikpak kilwia wa:n *después** tomi:ntsi:n". Yehwa yo:n kilwih ne:n tokni:w. Kilwia, "pos a:mo nikmati" kilwia. Kilwia "*pero, bueno**, nikchi:wati *lucha**" kilwia "wa:n nikte:mo:ti kilia *a ver** ox neli o a:mo neli" kilwia. Entó:s kitato se: ... Kitato se: tokni:w, [ki]kalpano:to wa:n pe:wak kilia, kilia pos ... Se: tapahtihkeh, kilwia, "neh ihkó:n wa:n ihkó:n nikmachilia neh". Kilwia "wa:n ke:ní:w tipe:wak" kilia "pos". "Pané: nimoyo:kolih sah" kilwia. "A:, wa:n ka:n a:kin timokwala:ntilihtok" kilia, "ihkó:n", kilwia, "a:mo" kilwia. "Pané: n' mati" kilwia "pané: a:mo a:kin nimokwala:ntilihtok". "Ihkó:n tikmati" kilwia, "pero a:mo", kilwia, "ta: tikpia se: *vecino**" kilwia, "tein mitstawe:lita" kilwia. Kilwia "*a poco**", kilwia, "ke:mah" kilwia. "Wa:n komo a:mo [ti]ne:chneltokilia, komo a:mo [ti]ne:chneltokilia" kilia, "komo a:mo tikneltoka, xik..., tikitas" kilia "komo a:mo neli" kilwia. "Wa:n ke:ní:w tiki:xehehkowa" kilwia, "nipahtis". "Tipahtis, tipahtis" kilwia, "neh n'chi:wati *lucha**" kilwia "wa:n tipahtis" kilwia. Entó:s ne: tokni:w pe:wak tekiti, pe:wak kipale:wia, pe:wak kipale:wia, kipale:wia, kipale:wia, *después** kilwih. Kilwia "teh mitstawe:litah" kilwia "por yehwa i:n" kilwia "ika", kilwia. Kilia, "ke:yeh" kilwia. "A:mo" kilia, "a:mo *tanto**" kilwia "*porque** timo..., timokwala:ntilih" kilia, *o porque** tikma:lchi:wak" kilwia, "*o** ke:ní:w" kilia, "a:mo. Ta: mitstawe:litah" kilia, *porque** teh" kilia "ti..., titapa:panowia" kilia, "*porque** tikpia tomi:n" kilia, "ke timovale:rowa" kilia, "*porque** pos tikpia toni ika timotekipanohtok, yehwa yo:n" kilia "ika mitskwih" kilia. Kilia "pos a:mo nikmati" kilia. Kilia "ke:mah" kilia. "A:. Wa:n ke:ní:w" kilia, "nikchi:was" kilia, "ka:n ke:ní:w" kilia, "neh nikitati ke:ní:w" kilia "pero tipahtis", kit kilia. Kilwia "*bueno**. X'chi:wa *lucha**" kilia, "wa:n nimitsmakas n' taxta:wi:l, a:mo teh ika timoketsah" kilwia, *bueno. Pero *mas** ne: tokni:w yeh a:mo kimatia ke:ní:w, ke:ní:w tahtamattok, takah a:mo .... Yeh no: taman kikahkaya:wtok wa:n ne: yeh ne: ka:mpa ne:n, ne:n a:kin kina:walwihtok ompa *mismo** yahyok ne: ka:mpa ne: yahka n' oksé: no: ompa yahtok n' oksé:. Ne: na:wal *mismo** yehwa no: kinetewi:ltihtok ne:n *vecinos. Bueno**, yo:n kikahkaya:w iwki wa:le:w ne:n oksé, iwki wa:le:w, kalanki:sak wa:n wa:le:w. Pos kilwih ke:ní:w wa:n ne:ni:w. Entó:s sepa se: to:nal kinemilih sepa ya:ti, sepa yahki ta:katsi:n, kahsi...ahsik wa:n pe:wak kilia, "niwa:lah" kilia, "sepa" kilia. Kilia, "*bueno** ximose:wi, xikalaki, ximose:wi". Kilia, "ke:ní:w yowi *noasuntos**" kilia. "*Pues** a:mo ke:ní:w" kilwia, "a:mo ke:ní:w" kilia "*este, mal** tiahtok" kilwia, "*mal** tiahtok" kilwia, "pero tine:nke:ntis" kilwia "pero x' ne:chmaka *tantos**" kilwia "neh" kilwia. "Ne:chmaka *tantos de** tomi:n" kilia "wa:n nimitspahti:ti" kilia, "para tipahtis" kilia "koma:mo a:mo tipahtis" kilia "*bueno**". Kilia "a:mo teisá:" kilia, "komohkó:n nimitsmakas" kilia, "komo nipah..., ke:ra mah nipahti, tomi:n" kilwia "a:mo kichi:wilia mah nipahti". Entó:s ompa yo:n to..., yeh to:tokotsietok ihkó:n wa:n kiwa:li:xahsi oksé: ompa yowi a, ompa ahsik a, ka:mpa yeh, ka:mpa etoya oksé: no: ompa ahsi yeh, mm. Entó:s tein kichi:w ne:n tokni:w oksé:, kalanki:sak wa:n mota:tih. Mota:tih ihkó:n kali:ka:nkopa *cerca**para kikakiti toni kilwi:ti ne:n oksé: tein ahsik ne:, kita ke no: ompa ahsik. Entó:s mota:tih, ahsik a oksé: no:. Kilwia, "niwa:lah" kit kilwia. Kilwia "*bueno**, [xi]kalaki ximose:wi" kit kilia. kilwia "ke:ní:w" kilwia "*noasuntos**" kilwia, "kwaltias" kilia "*o** a:mo kwaltias" kilwia. Kilia, "ke:mah" kilwia, "ne:chmaka "*tantos**" kilia, "kwaltias" kilia, "wa:n tiki:xpolo:tih" kilia, "wa:n tikitas komo a:mo, komo a:mo i:xpoliwi" kit kilia. Toni kichi:w ne: se: kiki:xtilihtok tepitsi:n *mas** wa:n ne: se: ki:xtilih tepitsi:n *menos, entonces** tein pasa:roh yo:n, kinemilih ne:n oksé: kilia, "*bueno**, pos ke:ní:w" kilia, "axtok nehi:n" kilwia. Entos te:chtewihtok, *mismo** yeh te:chnetewi:ltihtok sah, ne: se: kipale:wihtok wa:n ne: se: ipa yahtok, entó:s molia ke:ní:w nikchi:wati, mm. *Entonces** sepa yahki wa:n pe:wak kilwia. Kilwia "a:mo neli" kilia, "ke:meh tine:chilwih" kilia, "takah. Takah nika:n" kilia teh" kilwia "nika:n, nika:n wa:lahtok" kilwia "ne:n ... Nika:n wa:lahto" kilia *novecino**" kilia "wa:n nika:n iwa:n tine:chkahkaya:wtok" kilia, "teh" kilwia. "Entó:s" kilwia, "teh *mismo** tehwa" kilwia, "tite:chnetewi:ltihtok" kilwia. "A:mo mela:w" kilwia, "tapahtia" kilwia, "pos". Ton pasa:roh yo:n *después**, ne: oksé: yeh, kika:w *mejor** okseko sepa yahki, sepa kinemilih kit *a bueno** pos kihtowa, "komohkó:n ihkó:n kinemilia pos neh no: seko nia:ti wa:n tikitatih de ton *namera**, kipia ke *a ver** a:koni wetsi, niwetsi neh o wetsi yeh". Pos pe:wkeh mona:na:walwiah. Ne: se:, ne:, ne: se: ki:sak ne: ka:mpa yahtoya pos sepa seko yahki wa:n ne: se: ompa kisegui:rohtok, ne. Pe:wkeh mona:na:walwiah. Ton pasa:roh, mikik, mikik neli, neli mikik te...te...te...*primero** mikik te:popá:n. Ta: neli onkak, onkak neli, (na) onkak neli, neli, nexi:kolo:t, ka:n, ka:n a:mo sayoh xolopihyo:t, we:noh tein, tionkakeh tikneltokah wa:n onkak, onkak *gente** a:mo tikneltokah. Pero yo:n *persona** a:kin ne:chatpowihtoya wa:n yeh kitak, wa:n ki..., kitak, wa:n kitak wa:n kimachilih neli ke neli, neli onkak. Ki:xeheko yo:n mikik te:popá:n, a:mo wa:l wehka:wak yeh mikik se: isiwa:mon, *sea* ke *parejo** momihmiktihkeh. Chi:wa *de cuenta** mahyá: yo:n tikihto:skiah timoki:tski:tih, de ... Timoki:tski:tih de toi:xko *pues** timotewi:tih, tine:chmiktia *o** nimitsmiktia. Pero ne: yehwa:n a:mo mokwikeh ika, ika *armas** sanoke yehwa:n mokwikeh ika na:walo:t. Ne: se: kipoloh isiwa:mon, se: kipoloh ipopá:n, pe:wkeh mihmikih, *hasta** iwki tankeh, mihmikkeh, nochi mikkkeh. Kipia ke *hasta** tase:wik *hasta sin que** a:mo mikik ne: a:kin tana:walwihtoya wa:n para tase:wik, *entonces** ompa nikneltokak, ke neli onkak neli na:wal. Onkak na:walm..., onkak nexi:kolmeh wa:n mah sayoh timonemilika:n, no: neh, neh, neh *a veces** nimota:lia wa:n yo:n *persona** pe:wa ne:chnohno:tsa wa:n pe:wa timonohno:tsah ihkó:n timolwiah, "kita, kita" kihtowa, "*hermano**" kihtowa, "a:mo tikneltokas teh" kihtowa. "Ta:ltikpak ki...ke:meh *todios**" kihtowa "kine..., ki..., *todios** kite:ma:ktihkeh ne:ka *tiempo**, kite:ma:ktih nexi:kol, *por eso**" kihtowa, "nika:n ta:ltikpak kipia ke onkak nexi:kol" kihtowa. Ke:yeh, yo:n ne:ska:yo:t *desde cuando** tote:ma:ki:xtihka:tsi:n totahtsi:n *dios** pe:wak, pe:wak *este**, ki..., kita:lia ta:ltikpak kwa:nto yeh pe:wak kinexi:koliah no:, *entonces** yo:n, yo:n talna:miki:lis moka:wak de a:mo kwali para nika:n tehwa:n ta:ltikpak no:, no: onkak nehjó:n ta:lna:miki:lis. Pero yo:n a:mo mela:w tikihto:tih a: pos ke: a:mo onkak nexi:kol, ke a:mo onkak. Ta: onkakeh nexi:kolmeh wa:n onkakeh tein ... onkakeh tein kwal..., tein kwali tokni:wa:n wa:n onkak tein a:mo kwali tokni:wa:n, *hasta** ke:meh tapahtia:nih. Tapahtia:nih, onkakeh tein, tein na:wa:lmeh wa:n onkakeh tein taye:kpahtia:nih, tein tamela:wa tapahtiah sah wa:n a:mo teh mitskahkaya:wtoskeh *cosas** tein a:mo kwaltsi:n. "Neh nimitsilwia", kilia "*por[que], neh nimitsilwia" kihtowa, "*porque** ompa nipano:k neh, *porque** ke:yeh, tein tekiti iwa:n *Dios** tekiti iwa:n *dios** wa:n tein tekiti iwa:n oksé: pos tekiti ... kimattok ke tekiti iwa:n oksé:, tekiti iwa:n okwilin ya, a:mo iwa:n *Dios** ok. *Entonces** ompa yo:n neh nimomakak *cuenta** kihtowa, "neh nitapoloh" kihtowa, "*porque** neh nimik, mikik no: ..., mikik no: nosiwa:moh" kihtowa, "ne: se: yeh tapoloh *porque** mikik ipopá:n, pero neh nikihtoh a:mo ne:chkwa:itas" kihtowa. "Niktsakwati kali kihtowa *porque** niktsakwati" kali kihtowa, "ne:chkosta:roh *lo que** ne:chkosta:roh wa:n tankeh" kihtowa "yeh". Wa:n ompa entó:s nimomakak *cuenta** neh, neh yehwa *mismo** ta:gat ne:chilwih, neh *en persona** ne:chilwih neh ke, ke onkak a:mo tikneltokah ne:n na:walo:t pero onkak *o** se:sepa tehwa:n tikihtowah *no** pos ke nimoyo:kolia sah. A:mo mela:w wa:n onkak *gente** a:mo mitsye:kilwi:s, onkak tokni:wan pos mitskahkaya:was miak taman wa:n tein, tein *personas** tein ye:ktekitih *de plano** tekitih kwaltsi:n chipa:wak, mitsye:kilwi:skeh ke:ní:w ti..., ke:ní:w tietok ne:n ta:ltikpak wa:n onkak a:mo, onkak sayoh mits..., tomi:n mits..., tomi:n wa:n tomi:n mitstahtani:s sah, *mientras** eh, *mientras** teh timokahkaya:wtok *pues**, neh nimitsilwia. Neh minitsilwia *porque** neh no: se: *viaje** ne:chpasa:roh neh, nikpiaya se: kokolis wa:n ne:chilwia:yah seki ke ne:chna:walwiah wa:n neh sayoh nikaktok ne: pe:wak ne:chilwia yo:n *persona** neh, neh, no: nimonemilia pero a:it nimolwia, ox ne: ne:chkahkaya:wa ne:chna:walwia. Wa:n neh nikitato se: *persona** ne:chilwih, kihtowa, "a:mo a:kin mitsna:walwiah" kihtowa "teh. Teh" kihtowa, "i:n kokolis tikpia kihtowa *porque** pos *Dios** ihkó:n ki..., mitska:wak i:pa" kihtowa, "pero tipahtis" kihtowa. Yehwa tein yo:n nimitsilwia ne:ka *tiempo** nikihyowih wehka:wak wa:n ne:chkahkaya:wkeh, seki ne:ch..., seki ne:chkahkaya:wkeh ke ne:chna:walwih..., ne:chna:walwihkeh, pero a:mo mela:w ne:chna:walwihkeh, kichi:wak noeliwiska:yo no: *de que** neh, neh, nima:...ni...ni...nia:wilakat katka. Entó:s ompa yo:n nimomakak *cuenta**, seki tein ... Seki tein neli wa:n seki tein a:mo neli, *entonces**, ta:ltikpak miak taman timokahkaya:wah *lo que, hora, hora si** mah nimitsilwi, mah nimitsilwi, a:mo tikmatih toni, toni neli, toni a:mo neli, *pero bueno**, nika:n ta:ltikpak tehwa:n pos seki wi:tseh te:chkahkaya:wah taman, seki te:chilwiah tein neli, seki te:ch..., te:chilwiah tein a:mo neli pero ihkó:n tipanowah. Pero se:sepa neli onkak nexi:kolemeh, ta:ltikpak onkak nexi:kolmeh neli, *porque** ke:yeh, mah timomakaka:n *cuenta** tehwa:n *cuando todios** ki..., *todios** ki..., pe:wkeh kinexi:koliah, *cuando** yeh pe:wak, pe:wak tekiti a ta:ltikpak, pe:wak kitekitilia ya ta:ltikpak para tehwa:n nika:n tietokkeh. Tita:ltikpak *cristianos, todios** miak, miak kinexi:kolihkeh, miak ki..., miak kitawe:litayah no:, *entonces** nochi yo:n moka:wak tehwa:n nika:n ta:ltikpak, para no: tietos, no: no: onkas o:me e:yi, o:me e:yi tokni:wa:n tein, tein te:chtawe:litaskeh wa:n tein, tein a:mo te:chye:kitaskeh pero yo:n, yehwa ya talna:miki:lis de oksé:, yehwa a:mo, yehwa ya okwilih italna:miki:lis, a:mo, a:mo no: *todios** ok, *porque** pos *todios** yeh te:chka:w ta:ltikpak mah timotasohtaka:n, mah timo..., mah timoye:kwi:kaka:n kwaltsi:n, ke:meh, *ora si** ke:meh neli tiikni:meh pero a:mo nochi ihkó:n tiknemiliah, seki kinemiliah kwaltsi:n, seki kinemiliah *mal, pero bueno**, ihkó:n tipanoa.