Ke:mah A:man tinechnohno:tsas de on xiwit, kein moekchi..., nek..., Mm. A: de ne: ... Ne: pos ne: nejó:n xiwit, *cuando** se: pa:ktok kwaltsi:n *ticontento** tietok wan tik..., tikahsi momi:lah, *chiquititos hasta** pané: kipia a:tsí:n, kemeskia *huevitos**, tikteki wan tikchipa..., weno tikye:ktia sayoh mah a:mo kipia *basura**, mah a:mo kipia tei, wa:n tiketsa ya ika ne:n *ollita** wa:n ke:mah ne: tik..., pe:wa tik..., tikpante:ma ya, mm, de tikpante:ma, a:mo ne: soh tikma:nelowa se: como se: cin... ke:meh se: *diez minutitos** wa:n tiki:xtia, wa:n ke:mah timo..., tikchihchi:wa *mosalsa** wa:n tikta:lia ne *momasitah** mo..., de mo..., tixti tehwa:n tikilwiah. Ento:s yo:n tixtsí:n, tikchi:wah ya n' *comida**, wa:n tikta:liah se: tome:me:latsí:n tikihtowah ne:n me..., *mexicano**, ne:n tilatsí:n tehwa:n tikiliah ihkó:n, ompa t'ta:liah n' to..., tokiltsí:n ihkó:n t'mahse:wah wa:n de tikmahse:wah ya. Timo..., timo..., *bueno** pos ihkó:n timotapahpa:kiah *o bien** tikchi:wah sepa teisá: tochi:walis. Tehwa:n ne:, ne: wehkaw, neli a:mo in a:xka:n ta: wehkaw, titamahse:wa wa:n tiow ya ne: tikwitia mo..., mokowtsí:n sepa *timoservirowa**, *de timoservirowa** sepa ne: tikwiti mo..., ta:ká:n tikpia mopilitsí:n pos *tikkatendero** mopilitsí:n wa:n tikochte:ka wa:n ke:mah sepa tiwitsa tik..., tiktama:pa:ka ya de tamitama:pa:ka ke:mah sepa tikwechowa motixtsí:n, taká:n *mocena o** ta:ká:n moalmasa:l, n'ento:s yehwa yo:n. Wa:n no: *igual** i..., ne:n tomakiltsí:n, tomakiltsí:n semi, semi kwaltsi:n ne: no: we:lik, *porque** tikchipa:wah no:, tiktekih ne:n ka:mpa semi seltsitsí:n wa:n seki semi kwahkwali ni..., nikowyotsí:n, pe:wa tikchipa:wah wa:n ke:mah ne: no: *igual** no: tikmanah, no: tikmanah wa:n de no: tikmanah ke:mah ne: tik..., timota:liah ya titamahse:wah ya *o** ehko ya moseńortsí:n t'tamaka ya ika nejó:n kiltsí:n. Semi tikwelitayah de in *platito**, a:mo ke:man tikwiah tehwa:n nejó:n kakawtsí:n n' a:man tikwih, a:mo tehwa:n nochipa tikwiah de in, *posillo igual**, mm, *posillo** tikwiah a:mo tikwiah ne:n, tein a:xka:n tikiliah *plástico**, tikwiah nochi yehwa tein okseki tapalkatsitsí:n de sokit, in mono:tsa sokitsí:n. Yehwa n' ika timotekipanohkeh *antes**. A:xka:n, nikita n' pi:pil yehwa:n [ki]kkowah yo:n kakawtsitsí:n *posillo** pero kakawtsitsí:n *puro de plástico**. Mm, wa:n no: *igual** tikpiah toxokoyo:lemo:l, tikchi:wah, tiki:xmatih xokoyo:l tikilwiah tohmiyoh, a:mo, *de rancho** onkak a:mo tein Cuetzalan, *de rancho**, *hasta** komo tikneki nikwalkwis *seńa**, katiyeh nejó:n tikchi:wa n' *comida**, tikchi:wah n' *comida de** n' xokoyo:lemo:l. Wa:n tikchi:wah ne:n totaxkaltsí:n, timotixilia wan titamahse:wa ika nejó:n xokoyo:ltsí:n, *porque** semi tikwelitayah *porque** techse:wia itech toyo:lotsí:n ta:ká:n ne: seki tikihtowah tata toyo:lotsí:n *o**, *o fieroh** tiyo:lxiwtata, ika yo:n xokoyo:ltsí:n *mocalmarowa** n' to..., *tocuerpo porque** xoko:k, pero nejó:n xoko:k se: k'ki:xtilia, ke:mah se: k'ki:xtilia ika, *o bien** tiki:xtilia ika *ceniza**, *o bien** tiki:xtilia ika ne:n ika ne:n in *cal**, tenex tikihtowah, *mexicano** tenex wa:n *igual** i[n] *mexicano** ne:n kownex, yehwa *ceniza** mono:tsa, yehwa n' ika tikchipa:wah. Ento:s yo:n tikchipa:wah ya wa:n tikekowah komamo kipia ok xoko:k, ento:s tikwih ya wa:n tikte:miliah *tobrijolito** tikwe:choliah n' ta:ká:n tikiliah ne:n te:kwa:nenepil *o** tikwe:choliah ne:n nakastekilit, yehwa yo:n tikchi:wayah *tocomida antes**, eje wa:n tikchi:wah *hasta** a:xka:n, pero a:xka:n nochi tikowah. Wa:n neh nikpia, neh nikpia nejó:n *planta**, nikpia n' pa:tini xokoyo:li wa:n nikpia n' teko:seh, ke:mah neh nikpia n' teko:seh wa:n nikpia n' pa:tini xokoyo:li, mm, nikonkaltia wa:n cuan..., ke:man n' neki nimochihchi:wilia wa:n ke:man a:mo pos ihkó:n no: i:ksá: nikowa nimokowilia nikan Cuetzalan, *porque a veces** a:mo nochipa tisenahsih para tikwitahsi ok wa:n tikele:wiah. Nima *siempre** no:, no: *igual bueno** tein nikan onkak wa:n tein ompa ne: no: taman *bueno**, *porque** no: taman we:lik, wa:n tein nika:n no: taman we:lik, yeh nika:n a:mo pa:ti, nika:n kwaltsi:n mahya: iwki, iwki, ke:meh t'ta:lis ihkó:n yetos wa:n ne: a:mo ne: pa:ti. *Hasta** komo [tik]nekiskia nikchihchi:wa n' *comida** wa:n nikwalkwi se: *jarrito**, ke:mah, ke:mah ika n' a..., n' a:ko:lin tikihtowah tehwa:n, ke:mah ika n' a:ko:lin wa:n ika nakastekilit, ke:mah pero ne: onkati nakastekilit *hasta, hasta jueves** ekintsi:n a:mo tei, onkak nika:wí: *rancho** pero a:mo [tik]matih ka:ni, ehe. Mah ehko wa:n nehwa nejó:n nimitsilwia kiltsín yo:n ne: nimitsne:xtilih nejí:n pata:wak, yo:n no: *igual**, tikchipa:wa, wa:n ke:mah tikpa:ka ya kwaltsi:n tikpa:ka, wa:n ke:mah tikpante:ma itech in ko:ntsí:n no:, tikpante:ma ya wa:n tikma:nelowa kwaltsi:n kwaltsi:n *tikpatearowa** ihkó:n, mahyá: tikma:maka *vuelta** para ihsiwka pa:ti, para yo:n ihsiwka pa:tia: tikita pa:tik a, pero ne:n a:ko:lin, tikta:lihtok *listo** ya tiktewa:tsati *o bien** tiktewa:ts ya, wa:n de yo:n tiktewa:tsa pos yo:n *hora** tikwi a wa:n, tikchipa:wa ya ne:n, moa:ko:ltsí:n tiki:xtilia n' tet ta: no: kipia tet, tikchipa:wa wa:n ke:mah tikta:lilia ya ne:n a:ko:lih, *bueno** tiktewa:tsa n' a:ko:lin wa:n tikwechowa wa:n tikta:lilia ya mokiltsí:n, yehwa ne: wehwei, wa:n ta:ká:n iwa:n etsí:n pos achto t' mana etsí:n, tikmana n' etsí:n wa:n ke:mah tikta:lilia ya ne:n kiltsí:n no: ke:meh ton *tanto** iwa:n oksitiw. Ihkó:n tehwan tikchi:wah n' totakwalis. Mm, ihkó:n ne:chixpeta:nihkeh neh ke:meh *antes** pos neh a:mo nikpiak no..., nikpiak nomantsí:n de nikitak n' *vida**, pero para ne:chiskaltih a:mo ne:chiskaltih, ke:mah a:mo ne:chiskaltih *porque** ne: tikita ya ne:, kokolis onkaya i:pa *antes** a:mo yekinika n' a:xka:n, ke:mah ento:s de ne: momikilih nomomacitah nimoka:wak de, de chikwasen xiwit wa:n se: me:tsti wa:n tahko nose:lti, pero nió:n nopopan nió:n noman, nopopacito nik..., *tres meses** nikpiaya *de ninacido**, ne:chtamo:ttew, ento:s ne:chnextilihkeh *notiohwan**, noa:witsí:n tehwa:n tikihtowah, noa:witsí:n wa:n *notioh**, yehwa:n yo:n *ne:chmantenerohkeh** para nimoahkokwik. Neh nietok wa:n ihkó:n nitekiti pero sayoh *porque dios** kinekik para nikahkok nejí:n *trabajo**, ke:mah wa:n ihko:ni iwa:n nimonohno:tsa nen akin kinekis pos iwa:n nimonohno:tsas ika chipa:wka:yotsí:n ika kwaltsi:n a:mo nikihtos ne ti..., timokwala:ni..., *bueno** ihkó:n mah teisá: nikina:nkili n' tokniwan *porque**, para teisá: nikina:nkilis a:mo, a:mo ki..., a:mo *conveniente**, a:mo kina:miki tikihtowah, mm, ke:meh *espańol** tikihtowah a:mo *ne:chkonvenirowa lo que** tein mah nitana:nkili, taman sah, mah n' tahto kwali, maski *nilokoh** komo *nikoragiento** pero mah a:mo nitahto *mal**. *Cuando** nechtahtania se: *palabrita** pos ika yo:ni sah, wa:n timonohno:tsah kwaltsi:n, wa:n timotapowiah toni n' ton tiknekih, ton timopalewi:skeh ika. Mm, yehwa nojó:n, wa:n tik..., ne: wehkaw pos tikwiah *panelita**, tikwiah *panela**, tak *bueno** tehwan t'tekiah n' owatsí:n iwa:n *noseńor**, wa:n neh niksaka, tiksakah nen owatsí:n wa:n titamanah, ti..., *bueno** yeh, yeh ne: kita:lia n' itech in kowit ne: ke:man tikwiah kowit a:mo tikwiah tepos, tikwiah nika:n se: n' ta..., tata:lihkeh ika nen owapach wa:n se: nika:n tata:lia ika n' owat, ento:s de yo:n o:me, nika:n panowa n' owat, wa:n nika:n panowa n' owapach, wa:n komo tili:ntok n' nejó:n den..., de kowit, ento:s, sayoh ki:sa *tres viajes** *tres viajes** ko..., ki:sa, wa:n ke:mah xiki:xtihtiw a, xiki:xtihtiw a x'tsonepano sen miak, miak owapach, wa:n de yo:n owapach ke:mah ti..., tiktsaya:na ya se: wa:n tikchi:wa *rollitos**, tikchi:wa *rollitos** wa:n tika:watia: ne mah wa:ki para *mitsserviros con el tiempo**, wa:ki wa:n *mitsservirowa** ya no:. Ke:meh eskia kowtsí:n, ke:mah. Yehwa ihkó:n tehwan ne *antes** tipano:keh tein wehkaw, *bueno** wehkaw *siempre porque** ekintsi:n nochi *mocambiaroh**, a:man *puro azúcar, qué t' tanto** etok ekintsi:n *azúcar** n' ipatiw, patioh, patioh, mm a:mo, a:mo nejó:n *barato bueno** a:mo *barato** ta: semi ne:stok n' ipatiw, ompa ne tehwan *hasta dieciseis pesos**, ke:mah, *dieciseis, diecisiete pesos**,wa:n ne, pos neli toka mawiltiah tak n'tokniwan a:mo t'matih a:koni n'kichi:wa pero *bueno** pos ihkó:n tikihyo:wihkeh, tikihyo:witih pos [*siquiera**] tinentokeh. mm. Ke:mah ihkó:n, a:mo *modo** wa:n se: teikne:ltih, mm, ihkó:n. żToni *más** mokwa:ya? [ih]wak i..., wehkawai. Toni, toni *más** mokwa:ya. Toni *más** moh..., mokwa:ya. Mahyá de tapalo:l. Tapalo:l. Pos ne: tikwiah no: nen ekimit. Mm. Tikwiah ne:n tikilwiah ne:n *colorín** ixo:chio, yo:n pisiltsí:n kepotsitsí:n tehwan tikilwiah, wa:n no: tikmanah, pero yo:n tamanal wa:n achto tikmana *mobrijolito** wa:n t'molo:ntiaya no: n' ekimit, tikmolo:ntia n' ekimit, wa:n no: tikpante:milia ya ne: *mobrijolito**, *así** ke tahko ya yoksitoka panowaya tahko oksik a, tikpante:milia ya *mobrijolito**, wa:n no: tikta:lilia nen a..., *o bien** tikta:lilia a:ko:ltsí:n, *o bien** tikta:lilia chi:lwaktsí:n, ihko:ni yo:ni mokwa, wa:n komamo tikwa, tikwa tatsoyo:n ika piotetsí:n nochi kwaltia, mm, nochi kwaltia. Yo: ekimit, wa:n n' ne:n, ne: wekaw pos neh nikakia kihtowah seki kikwayah *hasta** yo:n chi:chikitet, mm, n' chi:chikitet, nejó:n iswat mochi:wa pa:pata:wak para n' tamal, wa:n iteyo, tein selik, tein selik kikwayah, ke no: mahya: kinexketsayah *porque antes** kit kitamachiwayah nen tao:ltsí:n ika, ika *taza** nitsi:ntanyo, *porque** a:mo onkaya tao:l. Ihkó:n nechilwiah n' ta:tahmeh tein ka:mpa neh nimoskaltih, mm. Nejo..., ke..., żKe:niw, ke:niw mochi:wa [y]o:n? Yo:[n]. Pos no: kitekih. No: kitekih porque ata mochi:wa ixo..., ita:kkatsí:n ihkoko:ntsí:n, wa:n x'tapa:na wa:n x'koya no:, no: x'koya wa:n no: x'ta:li ke:meh nextamal tikchi:wa, wa:n ke:meh t'chi:wa nextamal ihkó:n tik..., iwa:n se: *puńito** de nextamal, iwa:n tikma:nelowa ya. Ento:s kwaltsi:n mochi:wa no: kwaltsi:n ta:ki, *bueno** no: kwaltsi:n ahwiaya, ke:meh n'pahpata, pahpata no: *igual** no: k'kwayah n'ta:tahmeh, ko..., neh *nimalo** ke neh a:mo ke:man wel nikwah, neh a:mo ke:man wel nikwah, pahpatateyo n'pahpatataxkal a:mo ke:man wel nikwah, no: nikwelilia wa:n nikahwiakmati *sabor**, pero tikmati de nik..., nikmahse:wa ya nikan mahya: nipexo:ni, wa:n yehwa ya sah, wa:n yehwa ya sah n' panki:stok in *sabor**, a:mo ke:man nechyo:lna:mik. Pero *lo que es** ta:tahmeh neh nikitaya kikwayah, wa:n yo:n seki *semillita** ata onkak parahko kilwiah *trigo**, yehwa *siempre** ne:, yehwa *siempre bueno**, yo:n *bueno siempre**, tri..., pos se: k'kwechowa no:, wa:n no: tikalaxowa kemeh *masa**, wa:n niman tikta:lilia ya ne: mo..., se *bolita de** etixtsí:n, wa:n x'taxkalo ya wa:x..., mah yehwa n' ika se kimahse:wa, *bien** ika *cafecito**, *o bien** ihkó:n tikwa totoktsitsí:n. *Trigo** mono:tsa żtiki:xmattok? yehwa yo:ni, ke:mah yehwa yo:n ne: *antes** tikmahse:wayah. żKeniw tikchihchi:wa tama[l] tehwa? Tamaltsí:n. Tamaltsí:n. Pos tamaltsí:n, komo tikchihchi:wah n' tayoyoh, pos tikwechowah n' etsí:n, tikwechowah n' etsí:n, wa:n tikta:liah ne:n tixtsí:n, tikta:liliah ii:xko ke:meh in, ompa mopata:wa ya n' tixtsí:n wa:n tikmo..., tiktsa..., tiktaxkalowa no: ihkó:n, wa:n de yo:n t'taxkalowah ento:s pata:waya ne:n tixtsí:n, de pata:waya n' tixtsí:n, ento:s tikoto:nah ihkó:n tahko, ihkó:n wa:n nika:n t'nepanowah, tiknepanowah, wa:n ihkwí:n tikwalkwih ya yo:n tixtsí:n ihkó:n, ihkó:n, ke:mah sepa tik..., ke:meh eskia sepa t' taxkalowah, pero tayo:yoh, wa:n *igual** komo tikchiwa *tamalito**, pos omela:wa x'malakacho sah, wa:n ke:meh in tikta:lia ya, tikpi:ki ika nen iswatsí:n tein yeh no: iwi:kal, ika yo:n tikchi:wa. Mm wa:n pi:ksa *por igual**, komo tikchi:wa nen, pi:ksa de nanb..., nen *lo que es** exo:t tikiliah, yehwa yo:n nochi, kipia ke tik..., tik..., tikpixkas wa:n para tikchi:was, wa:n para tik..., tikpihpi:kis ika n' iswat. Mm, nehwa neh ika niixpeta:nik. Tikma:nelowa iwa:n tikma:nelowa kwaltsi:n, kwaltsi:n iwa:n komo t'ta:lilia mante:katsi:n pos iwa:n tikma:nelowa ya mante:katsi:n wa:n tikta:lilia ya ne:n, tikta:lilia ya ne:n tixtsí:n wa:n tiktsaya:na ya n' iswatsí:n, ke:meh onkak ata nejó:n iswatsí:n, soh a:mo x'tahtani xochitsí:n onkak n' ima:y, mono:tsa eh..., ne:xkihiiswat, ke:mah yehwa yo:n, mono:tsa exkihiiswat yo:n xiwtsí:n, tiktsaya:na, o:me de se: *hoja** ki:sa o:me, o:me tamaltsí:n. Yehwa yo:n tikchi:wah n'tehwan, ke:mah, *o bien** pi:ksa *o bien** yehwa ne:n tikiliah n'etix, mono:tsa etix *porque** tikma:nelowah iwa:n e..., ke:meh eskia ke:meh nimitsilwia, tiksowah ke:meh in a:matsí:n, tiksowah ihkó:n, ii:xko metat ihkó:n, wa:n ompa t'ta:liliah nen tixtsí:n kwaltsi:n, kwaltsi:n nochi t'pata:wah, *o bien** ika metama:it ihkó:n tikchi:wah ihkó:n kwaltsi:n mah ke:meh eskia mosowa, kwaltsi:n nochi ihkwí:n tikta:liah, wa:n t'machilia ka:nika n'tila:wak ka:nika n'kana:wak, pos ka:mpa tila:wak tiktila:na tepitsi:n nen tixtsí:n ihkó:n, wa:n sepa tikwi wa:n t'ta:lia, sepa tikwi ihkó:n t'chi:wa ihkó:n, ke:mah t'tila:na ya ne:n *brijolito** tein takwechol, ompa tiksowilia ya ihkó:n, kwaltsi:n, kwaltsi:n, kwaltsi:n t'sowilia ihkó:n, wa:n ke:mah tikita ya tikwi a n'imay n'metat, ihkó:n sepa t'chi:wa, ihkó:n, ihkó:n. Tikita ya nika:n, ke:niw ox *igualito** ya kana:wak i ne:n tixtsí:n, ox *igualito** kana:wak i ne:n tamaltsí:n ya wa:n tixti wa:n yehwa ya n' et takwe:chol, ento:s, komo we:i metat we:i ihkó:n, tiki:xtia e:yi, ihkó:n, tiki:xtia nika:n sepa se: ihkó:n, wa:n ke:mah tikehe:waya tein *primero** nika:n, tike:wa ya ihkó:n, ihko:n, ihkó:n t'chi:wa ihkó:n, tike:wa, tike:wa ihkó:n, tike:wa, ke:mah t'ta:lia n'tein ka:mpa e:yi, ika o:me, ompa t'talia sepa nik..., ni..., *igual**, iwa:n t'wa:ltetekwinowa ya wa:n witsa ya, iwa:n witsa ya, sepa tima:tami, ka:mpa tami n' e:yi, sepa ompa t'ta:lia ihkó:n *punta**, wa:n ke:mah tikwia sepa ihkó:n, sepa t'ke:wa, tike:wa, tike:wa, tike:wa, *hasta** tamiki ka:mpa tike:was. Ke:mah tikwia wa:n ihkwí:n t'chi:chi:wa ihkó:n, ihkó:n t'tetekwinowa ihkó:n, t'tetekwinowa, para *con eso** ne: kwaltsi:n mochi:wa weyak *hasta** ihkó:n, mochi:wa, mochi:wa weyak ihkó:n, ke:mah sepa tikoto:na, sepa tikoto:na ihkó:n, sepa nika:n i, wa:n sepa yon tein *sobra** nika:n yehwa ya n' tikwi wa:n sepa t'tetekwinowa ihkó:n, nika:n tikwika sepa ne:pa tikwika, sepa tikwika para a:mo koto:ni tikwika nika:n, wa:n tikwika nika:n, wa:n sepa *hasta** itsonta metat, ento:s sepa mochi:wa wei, mochiwa wei nejó:n tixtsí:n. Ke:mah komo tikita kwaltias a para n' *tamalitos**, ento:s tikoto:na ya, tikoto:na ya, tikoto:na ya *por cachitos**, *por cachitos**, *por cachitos**, ne:pa t'ta:lia ika se xi:kaltsí:n, oksepa tikwia tein ika e:yi, sepa *igual**, ihkó:n tikepa wa:n tikepa ihkó:n, ihkó:n nika:n tikepa wa:n ne:pa tikepa, t'tetekwinowa para mah kwaltsi:n momimilowa, kwaltsi:n motetekwinowa nochi, wa:n ke:mah tikwia nika:n in, tikwia nika:n in sepa, wa:n ke:mah sepa t'tamachi:wa ton *tanto** ne t'ta:ta:lih ya, komo no: achia ento:s sepa no: tikokototsa ya. Oksepa se:, ika n' e:yi, sepa *por lo mismo**, sepa *igual** tikwi ihkó:n, ihkó:n, ihkó:n tikchi:wa, ihkó:n, wa:n soh sepa komo sepa *igual** mochi:wak a pitsa:wak a ke:meh in okseki tikchi:wak a, sepa tikokototsa wa:n t'ta:lia ne:pa ya, ke:mah wa:n ta:ká:n mitspolowa ok se *bolita de** motix sepa t'chi:wa ihkó:n, sepa *igual**, sepa t'ta:lia ne:n, iswat ne:n tixti ihkó:n, wa:n sepa t'sowa ii:xko metat, sepa t'sowa ihkó:n, ihkó:n *parejo** tiksowa wa:n ke:mah sepa t'ta:lia ihkó:n, tikita nika:n kana:wak a iwa:n ya n'tixti wa:n etsí:n, ento:s sepa t'teki nika:n, wa:n sepa t'teki nika:n, wa:n nika:n i: yehwa ya n'tike:wa sepa nika:n i:. Para eso ki:sa e:yi *parte** ya, komo ki:sak ya n' e:yi *parte** ihkó:n, yehwa ya n' tikwi wa:n sepa t'tikxelowa ya n' e:yi *parte** ne: t'ta:lia se: *parte**, t'tetetekwinowa, ki:sa ya e:yi *parte** ya wa:n ne t'ta:liah seki, wa:n sepa t'chi:chi:wa ihkó:n, sepa *igual**, para ke:mah komo pexo:nia, pexo:n sepa ne: ahsi a metat iikxitan wa:n itsontan, sepa tikwi wa:n tikokototsa, Mm, ne:n etix. Wa:n in pi:ksa yeh a:mo, yeh sayoh tikma:nelowa, wa:n ke:mah tikta:lia ika se: kemeh se: tapalkatsí:n ompa tikwitiw, ompa tikwitiw a, tikpi:ki a, tikanaw:tiw, tikanaw:tiw, ke:mah para *con eso** kwaltsi:n mochi:wa kana:wak, ke:mah wa:n ke sepa tikwi en... *bien** komo tikchi:wa sepa de n' nen pi:ksa okseki porque onkakeh, onkak e:yi *clase, hasta** na:wi *clase**, onkak para n' tikchi:was exo:yema:, onkak para t'chi:was in nen tikilwiah pitsa:waket, onkak para tikchi:was in *albrejón**. *Igual** nochi yo:n se: **clase* sah kwika, tikma:nelowa kwaltsi:n, kwaltsi:n, kwaltsi:n wa:n ke:mah t'ta:lia ke:meh ne:, t'ta:lia ke:meh ne: *igual** ompa tikwitiw a wa:n iswatsí:n, pos ke:meh nimitsilwih tikoto:na, se: *hojita** mochi:wa o:me, o:me *tamalito**, o:me *tamalito** tiki:xtia yo:n, wa:n sepa se: t'chi:wa, sepa se:, komo *saquera setenta**, *setenta** cin..., kisa *ciento, ciento**, tikihtowah *mexicano** se: *sientoh** wa:n o:mepowal, ke:mah, se:, se: *sientoh** wa:n o:mepowal yehwa ya *ciento cuarenta**, mm, yehwa yo:n. Ta: komo tikchi:wa ne: *menos**, ki:sa sayoh se: *sientoh**, yehwa n' tehwan tikihtowah soh *cien** ki:sa de ton *tanto** t'chi:wati in *tamalito**, ton *tanto** miak tikwiti n' etsí:n, komo tikwi *siquera** se: *cuatro kil..., tres kilos** pos ki:sa *siquiera ciento cuarenta tamalitos**, mm, yehwa n' tikihtowah se: *sientoh** wa:n o:mepowal, mm, ihkó:n. Ke:mah, ihko:ni n' tehwan titamalchi:wah, mm. żKe:man *más** tamalchi:wah? Tamalchi:wah in todosantoh, *vigilia**, żTodosantoh *más**. *Vigilia, mero cuando treinta**, tein yon tikihtowah a:mo taa:wilmeh, tein yo:n kita n' tane:x wa:n miki, yehwa kin..., *treinta** kikwi, yehwa n' ihwak titamalchi:wah, wa:n tein taa:wil ya, kikwih *día primero**, wa:n mo:stika *día dos** ke:meh eskia s' yowi a ka:mpa kwal..., ke:meh eskia ka:mpa ne:n yetok, kihtowah yowi ilwikak pero a:mo t' matih ox neli oso a:mo neli pero *bueno** pos iwa:n tikakih ihkó:n, wa:n *día de**, de ken..., *día tres**, yowih kone:meh, witseh tota:tahwan, *día tres** wa:n *día cuatro**, nepantah yowih ya n' tein ta:tahmeh tein komo ke tein na:mikehkeh, mo..., witseh tein yo:n kihtowah mokwopechiah, tein mokwopechiah *o** tein ohti miki, *o** tein yo:n, tein yo:n ah..., ne yowih kasa:ika wa:n moka:watih, *o bien** itech a:t *o bien** yo:n kininmagah, pos yehwan ehkoh *día cuatro** yowih *día cinco**, wa:n tehwan tikakiah techilwiayah n' ta:tahmeh, a:mo t'matih ox neli *porque** a:mo tikinitah, mm. Xinechnohno:tsa *keniw todosantos**. Pos *todosantos, todosantos** neh semi nimokwehmolowa, neh wa:n nehwa ok nimokwehmolowa *porque** nikinitak nota:tahwan ok ke:niw mokwehmolowah, mokwehmolowah, kipia ke k'kowatih, xo:chitsí:n, kipia ke k'kowatih *cera**, kipia ke k'kowatih kopal, kipia ke k'kowatih ne:n se: to:tolin komamo kipiah, komamo se: pio, porque neh noan..., tein nachiskaltih *notioh**, yeh semi ki..., kikwia ma:kwil ilamahpio *cuando mero vigilia**, ma:kwil n' ilamahpio kimiktia ya wa:n kichi:wa n' taxkaltsitsí:n, *treinta y cinco** ta..., taxkaltsitsí:n, wa:n kita:liaya ke:meh in ika *platitos** ke:meh in, kita:liaya ika *platitos** wa:n ke:mah *kiresarowiliaya** ya para mah intech powi n' *difuntos**. Mm, ihko:ni yo:n nen pan..., *bueno** neh nikitani, wa:n kipia ke tikta:li:s yo:n kahtsotsí:n, tikta:li:s xokotsí:n, tikta:li:s ne: *lima**, no: t'ta:li:s pahpatatsí:n, ton *tanto** n' ox pahpatatsí:n t'ta:li:s, tikpilo:s ahko, *cruzado** no:, ihkó:n tehwa:n tikchi:wah ok, ne: .... *Bueno** neh no: n'tanawatia mah kichihchi:wakan no: nopi:pilwan, wa:n *hasta** ihkó:n i:ksá: nikimpe:wa de komo nimikik nikilwia in a:mo nannechchi:waskeh *cuenta** ika, n'ika no:, ika no:, *nocosas** ke:meh neh nitakowa. *Porque** namehwan yek a:mo teh nankichi:wah *cuenta**, wa:n neh n'nekiskia nikilwia mah ka:n no: nikitakiw: nikilwia, kihtowah ke techmaka *preferencia nuestro seńor** ka:mpa teche:wa mah tamechitakih, toni nantechihchi:wiliah, nantechchi:wiliah se: *pollo**, nantechchihchi:wiliah se: totoltsí:n *o** se: pitsot, ke:mah, ihko:nia n' tii:xpanowah n' tehwan.