*Bueno pues**, tahkatih na:nah, komohkó:n, *este**, tikmati tepitsi:n de takwalis, ekintsi:n tiknekiskiah xite:chtapowi ke:ní:w se: kichi:wa ne: nehjí:n takwal. Pos *desde** tehwa:n ti..., timoskaltihkeh neh niki:xmatik teisá: ihkó:n de kilit, de yo:n kilia:yah kowtahtomakilit, no: tik..., tikwa:yah, te:chonkwi:lia:yah ne: nin, totiohwa:n *porque** neh a:mo nik..., ke:meskia nikpiak no:pá:n pero pos a:mo iwa:n teietoyah. Te:chka:w de tinohne:lmeh. Entó:s pos notiohwa:n te:chonkwi:lia:yah wa:n tikmanayah. Yehwa t'chi:wayah, mm. Okseki kilmeh. Pos yehwa ya ke:meh yo:n wehweikilit. ¿Ke:ní:w se: kichi:wa wehweikilit? Pos tikwitih, yo:n ke:mah neli tehwa:n ya tikonkwiah n' iwa:n no:má:n, tikchipa:wayah wa:n de tikchipa:wayah pos tikmanayah. Wa:n tik..., mania, oksi a pos ti..., tikwa:yah yehwa ya tehwa:n, yehwa ya ne:n totapalo:l katka. ¿Ka:nachi taman wehweikilit onkak? Onkak yehwa yo:n wehweikilit wa:n onkak ne: yo:n metstsonkilit. Ke:ní:w se: ki:xmati kati:ni wehweikilit. *Porque** n..., ista:k, yeh ista:k. Wa:n metstson..., yeh *morado**, mm. kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: ki:xamati kati:ni se: kitekis wa:n ke:ní:w se: kichipa:wa. Pos de se: kichipa:wa, we:noh de se: kiteki pos no: se: ki:xmati *porque** achi *medio** ista:k. We:noh yeh ista:k wa:n yo:n tein a:mo ye:kwe:lik yeh yehwa yo:n mahyá: achi tihti:ltik, *eso**. Pero okseki yeh nehjó:n ista:k. Entó:s ika yo:n tiki:xmatih wa:n ke:meh no: t'matiah ya ka:ni onkak tein we:lik pos ompa tiowih tikwitih, *eso**. A:mo no: eliwis sah tikontekiah. *Siempre** ka:mpa tikmattokeh ke we:lik ne:n i:n komo totapalo:ltsi:n, pos yehwa ya yo:n, ompa ya, ompa tikwitih. A:mo no: tika:wayah ok mah selia ta yehwa ya ne:n *seguido** tikonkwiah. Ke:meh, nochi yehwa tikwa:yah de n' ompa ne: *pueblo** de San Miguel. Wa:n seki:n tiowih tikwitih ke:meh a:man wa:n oksé: moseli:ltia sepa okseki *personas** no: 'kwitih, *eso**. Tikihtowa onkak seki tihti:ltik a:mo semi we:lik, ke:ní:w yo:n a:mo semi we:lik, chichi:k *o** ke:ní:w. A:mo, a:mo chichi:k pero yehwa yo:n ne:n de te:te:nkokoh *más bien** mah nikihto. *Eso** te:te:nahwayo:tih yehwa yo:n tein a:mo kwaltia. Yehwa yo:n mahyá: tihti:ltik ata achi onkak. Ke:mah, a:mo semi ista:k wa:n tein we:lik pos no:, no: tiki:xmattoyah ya, mm. ¿Wa:n, *este**, sa:te:pan ke:ní:w se: ki..., se: kichipa:wa i:n xiwit? Eh, pos se: ki..., se: kikwiti, se: 'kwiti wa:n tiehkoh wa:n tikchipa:wah ya tik..., tikektiah ke:meskia tikihki:xtiliah i:n, n' ikowyo para ne:n no: we:lik ki:sa *porque** komo no: iwa:n ikowyo a:mo no: we:lik, ke:mah. ¿Wa:n ompa se: kimana? Mm, pos tikmanayah wa:n komo tikpiah tsiktsi:n a:ko:ltsi:n pos tika:ko:lwia:yah wa:n koma:mo pos iwki tik..., iwki tikwa:yah taa:manal sah, *eso**, mm. Wa:n i:n, *este**, tikihtowa, we:noh, o:me taman kilit, okseki kilit tein tiki:xmatis. Ke:mah, pos yehwa ne:n, ¿a:, de n' okseki kilit? Pos *solamente** ne:n n' tsoyo:kilit. Yo:n tik..., tehwa:n *cuando** ti:xpeta:nkeh tikonkwiah iwa:n no:momá:n katka wa:n tik..., tikmanayah. Wa:l..., tikwa:ltektiki:sayah, ta:k a:mo no: tatsiwia no:má:n tikwa:ltektiki:sayah yo:n tehtsonkilit de yo:n ekin pe:wa kepotsitsi:n, yo:n ixo:chio. Ke:mah, tik..., tiktekiah, kitekia no:má:n wa:n tikwa:lkwiah tik..., iwa:n t'manayah ya. Yehwa ya tak ke:meh eskia et tikwiah ya, ke:mah. De ke:meh ne: ke:man pos *siempre** kachi teltatasohtia a:mo ke:meh a:man, *siempre** tikihtowah no: tatasohti pero a:mo *igual**. Ke:mah. ¿kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: ki..., se: kichihchi:wa i:n soyokilit? Pos tik..., tikonkwiah wa:n tiehkoyah, tikokototsayah no: para a:mo pa:pata:wak tikpanta:lia:yah. Tikpisi:lkokototsayah wa:n tik..., tikmanayah. Wa:n ke:mah oksi a pos tikwa:yah ya komo tikta:liliah tsiktsi:n tixti pos yo:n a:mo kikwia a:ko:lin. Yo:n 'ta:lilia:yah tixtsi:n wa:n yehwa ke:meh nimitsilia yo:n tehtsonkilit ixo:chio, tein yo:n ekin kepo:niti yehwa kitekia no:má:n wa:n kipante:milia:ya. Ke:mah, yehwa iwa:n tikwa:yah tehwa:n. I:n tehtsonkilit witsioh wa:n tikihtowa, *este**, tein xoch..., xo:chit tein kepotsitsi:n nankimanayah a:mo te:..., *este**, ¿ke:ní:w se: ki:xtilia iwitsioh? A:, ka:n witsioh, tein yo:n pisili:tos, yo:n *apenas** poso:niti, ka:n witsioh. Ke:mah, witsioh ni..., ixiwyo wa:n ikowyoh, ka:mpa e:wa ya n' xo:chit ompa yo:ni witsioh. Pero *mero** xo:chitsi:n a:mo witsioh, ke:mah. Wa:n 'tekiah yo:n tein kepotsitsi:n, kitekia no:má:n, mm. A:mo, no: kitekia pos ixo:chiotsi:n sah, a:mo no: kiki:tskia:ya n' ikowyo *porque** neli ke:meh tikihtowa, witsioh. ¿Katí:n oksé: kilit tiki:xmattok we:lik? Mm, *sólo** ma:kwi:lkilit. ¿kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: kiteki wa: se: ki..., kichihchi:wa yo:n ma:kwi:lkilit? Yo:n ma:kwi:lkilit se: ki..., se: kikwiti no: wa:n tiehkoh wa:n tikmanah no: wa:n tik.... Komo se: kineki pos se: kikwa iwki taa:manal sah wa:n koma:mo pos se: motsoyo:nilia. *Eso**, yo:n yehwa yo:ni ne:n, yo:n ise:lti se: kikwa a:mo nikihto:s iwa:n teisá:, ke:mah. ¿Oksé: kilit? Pos ne:n, de n', de niki:xmati ne:n i:n okseki *solamente** ne:n wa:wkilit wa:n tomakilit, yehwa yo:n o:me taman ok seki pos ne:n. ¿Wa:wkilit ke:ní:w se: kichihchi:wa? Pos yo:n no: se: ki..., se: ka:mana, se: kimana wa:n iwki se: kikwa taa:manal. ¿Wa:n tomakilit? Tomakilit no: *igual**, no:, no: iwki taa:manal se: ki..., se: kikwa. *Antes** ekintsi:n pos nochi kinekih mah tahtatsoyo:n ya topi:pilwa:n ma:ski yo:n wa:wkilit. Pero *antes** tikwa:yah nochi taa:manal, mm. Tikihtowa, we:noh, we:lik tomakilit wa:n ekinika 'te:chtapowia:ya kowtah tomakilit, *mismo** yehwa yo:n kilit *o** ta:taman Mm, a:mo, a:ah Tomakilit tein yo:n nika:hkwí:n ..., yo:n kitekowah no: oksé:, wa:n kowtah tomakilit kiliah, ekintsi:n, atox no: nike:ki:xmatis ok *porque** tehwa:n *cuando** te:chonkwi:lia:yah katka ti..., tino:noh...., a:mo *tanto** tinohne:lmeh *por eso** tikmattokeh ke we:lik a katka. Pero nehjó:n te:chonkwi:lia:ya notiohwa:n wa:n t'manayah. Yeh ma:we:weyak ihkó:ko:ni ixiwyo katka, *eso** Yeh a:mo ke:meh yo:n tomakilt nika:n mochi:wa. Yehwa yo:n kiliah kowtah, neli kowtah ke:meh yo:n ka:mpa kowte:xi:mayah ompa neli motelchi:waya yo:n tomakilit, yo:n Ne:kwí:n kowtah, ta..., tate:xi:mayah tokni:wa:ntsitsi:n, ompa yo:ni mochi:waya wa:n ompa konkwiah. ¿Ke:niwki ixo:chio i:n kowtahtomakilit? Ista:k. ¿Wa:n ita:kka? Ita:kka a:mo ke:man nikitak para toni nimitskahkaya:was *porque** ke:meh kowtah, yo:n, yo:n neli de *plano** kowtah n' onkaya, mm. ¿Ekintsi:n kowtah tomakilit a:mo tei ok? Tak a:mo tei ok, ka:n akah semi se: kikakilia mah mokwi:li:ti. Ke:mah wa:n *antes** neli onkaya pero ekintsi:n mahyá: a:mo tei. Oso tak onkas xa: pero pos ke:meh a:mo semi tiowih kowtah ok ekintsi:n. Wa:n ne: ke:man ta:tahmeh *más** ya:yah kowtah. ¿oksé: kilit tein, *este**, tikelna:miktos ekintsi:n no: we:lik? Pos yo:n, ke:mah pero a:mo nikelna:miki toni ito:kay, yo:n, yo:n seki *morado** ix..., ixo:chiotsitsi:n mochi:wa. Nikelka:w ke:ní:w mono:tsa kilit, yo:n ne:, ye:konkak ne: ka:mpa tietokeh paratani, *moraditos** ata ixo:chio mcohi:wa. Ahmo:lkilit kiliah. A:, ahmo:lkilit. *Ésole**, ahmo:lkilit, yo:n no: we:lik. kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: kichihchi:wa n' ahmo:lkilit. Yo:n yeh se: kimana no:, se: kimana wa:n yo:n no: se: kitsoyo:nia. Ke:mah, yo:n neli kachi we:lik mah tahtsoyo:n, taa:manal a:mo *igual** pero tatsoyo:n ke:mah. Tikihtowa a:man, *este**, a:mo kachi kikwah ok tokni:wan kilit, ¿ke:yeh teh tiki:xehehkowa a:mo kikwah ok? *Porque** ekintsi:n *siempre** onkak teisá: *cositas** ke:meh yo:n *sopa**, teisá: nochi yo:n pio:tet wa:n *antes** nió:n no: yo:n pio:tet de *granga** a:mo tei katka. Mm. Komo tikpia mopiotsi:n pos tata:sa yehwa ya tikwalia itetsi:n wa:n koma:mo xxx pos tak iwki ka:n no: se: 'kwa:ya pio:tet neh niki:xehekowa *porque** pos ekintsi:n *siempre** kachi onkak yo:n piotet de *granja** wa:n yehwa yo:ni ne:n, ekintsi:n ne:n pi:pil seki kachi kikwah yehwa *o** yehwa ya ke:meh yo:n *sopa** kichihchi:wah, *papas** kichi:wah tapalo:l, i:pa no: tikwa:yah *papas** pero pos tehwa:n a:mo tikwa:yah tatsoyo:n mah chi:lposo:ntsi:n sah, e:soh, mm *o** iwki taa:manal *caldito** tikwa:yah. De n', de n' kilit, tein te:chtapowih nochi a eskia. Ke:mah yeh nochi a. Ekintsi:n ta:ká:n tikneki kwali 'te:chtapowi:s *este** emo:l. A:, n' emo:l, emo:l pos tikmanayah n' et, tikmanayah et wa:n tik..., tikwa:yah ne: nin..., tikwa:yah ti..., tikmanayah a:emo:l tikwa:yah oso *a veces** timotsoyo:nilia:yah. Wa:n koma:mo pos komo tikpiah yo:n chi:loksik, tikowah wa:n tik..., tikchi:wah ne: chi:la:yo:t. kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: kichihchi:wa chi:la:yo:t. Chi:la:yo:t tikchi:wah tikwe:choliah no: n' a:ko:lin, wa:n de tikwe:choliah a:kolin komo tikpiah ne:n *manteca** pos no: kwalia se: kitsoyo:nia yo:ni, no: t'tsoyo:nia:yah wa:n tikta:lilia:yah ne:n *cebolla** no:, e:soh. Oksé: emo:l tein teh tiweli tikchihchi:wa. *Solo** xokoyo:lemo:l Xite:chtapowi ke:ní:w se: kichihchi:wa xokoyo:lemo:l. Xokoyo:lin. Xokoyo:lemo:l tikchi:wah ne:n komo tikowah xokoyo:lin, tikowah wa:n koma:mo tikwitih ne: kowtah yo:n teko:seh, e:soh, tikwitih teko:seh wa:n tik..., tiehkoh wa:n tikpixkah , tiki:xtiliah n' ie:wayo wa:n ke:mah tik..., de tamiki:xtiliah n' ie:wayo tik..., tik nehjó:n, n' tikxoko:ka:yohki:xtiah ika kownex. Tiki:xtiah kownex wa:n tikpa:tah wa:n *tikola:rowah, tikola:rowah wa:n ke:mah para t'panketsah mah kawa:ni a, de kawa:ni pos tik..., ompa t'pante:mah ya xokoyo:lin, ompa tiki:xtiah, tika:wah mah se:wi ke:meh tikitaskeh xoko:ka:yohki:sak a wa:n tik..., tiki:xmahma:kwih ya, tikpa:pa:kah ya wa:n ke:mah t'pante:liah ya komo emolts..., ne: tek..., n' et a, pante:miliah ya para mah sepa molo:ni. Ompa de molo:ni pos tikwitih ya ne:n nakastekilit wa:n tik..., tikta:lilia:yah, tikta:lilia:yah ne:n n' nakastekiilit tik..., tikokotochiliayah, tikokotochilia:yah wa:n tikpanta:lilia:yah wa:n ke:mah pos molo:niki, tikwe:choliah n' a:kolin, molo:ni wa:n ke:mah pos timotamakah ika ya, yehwa ya totapalo:ltsi:n, ke:mah. Oksé: emo:l tein no: kwali tikchihchi:wa. Pos ke:meh ye..., yehwa ya ke:meh ne: ni n' ti:l..., ti:ltikemo:l se: kimana wa:n se: kitsoyo:nia no:, mm. Yehwa sah yo:ni wa:n teisá: ihkó:n emo:ltsi:n pos nochi a:emo:l tikwa:yah komo ne: wehka:w tehwa:n timoskaltihkeh, a:mo tikwa:yah semi nochi tahtatsoyo:n, *siempre** nochi a:emo:ltsi:n tikwa:yah e:soh *porque** tehwa:n timoskaltihkeh ke:meskia timi:ka:ka:walmeh, a:mo te:chtekipanoh to:pá:n. N' okseki tapalo:l tein nika:wí: tikwah a:koloh, weli 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: ka:ko:lwiah wa:n ke:meh ton tapalo:l kwali se: kikwa a:koloh. Pos ko..., de n', pos yehwa ya ke:meh ne: nin..., emo:l oso ke:meh yo:n ta:lkamoh, tikowah pos ekintsi:n nochi tika:kolwiah, tikwah a:ko:loh, timochihchi:wiliah, timokowiliah yehwa ke:meh yo:n *camarón**, ekintsi:n a:mo no: tikihto:skeh iwki tikwa:snekih no: ke:meh *antes** timoskaltihkeh Tikchihchi:wah, tikowah yo:n *camarón** wa:n iwa:n tiknelowah ya *papas** tikwah nehjó:n, tikchi:lposo:wiah wa:n tapalo:l a t'chi:wah, e:soh, mm. Oksé: tapalo:l tein no: we:lik a:ko:loh. Ke:meh ne:n, yehwa ne: nin..., yehwa n' *papas** pos no: we:lik a:ko:loh wa:n ne: nin..., de n', yehwa ya ke:meh kilit pos nochi tipano:keh, nochi a:ko:loh se: kichi:wa wa:n ne:n nin..., a:kolemo:l komo se: kineki, iwki a:kolemo:l sah se: kichi:wa wa:n yo:n *cuando tiempo** onkak yo:n exoema:n, eselik, tikom..., timokowiliah wa:n tik..., tikchi:wah nehjó:n a:ko:loh no:, e:soh. Wa:n yo:n, ke:meh yo:n nehjó:n, yehwa ya nochi exoema:n eselik, no: we:lik chi:lposo:n se: kichi:wa, mm. kwaki 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: kichi:lposo:wia i:n exoema:nselik. Pos yeh nehjó:n se: kowa ne:n exoema:n wa:n eselik wa:n se ki..., komo e:wayoh tikowa pos tiahsi wa:n tikpihpixka wa:n ke:mah tikmana ya, tikmana wa:n tikwe:cholia komo chi:lwa:ktsi:n wa:n ka:n o:me eyi tomatsi:n wa:n tikpante:kilia pos tapalo:l a mochi:wa wa:n tikpalowa ya, tikwa ya, e:soh. Kowtahnakat xa: no: *este** tiweli tikchihchi:wa, xite:chtapowi. Kowtah.... Kowtahnakat pos no: we:lik ne:n komo *armadillo** we:lik a:ko:loh, we:lik nehjó:n *mole** se: kichi:wa, e:soh, se: kimana, komo tikwa:s a:ko:loh pos i:pa no: kipia de se: kimana wa:n tikwe:cholia ya komo a:ko:lin. t'panta:liliah se: *ramita** ne: *pimienta, igual** komo *molito** pos tikchi:wa no: *mismo armadillo** tikchi:wa *mole**, tikwe:chowa *chileancho**, tikwe:chowa ne:n tomatsi:n wa:n tiktsoyo:nia ya wa:n ompa panta:lia ya ne:n *armadillonakat** yo:n no: we:lik ne:n *mole**. Ke:mah wa:n okseki pos ne:, ne:hjó:n *tlacuache** pos nehjó:n se: kikwa, komo se: kineki, se: kikwa chi:lposo:n oso se: kikwa a:ko:loh oso se: kikwa iwki tastoyo:ni:l, e:soleh, yo:n nochi, de yo:n nochi weli de e:yi *cosa** ke:meh se: kinekis se: kikwa:s ne:n *tlacuache. Oksé: kowtahokwilin tein no: we:lik wa:n kwali t'chihchi:wa. Ne:n *solo tejón**. Pos yo:n yeh no: we:lik a:ko:loh, we:lik no: chi:lposo:n, yo:n ke:mah iwki sah yo:ni a:mo wel nikihto:s ne:n weli ne:n *mole o** komo se: kinemi yehwa yo:n kowtahnakat, komo yo:n teltoma:wak, telcha:wak *porque** onkakeh seki *hasta** ihko:ni de tila:wak de *manteca** no: kipia, yo:n *tejón**. Entó:s yo:n no: kwali se: kitsoyo:nia. koma:mo t'neki tikwa:s chi:lposo:n oso a:mo t'neki tikwa:s a:ko:loh, tiktsoyo:nia, e:soh, nochi no: kwaltia. kwali tikinchipa:wa kowtahokwilimeh. Ke:mah pos ta: s..., ki..., kikwiti komo kikwiti ta:tahtsi:n, ke:meh ne: ke:man *siempre** kinonkwia *antes** ke ekintsi:n a:mo, no: tatsiwi a, t'chipa:wayah. tik..., tik..., kikwiti a wa:n tik..., teh kehkoltia wa:n tikin..., tikchichinowah ya *porque** pos yo:n se: kichichinowa ika to:tomo:ch, tike..., tikchichinowah ya wa:n tik..., tamichichinowah ya ke:mah pos tikpa:kah ya ika xapoh kwaltsi:n tikpa:kah wa:n tiki:xtapa:nah ya, tiki:xtiliah *itripa**. Entó:s pos tikwa:tsah ya, tikwa:tsah kwali wa:n ke:mah de wa:ki a pos tikchi:wah ya tapalo:l, mm. wa:n koma:mo neli ke:meh name:chilia pos se: kitsoyo:nia. Iwki xohxowik se: kitsoyo:nia komohkó:n tel..., teltoma:wkeh *porque** yo:n *tiempo**, itech *tiempo** i:n tia:tih, i:n *por mes de octubre**, ihwa:k yo:n teltoma:wkeh no:, e:soh, entó:s pos se: kitsoyo:nia weli no:. *Es..., bueno** kwali, ekintsi:n kwali tite:chtapowi:s ta:ká:n tiki:xmattok ok se: kowtahokwilin tein no: we:lik. Tak kowtahokwilin *solo** ne:n, yo:n nikelka:w ke:ní:w mono:tsa se: yo:n, no: de kowtah pero yo:n, nikelka:w ke:ní:w mono:tsa kowtahokwilin, se:, se:, se ya sah. Xa: ma:pachin. E:soleh, ma:pachin. 'Te:chtapowi ke:niwki yo:n ma:pachin, ke:ní:w se: kichihchi:wa. Pos no: *igual**, no: se: kichi:wa chi:lposo:n oso no: a:ko:loh, yehwa sah yo:ni, ka:n, yo:n a:mo kwi:ka *más** de, nikihto:s t'chi:wati *mole**, yo:n, yo:n a:mo, yo:n iwki a de o:me *cosa** sah *o** se: kineki se: kikwa:s a:ko:loh *o** se: kineki se: kikwa:s chi:lposo:n, mm. Oksé: okwilin tein *este** tikchihchi:wa, to:chin ka:n ke:man tikchihchi:wa. *Por eso** yehwa ya a:yo:to:chin. A:mo ne: *este** to:chin, *conejo** A: *conejo, conejo** yo:n pos yeh se: ki..., yo:n se: ki..., no: se: kichichinowa, no: se: kichichinowa wa:n no: se: ki:xtapa:na para se: 'kwa:tsa ya wa:n ke:meh *después** komo se: kineki pos se: kikwa no: chi:lposo:n, e:soh. I:pa chi:lposo:n sah we:lik yo:n . Aha, yo:n yeh ke..., wa , a:mo, no: we:lik a:ko:loh komo se: kineki pero pos ke:meh, ke:meh *con forme** se: kwelitas se: kikwa:s, se: kikwa:s a:ko:loh, se: kikwas:, se: kikwa:s chi:lposo:n, nochi kwaltia, mm. Marto a:mo ke:man tikwa. Marto, marto no: nehjó:n, ke:mah no: tik..., no: kikwia ne:n ta:tahtsi:n *antes**, pos yehwa yo:ni nikelna:mikia toni ito:ka:y wa:n a:mo nikelna:mik, mm. Ke:ní:w se: kikwa i:n *marto**. *Igual** no:, no: *igual** komo t'neki chi:lposo:n *o** t'neki a:ko:loh, nochi weli *o** t'neki tatsoyo:n ke:meh teh mitspa:kti:s, mm. Ta:ka:n *este** oksé: tapalo:l tein teh xa: tikelna:mikis ekintsi:n. Ka:n teh nikelna:miki ok tapalo:l teisá:, mahyá: nochi tipano:keh ya. Nochi a, *bueno** pos xite:chili *este** ke:ní:w moto:ka:y. María Victoria Juárez. Ka:nachi xiwit tikpia. Pos *sesenta y dos** name:chilih, mm Wa:n *este** katí:n xola:l tiwa:le:wa. Mm. Sa:n Miguel Tzinacapan. *Bueno** pos tasohka:matik miak. Ka:n teisá:.