A:man kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: kichi:wa i:n witó:n. Wito:n, ke:n a:mo. Wito:n se: ki..., se: kichihchi:wa se: kowit ne:, se: kite:mowa seki..., saki..., sakie:ra de [sa]kie:ra se:, se: ..., ne: [mah] tikihto:ka:n ne: se:, se: tamachi:w, se: tamachi:w tak se: ki..., ke[ní:w] ka:nachi kipia yo:n, ke:ní:w se: kihto:s. Se: tamachi:w pero de, sakie:ra de, mah tikihto:ka:n de: ma:kwi:l mo:lik mah 'ta:li:ka:n de wito:n, ma:kwi:l mo:lik de weyak n' kowit. Se:, se: kowit se: kite:mowa tein yo:n achi a:mo, a:mo sempitsa:wak *o** sentoma:wak. Se: kowit se: kite:mowa, ata onkak n' kwawit ke:meh yo:n kahfe:nkwawit, yeh ata ts..., yeh tsi:ntoma:wak moskaltia wa:n kwa:pitsa:wak, yo:n semi kwali para, para yo:n wito:n. Tein, tein yo:n sem..., sempitsa:wak a:mo kwaltia. *Porque** yo:n a:mo momela:wa niman wa:n kwetaxtik. Se: kito:ka ya wa:n se: kite:mpilowa, momela:wa yo:li:ktsi:n i:pa cholowa chikteh. Komo tikneki tiki:tski:s chikteh pero x'te:mo se:, se: kowit tein tsi:ntoma:wak wa:n *hasta** kwa:pitsaktik ihkó:n. Ke:meh yo:n *poste** kichihchi:wah koyo:meh yo:n timekat kite:mpilowah ika, kwa..., tsi:ntoma:wak wa:n pitsa:wak. Wa:n yo:n iwki se: kite:mowa, yo:n tsi..., se: ma:kwi:l mo:lik se: kiteki yo:n. Wa:n nehjó:n se: kiteki a, ne:n, se: kiteki a, semi kwali kowit yo:n para se: kichi:was, ne:n, se: kita:li:s, ne:n, mi:nkat se: kite:mpilo:s, mono:tsa mi:nkat ompa se: kite:mpilowa. Wa:n se: kiteki kowtsí:n de yo:n para wito:n, se: ki..., wa:n se: kiteki, ne:n, *o** se: kichi:wa tamali:n mah, mah de *pita**, koma:mo *pita** ne:, ekintsi:n kinamakah, ehe, yo:n, yo:n kita..., yo:n ika tatamachi:wah *o** kita:liah yo:n tein tepa:nchi:wanih ini..., initamali:n. Onkak achi i:xtoma:wak se: kikowa wa:n se: kilpia kachi, kachi ihsiwka yo:n, a:mo se: kimali:ntok ok tamali:n. Achto ne: t..., tikmali:nayah, ne:chne:xtilih nowe:ita:tah. Ye:konkaya n' *pita** de, kitekiti *pita** wa:n se: ki..., se: kite...., se: kwowit alaxtik om..., ehkawa:s, tikpiayah se: ehkawa:s. Ompa kilpiak ika se: tamali:n no: wa:n ke:mah ki..., ki..., kichipa:wa ya ne:n *pita** ke:mah, *imacheteh** ite:ni:ka:n kichi:wa, ihkó:n kitila:na para n' i:ka:mpa. Kitila:na ihkó:n ke:mah kichipa:wa, ki:sa, ne:n, ipacho, ne:n, *pita**. Wa:n ke:[mah] yo:n, pero yo:n i:xkopa, a:mo i:ka:nkopa. Tein i:..., i:ka:n tatampakopa wa:n ik..., wa:n yo:n ki:x..., kiahketstite:kah, ne:n, pi:tahma:it. Wa:n kilpiah nika:n wa:n ke:mah, ke:mah nika:n kitila:nah ika *machete**. Ihkwí:n kitelta:liah *fuerte** ya. Chika:wak, chika:wak kitelta:liah ihkó:n. Mm, ki:sa yo:n ipacho wa:n ke:mah moka:wa ya, ne:n, moka:wa ya, ne:n, ne:n, i..., ikpayo ya. Ompa ke:mah 'ki:xtiah yo:li:k a wa:n, kiki:xtiah ika imo:li:k, ihkó:n kichi:wtiw, kite..., kitsetselohtiw ihkó:n, kitsetselowa ihkó:n. Kimali:na, kimali:na wa:n ki..., wa:n ke:mah kichi:wa ya tamali:ntsitsi:n i..., i:xo:me. Pero yo:n takwa:wak kachi ke a:mo ne:n kin..., kinamakah koyo:meh. Takwa:wak yo:n xiwit ima:x..., i..., i..., ikwamekayo kipia. Ke:mah kichi:wayah, ne:n, tamali:ntsi:n, kichi:waya m' posa:ltsi:[n], sepa se: kichi:wa posa:l, wa:n se: kilpilia:ya tako:t, ne:n tein para wito:n. Se: kwa:ilpilia:ya wa:n ke:mah se: kiteki se: kowtsi:n tsikitsi:n kiera, kiera de o:me mahpil de we:yi kowtsi:n, yo:n para mi:nkat. Sepa se:, *mis...,** kachi yo:n, yo:n yehwa itech ne:n tamal..., tein posa:l tikta:li:ti a yehwa *mis...**, yehwa okachi ne:n se: kite:mpilowa iwa:n, ne:n, se: kitahkoilpia se:, se: kichi:wa ihkó:n se: 'kwa:tetekwinowa, ompa ya, ompa yetok a ne:n kowtsí:n. Ke:mah ati.... Wa:n yo:n tikte:mowa ne: pomarrosahkowit, tako:t, achi pitsa:wak, de se: kimetsto:ka, se: kimetsto:k ni:ka:mpa, sepa se:, se: 'kwa:to:ka ne:paka ya wa:n sepa se: kikwi se:, sepa se: kito:ka nika:n sepa ne:. Ke:mah t'tekiah, ne:n, ne:n, para n' i:xtapal sah kowtsi:n ompa n' 'ta:li:s a, ne:n, itech n..., 'te:mpilo:s a wito:n. T'tekiah se: kowtsí:n no: ke:meh 'tamachi:was, ke:meh tikto:kak, ne:n, yo:n chiko..., tikchihkoloh ya. Tiktamachi:wa ton *tan[to]** de k..., de, de weyak. Tikteki a kowtsí:n wa:n ke:mah tiktil..., tik..., i:k..., tikpil..., kilpilia ya ne:n, ne:n mi:nkat. Tikto:ka, tikto:ka chika:wak, wehkatan mah to:kto ne:n, ne:n mowito:n wa:n *hasta** ka:mpa tiwelis teh, teh *hasta** ka:mpa motili:nti:ti:w. Ompa ke:mah tik... wa:n tikta:l..., tikto:kas, ke:mah tiktila:na ya ne:n wito:n wa:n tiki..., i..., tiki:tskia ya itech ne:n imi:nkat a wa:n tikte:nkalakia ihko:ni a, itampa tikalakiah yo:n, tikchihkoloh kowtsí:n tikto:kak. Ompa tikte:nkalakia ya ke:mah tik..., tikte:mpiloh ya, tik..., tikwe..., tikwiti a kowtsí:n tein yetok nika:n i:xtapaletok. Nika:n tikta:lia ya itech, ne:n, ikowtsí:n ka:mpa tikchihkoloh. Ompa tikte:nta:lia. Wa:n ke:mah nika:n tikte:m..., tikte:mpilo:ti a itech mi:nkat a, ne:n tako:tsi:n. Nika:n 'te:mpilowa ihkó:n, wa:n ke:mah para, para wi:tsa ya n' chiktehtsi:n tik..., taksak nika:n, te:ntapetsko:s wa:n mok..., ki..., yo:n, yo:n tikta:lia ne:n, ne:n posa:l ya. Kitila:na ya wa:n ki..., m[o]mela:wa mometsilpia ya n' chikteh. Pero yo:n nimitsilia ne: kit, tikis..., nika:n 'te:mpilowa itech ne:n, de ka:mpa 'chihkoloh kowit ompa 'te:mpilowa mi:nkat wa:n nika:n 'te:mpilowa ya ne:n, ne:n kowtsí:n tiki:xtapalta:lih ompa ke:mah xik..., xi..., xi..., [xi]monehmachti wa:n a:mo ximoixtoki para a:mo mitxi:xpitsi:ni:s, no:, yo:n no:, no: semi te:mach. Mah te:mpilkato ihkwí:n, tikme..., tikmela:wa ya ne:n moposa:l tik..., [tik]panke:ntia ya ne:n kowtsí:n i:xtapaletok, tikpanke:ntia ihkó:n wa:n ke:mah. Etok ya. Tikta:lia nika:n takwalo:t, komo 'ta:lia, 'ta:lia chi:chiwala:yo:t, ti:ltsapot *o** xokot. Nika:n tiki:xtapa:na wa:n nik..., itech yo:n komo xokot tiktekik, ¡'teki se: kowtsi:n!, se: kowtako:tsi:n wa:n ekapitsti wa:n i:n de xokot tik..., x'to:kili ihkó:n para n', yo:n para a:mo ne: koli:ni:s chikteh wa:n ki:xkepas wa:n yeh tawetsis ne: yo:n xokot, takwalo:t wa:n a:mo mokwis chikteh, mokwis ne:n takwalo:t sah. Wa:n mah ye..., mah to:kto ika se: kowit, se: kito:kili kowit ihkó:n. Wa:n nika:n t'ta:lilia kowtsitsi:n para a:mo kalakis nika:n ne:n chikteh. ¡'Ta:lilia kowtsitsi:n ihkó:n mah tsakto nika:n ne:n takwalo:t! Koma:mo wi:tsa ya chiktehtsi:n de taksatiwi:ts nika:n ta:lpan wa:n moketsaki itech kowtsi:n i:xtapaletok wa:n taksa pos 'telta:lia, tawito:nia wa:n moketsaki ki..., kimetsmeka:nia ya wa:n momela:wa ya wito:n ihsiwka. Ompa moka:wa ya chikteh. Yehwa yo:n. Ke:mah. Yehwa yo:n se: kichi:wa. ¿Katí:n chiktehmeh kwali se: kinkwi ika wito:n? Mah yo:n, ke:meh yo:n tepe:..., kiliah, ki:xmatih n' totahto:l tepe..., tepe:chiktehmeh kita..., kita..., mm, *palomitas** yo:n tikiliah tein ekintsi:n koyo:tahto:l i:n *palomitas**. Pero tepe:hiktehmeh kiliah. Tepe:chiktehmeh. Wa:n mokwi no:, ne:n, chiwihkoyo. Yo:n yeh se:, a:mo se: kita:lilia xokot, yeh a:mo kikwa xokot, se:, se: kita:lilia, koma:mo tao:l, se: kita:lilia exoyema:n. Wa:n moye:kkwih chiwihkoyomeh yo:n. Yo:n, yo:n chiwihkoyomeh, tekolotikeh, metschichikiltikeh ke:meh *popollitos**, ihkwí:n, Ke:mah ihkó:n. Kaxti:lmeh yo:n tikiniliah. Tehtekolotikeh chiktehmeh wa:n yo:n mokwih no: ika, pero ika, ika exoye:ma:n, se: kite:..., se: kite:milia wa:n se:, se: kitakechilia. Ke:mah mokwih no: yo:n. Wa:n nehjó:n, ke:meh yo:n, ¿ke:ní:w kiliah?, kose:lo:meh kiliah yo:n tein koso:lo:meh kiliah i:n chiktehmeh tein yo:n nika:wí:n nemih yo:n kikwah teisá:, ¿ke:ní:w kinto:ka:itiah?, kikwah yo:n wa:wkowtet semi. Wa:n se: yo:n kos..., kostikchiktehmeh yo:n kiniliah, *este**, kostikchiktehmeh wa:n seki chi:chi:ltikchiktehmeh kim.... Pero a:mo, taman sah kinto:ka:itiah. Yo:n nehjó:n kose:lo:meh kiliah yehwa ne:n kwitatohtok. Yehwa yo:n, o:me tamameh, seki kwitatohtok yo:n tein pohpoxkostikeh wa:n yo:n kose:lo:meh yehwa yo:n kilia de, ata kechista:keh nika:n. Koyo:kopa kiliah de *collar, primaveras** kiliah *de collar**, pero yo:n koyo:kopa. Pero tehwa:n totahto:l ne:n kose:lo:meh. Wa:n yo:n seki kohkostikeh, yo:n kwaltsi:n, kwaltsi:n kwi:katiah no:. Mowi:katiah nehjó:n yehwa nimitsilia kwitatohtok. O:me taman, o:me taman yo:n chiktehmeh yo:n kwitatohtokmeh. Ke:mah yehwa yo:n mokwih semi. Ke:mah. Wa:n komohkó:n, *este**, a:mo se: ki..., se: kipia, ne:n, tikihtowa, *bueno** kwali se: kikwis, ne:n, *pita**. Koma:mo se: kipia *pita**, ¿toni kwali se: kikwis? Pos ne: .... ¿Xo:no:t? Tamali:n ke:meh yo:n se: kiwa:tsa de yo:n tepa:nchi:wanih ki..., kita:liah pero yo:n tein tamali:n i:xo:meh, yo:n, a:..., a:mo yo:n, yo:n, yo:n takwa:wak yo:n, yo:n yema:nik. Yehwa yo:n semi .... Mm. Ke:mah yehwa yo:n, yehwa yo:n se: kikwi para yo:n, ta..., tamali:n tein, tein yema:nik para kwali [mo]mela:wtiki:sa. Ke:mah koma:mo *pita** pos te..., achto onkaya, 'chipa:wayah *pita** ekintsi:n nió:n no: *pita** a:mo tei ok, kipolowah nochi, a:mo. Tika:wah yo:n, tikwih nochi koyo:tachihchi:w. 'Te:chilwi moto:ka:y. Ne: José Ernesto Vázquez Chanico. Wa:n xiwit, ¿tein tikpia? Ne:ch..., e:yi powal wa:n na:wi xiwit. ¿Wa:n katí:n xola:l tiwa:le:wa? San Miguel Tzinacapan.