A:xka:n ta:tah xite:chtapowi ne: nochi ke:ní:w tikpe:waltihte:wa, ton kowyo tikwi, katí:n chiktehmeh mokwih wa:n nochi tein mokwih ox nochi se: kinkwa. *Bueno**, pos neh name:chilwi:ti nihjó:n *lo que es** de 'n nikmati sah, ne:n, yehwa yo:n nikpe:walti:ti. *Primero**, ne:n, ompa nikta:li:s *primero** nikpe:walti:ti de ochpa:n ke:ní:w n' ta:lia:ya. Ochpa:n nikta:lia:ya ompa nikinitaya, ne:n, chiktehtsitsi:n nihjó:n ke:ní:w nemih nikta:lia se: ochpa:n ka:mpa nitekitia, se: ochpa:n ihkó:n, ihkó:n nikta:lia:ya pitsa:wak. Ompa ke:mah ompa mikehketstia:ya, ne:n, yo:n tikilia:yah *hilo, trampitas. Antes** a:mo onkaya *trampitas** tikwiah yo:n de pahpataii:ch. Pos t'chi:wayah ihkó:n *rueditas** wa:n a:m..., *cecerca** tikta:lihtia:yah, ne:n, ochpa:n. Entó:s *cada vez** niki:sati ne: nikita ompa yetokeh chiktehtsi:n ihko:ntsitsi:n. Ompa nihjó:n, ompa ne: nik..., niki:sati miak yetokeh ya, ihkó:n motekpa:ntiowih, mokwitiowih, mokwitiowih, pero ompa yetok seki tein a:mo we:lik. De a:mpa yetok, seki de we:lik. Seki chi:chi:ltikeh. Ompa yetok se:. Kihtowah katí:n de a:mo we:lik, pos yehwa yo:n kilwiah pilinchi. Yo:n pilinchi, nihjó:n a:m..., a:m..., a:mo ke:man tikwih *porque** kihtowah ke *cuando** teisá: ihkó:n te..., *te:chpasa:ro:ti** pos te:chmaka kwe:ntah para mah se: *mocuidaro**. Yo:n kwaltsí:n yo:n chiktehtsi:n pero pos a:mo we:lik. Yehwa yo:n. *Después** tikwiah yo:n tikilwiah poxkosmeh. Seki *pajaritos** onkakeh nika:n ipoxko, ne:n, .... No: xa: nankinitah no: ma:saka itech ohti. Kwaltsi:n se: *ruedita** nika:n kostik n' ipox, ihw..., ihwiyo. No: semi we:lkeh no:. Seki chi:chi:ltikeh wa:n seki kwi:kwilchiktehmeh. Yo:n kwi:kwilchiktehmeh nemih itech, i..., ne:n, *rastrojo**. N' ehkawa:l. Entó:s ompa nemih. Neh *a veces** niahsi ne: nitawitekiti nikita miak chik..., miak yowih, ne:n, chiktehmeh, n' *pajaritos**. Kihtowa no:pá:n kihtowa, "Pero ne:", kihtowa, "ne: seki yetokeh". Kihtowa, "A:mo. Ne:si a:mo we:lik". A:, nehyo:n, ki..., yo:n kohti, kohti, tikiliah, yo:n a:mo no: we:lik. Kipia nika:n paniá:n nika:n yowi wa:n nika:n ipoxko ne: chi:chi:ltik seki wa:n seki kostik. Yo:n tapachowa tit..., [i]tech se: kowit ihkó:n, kikoyo:nia wa:n ompa, ompa kalaki ne:, ompa kichi:wa ne: ni..., ni..., *nidito**. Pos ompa tapachowa wa:listok ihkó:n. Ihkó:n ompa wa:listok pero yo:n a:mo we:lik. Yo:n kit komo se: kikwa se: mihmiki. Komo se: kikwa nakat, yo:n a:mo tikwih. We:noh, *lo que es** we:lik yehwa, ne:n, *primavera** wa:n yehwa ya, ne:n, yehwa ya, ne:n, e:lo:to:to:t wa:n, ne:n, kiliah ne:n, yehwa ya poxkos. Yehwa nochi, nochi we:lkeh, itech ehkawyoh n' i..., n' i..., n' inemia:n nochi, ne:n, yehwa yo:n okwiltsitsi:n ti..., nikinkwia. Ka:mpa nitekitia pos ye:k miak nemih ne:wí:n wa:n nochi nikini:xmatik yo:n okw[il]tsitsi:n tein we:lkeh. Entó:s ne:chilia no:pá:n, kihtowa, "¿Se: *vez**, tikinkwik?" Nikilia, "Nikinkwik", nikilia. *Después** ompa sepa, ne:n, ompa sepa niow. Ne:pa nikita se: pahpata ihkó:n pané: semi kolinihtokeh. Entó:s koli:nihtokeh takah seki yo:n kiliah ne: yo:n *domingueros** yo:n tikiliah pe:sohchiktehmeh. Ay, takah nika:n ne:n[en]tokeh i:n pe:sohchiktehmeh. Kihtowa no:pá:n, "Wa:n tikwelis ke:n[í:w] tikchi:was. No: tiweli. *A ver**, a:xka:n", kihtowa, "mah nikita", kihtowa, "ox tiwelik, ox tikta:lih *cuidado** ke:ní:w neh nikinkwia. We:noh", kihtowa, "ne:n, ¿ke:ní:w tikchi:wati?" Nikilia, "Ke:mah neh nikmati ke:ní:w nikchi:wati". Nikwiti seki *ramitas** de kahfexiwit, kahfe:n n' kowtako:tsitsi:n wa:n pe:wak nikta:lih n' pahpata nika:n wa:n nikchi:was se: *corralito** ihkó:n, ihkó:n *cecerquitita, cecerquitita**. Pe:wa nikwa:ilpih ya. Ompa ke:mah nika:n nik..., nikchihchi:w ya. Nika:n etok *mata** de pahpata wa:n ompa ne: etok, ne:n, nikta:tih ya ne: para a:mo 'kwa:skeh, ekintsi:n nikta:lih de nika:n itech i:n taihtik. *Cecerca** ihkó:n *cecerca** nikta:lilihti[w] ya yo:n, tamali:n de yo:n pahpata n' ike:span. Se: kichi:wa ihkó:n wa:n kwaltsi:n moka:wa *hilo** wa:n nikmali:naya ya, nikmali:naya ihkó:n, nikmali:na, nikmali:na. Ke:mah nikachi:wa ihkó:n *rueditas**. Nikyewalo:ltih, nikyewalo:ltih ihkó:n. Nikyewalo:ltih nochi nihjó:n tamali:n, tehwa:n tikiliah tamali:n *trampa**. Entó:s nihjó:n nika:n yahki ihkó:n, *¡Utale!** nihjó:n *después** ompa nimota:lih nikitstok. Nimota:lih ke:meh nika:n wa:n ne: nimota:lih, achi wehkatsi:n nikita wi:tseh ne:n chiktehtsitsi:n. Ay, ikwa:ko nota:li:koh ke:meh se: ma:kwi:limeh ne: *corral** . Nikita temowah ya. Ay, nikita yowih ya ne:. Pos kihtowa no:pá:n wa:n pané: mokwikeh. Pos nikita chikwase:n ne: mo..., mokalaki:to. Nikita papatakah ya, papatakah. Okichpil ih..., okichpil mokwikeh ne: mochiktehwa:n. *¡Uta!** niahsik. Nikitak takah chikwase:n, chikwase:n ne: pilkakeh ya, nika:n yetok e:yi wa:n nika:n no: e:yi. Pe:wa nimowelita ya, pos i:n nikinkwiti. Pe:wa ni..., nikikintomak. Wa:n neh nikinwi:ka ya. Kihtowa, "Tikinwi:kaskeh", kihtowa, "sikiera komo tikinkwi ok tikinwi:kaskeh sikie:ra na:wi kiohtowa kalihtik tein yo:ltokeh". "We:noh". Pos ompa timota:lihkeh pe:wa nik..., nikye:ktahta:lia, nikye:ktahta:lia, ne:n, *trampa** wa:n *más** nikta:lia pahpata. Mm. Ompa ne: tietokkeh, tikitah sepa wi:tseh. *¡Uta!** pos a:mo nankinel[tokaskeh], ompa ne: pe:wa ne: mokalakiah. Pos pe:wa tikinkwih. Ke se: to:nal nikinkwika pané: sempowal wa:n mahtak, *treinta** nikwika. A: pos no: nikwi:kak se: ampó:n miakeh ya. Niahsik kalihtik ne:chilia, ne:chilia no:má:n, "¿Tikinkwik chiktehmeh?". "Nikinkwik". "Wa:n ke:ní:w timomachtih?" "Pos ne:chne:xtilih no:pá:n". *Después** a:mo nik..., [nik]nekia ok ne:chne:xtili:s. Nose:lti nikchi:wak a i:n. *Después** nikilia no: kwelitak no:pá:n. "Ay kihtowa, ay okichpil", kihtowa, "i:n tikwa:tih", kihtowa, "chi:lposo:n", kihtowa. Pos yehwa ya kitekito seki, ne:n, xokoyo:lin, xokoyo:lin ki..., ompa ne: ki..., kitekik. "Neh", kihtowa, "mo:sta nikwiti:w xokoyo:lin ne: tepe:tsi:ntan". Nikilia, "Pos *bueno**". Xokoyo:lin kikwito. Kihtowa, "Wa:n nikwe:choli:ti", kihtowa, "yo:n tixti. Yo:n semi kwe:liltia. A:it ox onkas *pimienta**", kihtowa. Nikilia, "Ke:mah onkas ne:pa". Itech se: kowtsí:n ompa kikixtili:toh seki, ne:n .... Wa:n kita:lilih ya, ne:n, tapalo:l. Pos yo:n tapalo:l semi, semi we:lik nihjó:n de n' chiktehmeh. *[Des]pués** wa:lah ne: nokni:wa:n seki:n ne:, "¿Ka:n tikinkwik chiktehmeh?" "¡Xkwa:ki se:, ta: miakeh!" Sehse: ne: 'te:chta:liliah. Pe:wa tikwah. Entó:s mowelitakkeh. Kihtowa nokni:wa:n, "No: niá:s", kihtowa, "tikinte:mo:ti:wih". "Pos *cuando** nankinekiskeh tikinte:mo:tiwih. Sayoh", nikilia, "miak *cuidado**. Ke:masá: eliwis se: tsi:tsikwi:ni. Se: *vez** nihjó:n, nia:ya", nikilia, "itsi:ntan se: pahpata nikita ompa, ompa nepaniwtok se: na:wiyak". "¿Iwa:n, wa:n tik..., tik..., tikcholtih?" "A:mo. Ta: nikmiktih". "¿Wa:n ke:ní:w tikchi:wak?" "Pos niki:tskih ika se: kowit ihkó:n. Niki:tskih. Pero ta: nikcholtih, ne:wí:n yah[ki]. Ne:wí:n yahki pos nikmá:k. A:mo, a:mo nikmá:k ika, ne:, ..., nikmá:k ika, ne:n, ika kowit. We:noh nikmiktih". "No: tia:skeh". "We:noh, *a ver** ke:maniá:n, ne:n, tiowih, niá:s". Ompa niahsik, kihtowah, "¿Ke:ní:w se: kichi:wa?" Pe:wa nikine:xtilia, nikine:xtilia. Pos yo:n nokni:wa:n *después** no:, no: welkeh. Kwelitakeh no:. Wa:n *antes** pos kitatsiwilia:yah no:. Pero nihjó:n *después** kwelitakeh. Pe:wak kinkwih ya no:, no: kinkwih ya, ne:n, ochpa:n kita:liah ya de nika:n, ne: kita:liah ka:mpa tekitih no: kinkwih. *Después** pe:wa kita:liah ya yo:n *rueda. Bueno**. Entó:s nochi .... Miak onkaya de nihjó:n chiktehmeh, yehwa yo:n name:chilia. Seki tein neh niki:xmatik a:mo nochi we:lkeh. Te:chi:wilia *daño** wa:n, pos miakeh de, ne:n, [nimi]tsilia nochi yo:n nochi yo:n kiliah kwittampakoyoltsi:n. Kwaltsi:n, ne:n, achi po:ktik wa:n chi:chi:ltik ikwitapi:lko, yo:n semi no: mokwih. Entó:s yehwa yo:n tikinkwikeh itech nihjó:n ochpa:n wa:n itech nihjó:n nochi, ne:n, name:chilia. Nihjó:n, *después** de nihjó:n tikinkwikeh itech i:n pahpata pos kaxa:nkeh *pajaritos**. *Después** nia:ya, nia:ya *más, más** nimomachtih. Nikinta:lilia:ya ihkó:n nikwia yo:n ichti de *morral** ya, nikokototsaya wa:n pe:wa n'chihchi:waya *hilos** *porque**, ne:n, pahpatae:wat semi te:ma:kokoh *cuando** se: kichi:wa ya ihkó:n, ke:meskia se: kixita:nia ihkó:n. Moka:wa ya kwaltsi:n *hilitos** kipia. Semi te:ma:kokoh wa:n owih para se: kichihchi:wa. Pero yehwa yo:n tik..., tikwiah n' *antes** ne:, nehyó:n ne: *cuando** ni:xpeta:n neh, *cuando** no:pá:n nihjó:n no: ne:chne:xtilih, ne: ke:man ya. Entó:s yehwa nihjó:n ekintsi:n ne: nik..., nikmati de nihjó:n. Wa:n nikitaya nihjó:n chiktehtsitsi:n ke:ní:w se: kinkwia de nehjí:n ochpa:n. Ke:mah, yehwa sah. Ekintsi:n, pos no: kwali name:chilwi:s de, ne:n, de wito:n, mm. *Este**, wa:n i:pa nochipa pahpata sah tikinta:lilia:ya *o** i:ksá: kite:milia:ya okseki xina:chmeh? A:, ke:mah, nikta:lia:ya xokot, xokot wa:n, ne:n, *lima**. Nihjó:n nikta:lilia:ya wa:n yo:n *semilla** nik..., tikiliah ne:, chi:chiwala:yo:t, n' iteyo. Yo:n chihchi:chi:..., se: kitapa:na ihkó:n wa:n moka:wa chihchi:chi:ltik se: kina:lta:lia ya para ne:, mm. Yehwa yo:n semi 'kwa:ya no:, chi:chiwala:yo:t wa:n yo:n xokot nikinta:lilia:ya no:. Mm. *Cuando** kitamihtia:yah ya pahpata pos yehwa ya, ne:n, yo:n *semilla**, xokot. Xokot wa:n, ne:n, *lima** wa:n yehwa ya chi:chiwala:yo:t. Mm. Telweyak, ne:n, tikchihchi:waya, ne:n, ke:man mokwiah s' kiera chikwase:n, ¿Ton achi de weyak tikchihchi:waya, ne:n, ochpa:n? Mm, nikchihchi:waya se:, ke:meh se: *siempre** wehka. Ke:meh se: ma:kwi:l *vara** de wehka ihkó:n, ke:meh ne: xiwit weh..., ihkó:n niktkpa:ntia:ya, niktekpa:ntia:ya. Wa:n ompa ya mokwiah chikwase:n chi..., Ompa ya:ya, ehe, ya:yah, ...ma. Ke:masá: sikie:ra chiko:me, chikwe:yi. Entó:s ompa ya:tah *pajaritos** wa:n ompa mokwiah ya, ihkó:n. Mm. ¿I:pa sentapalika sah tik..., tiks..., ne:, tikochpa:naya kwowit? Mm, se..., seko sah. Mm. seko sah. Mm. Seko sah, ke:meh i:n nika:n ya:ya nika:n ihkó:n. Nika:n ya:ya ihkó:n, seko sah ihkó:n ya:ya ihkó:n. Ke:meh eskia se: ohtsi:n, ihkó:n, ihkó:n de wehka. Mm. ¿No: ni:nipaka pos tiksa:lowa:ya? A:mo, nika:n moka:waya ya, ne:n, xiwtah. Nika:n no: xiwtah ya wa:n nika:n no: xiwtah. Wa:n nika:n tatahkoya:n ya:ya yah ohtsi:n yeh tatsakwilia, ne:n, xiwit, mm, mm. ¿Yehwa sah, a:mo teh tikelna:miki ok? Yehwa sah. ¿Ne:chtapowi moto:ka:y? Nimono:tsa Anastacio Nicolás Diamián. ¿Ka:ni tiwa:le:wa? Nika:n. Pos neh nietoya *antes** nika:n Tozán, Jonotla. Pero ekintsi:n nietok Xopana:ko, nika:n San Miguel Tzinacapan. ¿Ka:nachi xiwit tikpia? *Sesenta y tres**. Miak tasohka:matik. Mm.