*Bueno** pos *compadrito** nejó:n tikmati yo:n xokok..., xokopahpata de que kinin..., nijó:n yah..., kinin..., para se: ki..., para se: kimahse:wa oso, oso i:pa sayoh ihkó:n para teihsá: [ih]kó:n se: kikwi. Pos yo:n xokopahpata ne:..., nika:n tehwa:n a:mo tikmahse:wah *porque** semi chika:wak n' iahwia:kka. Chika:wak n' iahwia:kka. Ne:..., i:pa onkak xiwit sah yo:n. A:mo wehkapan moskaltia, ke:meh se:, se: *vara** sah wehkapan. Ah, ihkwi:ntsi:n sah. Ke:mah, a:mo wehkapania. Wa:n no: tamatisneki ke:meh nexkihit pero ne: tsikitsitsi:n ima:tsitsi:n no:. Tsikitsitsi:n wa:n a:mo weh... Tsikitsitsi:n ikowyotsitsi:n. Tsikitsitsi:n. *Hasta** tahtako:tik ne:n ikowyo. Wa:n *semilla** panki:sa no: tepitsi:n pero, Ah, wa:n, wa:n, ¿ke:niwki ne:n ikowyo? mopihpilowa n' iteyotsi:n nochi chi:chi:ltik, iwki, iwki nexkihit pero, pero pihpitsaktik sah n' iteyotsitsi:n wa:n *medio** m[o]pahpampilowa ihkwí:n. Am..., a:mo mokehketsa ihkwí:n ke:meh nexkihit. Ajá ke:meh eskia ihkó:n. Ah, ¿mopahpampilowa sah ihkó:n? Am..., ne: mopahpampilowa tepitsi:n ihkwí:n. Wa:n yehwa i:n tsikitsi:n *iracimito** mochi:wa ihkwí:n wa:n o..., ompa, ompa tami. Ke:mah. Ka:mpa tami yo:n. Pos... Pero nika:n tehwa:n a:mo tatekiwtiah *porque** nika:n ke:meh onkak nexkihiswat *mejor** tikwih nexkihiswat para tamal. Ke:mah. Pero yo:n xokopahpata a:mo tikwih n' tehwa:n, tikwih *solamente** nexkihit. Yehwa nexkihit, *porque** Nexkihiswat. Ke:mah ta:ká:n kihtowah nikahkwí:n tokni:wa:n seki, nikahkwí:n kwesalte:kakopa ki..., kichi:wah tamaltsí:n yo:n, pero ..., tak a:[i]t ke:ní:w. Ne:..., xa: *más** wehwei mochi:wa ompa a:mo n'mati ke:ní:w pero .... Neh niki:xehekowa *mismo** yehwa sayoh *que** ta:taman tiktatekiwtiah n' totapalo:l, tikchi:wah n' totapalo:l, taxkaltsí:n, ta:taman xiwit ika kipi:kih. Pos, ta:taman ihkó:n te:ch..., te:chchi:wiliah wa:n ta:taman xiwmeh. Ke:mah, yehwa yo:n nimolia. Ke:mah, ta:taman. Pos ihkó:n tietokeh, ka:sá: ika ti..., Ta:taman totakwalis tikchi:wah. tinemih ihkó:n pos ta:taman totakwalis. *Cada, cada** xola:l *o cada** kali ma:s..., ma:s..., sem..., ke:meh i:n tehwa:n *topueblo**seko se..., San Miguel**. Wa:n yehwa yo:n. Pero ta:taman tapoye:liah ne:n tokalihtik. Seki telpoye:k, seki a:mo semi poye:k wa:n iwki yo:n. Nochi. Eheh, seki semi, sek..., Ke:mah. Ke:mah seki a:mo poye:k wa:n seki tikwelitah t'ta:lili:skeh n' istat mah poye:k. Ke:mah, yehwa. *O bien** ne:n tamaltsí:n pos no: kita:liliah seki telpoye:k. Ke:mah. Wa:n seki kwaltsi:n sah. Ke:mah, seki kwaltsi:n sah pero, ke:mah ihko:ni kichi:wah seki wa:n seki tepitsi:n 'koko:liah *para más** se: kwe:lili:s. Ke:mah, miak taman kinemiliah kichi:waskeh para se: te:we:lias. Yehwa i:n nika:n nochi tik... [tik]itati yo:ni. Pos yo:n neh .... Ehe, 'koko:liah wa:n. wa:n yehwa i:n tik..., [titah]tantokeh de que pos tiki:xmattok yo:n, neh no: nik..., nikmedioi:xmati pos no: nik..., no: nikmattok *de que** a:mo we:lik, a:mo kwaltia nió:n para se: kichi:wa teihsá: ihkó:n tamaltsi:n *porque** no: taman ahwia:k. *Telfuerte**, chika:wak. Chika:wak ne:n i..., niu..., i[ahwi]ya:kka wa:n pos a:mo *igual**. Ke:mah, ka..., kanah. Te:..., *telfuerte**. Telchika:wak n' i..., telchika:wak n' ita..., iahwia:kka. Wa:n nika:n tehwa:n nochi tikmattokeh sayoh de nexkihit. Tik..., Yehwa yo:n. Ne: no: tiki:xmattokeh pero okseko ne:wí:n, pos nijó:n xa:, xa: kikwih. Pos ka:n se: kimati. Pero yo:n, pos no:, no: de yehwa:n momattokeh, Ke:mah. Ke:meh nika:n tehwa:n pos nochi ti..., tikmattokeh katí:n ika te:chihchi:wiliah ne:n taxkaltsí:n nochi de n' tikmahse:wah. Ke:mah. Pos nochi tikmattokeh kati:ni n' tik..., tik..., tikwih. Kati:ni kwaltia. Ke:mah. Kati:ni n' kwaltia. Wa:n newí:n pos yehwa:n no: ..., de newí:n okseki pos no: kimattokeh ya. Ke:mah, no: ki:xmatih katí:n kitatekiwtiah. Ke:mah pos yo:n .... Wa:n yo:n ..., neh niki:xmati yo:n nehnextik n' ikowyo de yo:n tikihtowa texokoch-xiwit , yo:n nehnextik. Ke:mah. Ne... Nehnextik pané:. nehnextik tepitsi:n. Pero a:mo wehkapania ihkó:n ke:meh se: ..., ihkó:n. A:mo wehkapania, *chaparritos** ihkó:n, ne:..., Ka:n wehkapania, ka:n wehkapania. No:noh..., no:nohne:l. Ke:mah wa:n komo se: momets..., se: mometskwi:ltih ye:ktsohya:ya ata semi. Ke:mah, se: mets... ye:k.... Se: momets... Ihkwi:kwí:n mota:lia ne:n iteyo. Ke:mah. Ihkwi:kwí:n iteyo, a:mo semi wehwei. Iwki yo:n. A:mo wehwei mochi:wa wa:n pihpitsaktik sah. Ke:meh nexkihit. Ke:meh nexkihit pero ne:..., Iwki tamati pero ne:..., Nexkihit ololtik mochi:wa n' iteyo wa:n ne: pihpitsaktik sah mochi:wa. Yeh ohololtsitsí:n, ohololtsitsí:n, ke:mah. Pos, ah, nexkihit yeh mochi:wa ke..., ihkó:n motekpa:ntiw. Motekpa:ntiw ke:meh eskia yo:n Ke:mah. *racimito** [i]hkó:n ke:meh kowxiw..., [kow]xiwtet. Ke:meh kowxiwtet mochi:wa, ihkó:n mero. Ihkó:n motekpa:ntiw wa:n *hasta** ihkó:n ka:mpa tamiti. A:xka:n de se: kiteki a pos sayoh moka:wa n' kowtsí:n ya. Ke:mah wehwei *racimo**. Kowtsí:n sah. Kowtsí:n ya *porque** nochi ki:sa nijó:n n' iteyotsi:n de nexkihit wa:n i:n se: no:, no: taman. Kowtsí:n sah. Ke:mah, nochi ki:sa No: taman. No: taman. Ah, i:n a:mo... Ke:mah yo:n, pero ke:meh a:mo we:lik a:mo se: ki..., I:n no: taman. Pero *que...,** yeh achi ihkwí:n we:weyak ne:n ixo:chiotsi:n. Ke:mah, tsikitsitsi:n iteyotsi:n. Aha, [ih]kwi:ntsitsi:n sayoh no: neh nikitak. Tsikitsitsi:n. No: [ih]kwi:ntsitsi:n, yeh ika nimitstahtania, ta: teh Ke:mah. Pané: wehwei chi:ltekpin sah mochi:wa. a:chá: kachi tikmattos pero..., de nijó:n tio:me:n nika:n tietokeh pos nochi tik..., tikmattokeh ke:ní:w para tik..., tiyoweh n' kowtah. Pos tiki:xmatih ke:meh de..., ke:meh de kowtah wa:n newí:n tehwa:n tinemih kowtah, titekitikeh kowtah wa:n ti..., timoskaltihkeh, yo:n o:me, e:yi to:nal tiahtokeh ya. Tikitah toni ne:n tota:tahwa:n te:chne:xtilihkeh para ne:n tehsá: taxkaltsí:n *o** xiwtsí:n kichi:wah, ika kipi:kih. Pos tota:tahwa:n wa:n to..., to..., [to]na:nahwa:n ihkó:n nochi yehwa i:n kikwiah. Ke:mah, nochi yehwa, nochi yehwa. Nochi yehwa, nochi yehwa. *Hasta** [e]kintsi:n nochi ti:xpeta:nkeh, Wa:n tikitstiahkeh se: tomomá:n ke:ní:w n' kichi:wa pos no:, no: tehwa:n yekintsi:n ti..., timokwi:li:tih wa:n tikchi:wah ya nijó:n de ke:meh Ke:mah. Tota:tahwa:n pos tikitayah ke:ní:w ika mo..., mopale:wia:yah. Ika nemiah ihkó:n mo..., kikwiah nijí:n. Ke:mah yehwa yo:n ki..., kine:ska:yo:tihkeh toni ika n..., Pi:ksa kichi:wayah seki wa:n nochi n' 'kwechowa:yah ne:n, Ke:mah. ne:n etsí:n wa:n ki..., kita:liliah ya nijó:n. wa:n yehwa nochi kikwiah nijó:n xiwit de n..., nexkihit. Ke:mah, yehwa yo:n. Pero i:n seki nijí:n, tehwa:n pos nika:n a:mo tikwih. Kanah. Ka:n, ka:n tikwih, pero neli porin ... A:mo tikwih *porque** ne: nika:n no: ... Pos yo:n tak ne:wí:n no: momatkeh ya n' tokni:wa:n. No: eski no:, no:. No: momatkeh ya n' tokni:wa:n *de que** kikwih nijó:n xiwtsí:n. Ke:mah. Ke:mah pero nika:wí:n tehwa:n a:mo tikwih *porque** pos a:mo tik..., a:mo tikmatih. Ka:n ika te:che:waltihkeh, a:mo. Ke:mah. Ahah, a:mo ika te:che:waltihkeh. Timo..., tikmowiliah ta:ká:n te:pahwih, [yeh i]ka a:mo, a:mo tik..., a:mo kita:liliah yo:n tixtsí:n. Pos, pos a:chá: te:pahwi:s ta: a:mo tikmatih *de que** ... Ka:n se: kimati. Wa:n newí:n no: momatkeh ya. No: moneki se: kitas *compadrito, co...,** *de que** se: kitas. Momatkeh ya. Mah se: kikwi no:. Ke:mah. Ke:mah pero tak ka:n se: kwe:lili:s de a:mo timomattokeh a:mo se: kwe:lili:s *compadrito**, a:mo se: kwe:lilti:s. Mah se: kikwi ko:x keh... Aha, a:mo se: kwe:lili:s ta: i:n ... Ke:mah, tel chika:wak n' iahwia:kka, tel chika:wak. Pos kachi kwaltsi:n kahwia:lia n' tixtsí:n, timomatkeh ya. Chika:wak wa:n kachi kwali i:n nexkihitsí:n, *de ya que** onkak ta i:n ... Ka:mpa se: kichipa:wa semi tel wehwei *mata** mochi:wa. De i:n no: ... Wehwei, wehwei mochi:wa. No: komo a:mo se: kichipa:wa nejó:n semi tsikitsitsi:n n' ixiwyo mochi:wa. Ke:mah, ne: kowtah etok n' tehwa:n yo:n nexkihit se:, se: taktson. Pero ki:sa sake:ra se: *costa:l** n' iteyo *cuando** nikteki, ¡Ah! Miak. *Puro** oksik. oksik sah. We:i *mata** etok, ye:kwe..., we:ika ne:n..., eh se: ..., ye:kwe:i *mata** takwik ne: yo:n nexkihit. Ah, wehka [i]hkó:n tiktachipa:wia kwaltsi:n. Ye:kwe:i, ye:kwe:i so:wtok wa:n telmiak ki:sa n' iteyo *cuando** nikteki. Miak ki:sa. Miak ki:sa. N' takilo:t, ta: yo:n semi kwaltsi:n no: se: ki... Ke:mah. Ke:mah. *Cuando** se: kitati ihkó:n pané: ni:nipaka [ih]kó:n sa wehwetstok, ti:le:wtok. Ta: ta:lpan mosowa *de que** kita:ni n' ita:kka, ta:lpan mosowa ya. Wa:n seki kipia ihkó:n ne:n, n' ikwa:pan pe:wa ya ihkó:n ti:le:wtiw *hasta** ihkó:n kwaltsi:n moka:wa, *parejito moradito**. Ihkó:n, ihkó:n achi tihti:ltik. Ke:mah wa:n pos a:mo owih ok para se: kipihpixka. Ke:mah kwaltsi:n, ke:mah kwaltsi:n yo:n. Ihsiwka de oksi. Se: kihistektok. Pe[ro] de xoxowik yo:n de chihchi:chi:ltik a, n' ye:kowih para se: kipixka, takwa:wak. Takwa:wak. Wa:n a:mo *igual** we:lik ne:n, ne:n, n' ia:yotsi:n. Aha. A:mo we:lik n' ia:yotsi:n n' ta..., Ke:mah, wa:n a:mo kika:wa ne:n ie:wayo. Ka:n *igual**. Ah, selik. Ah, n' ta: de selik. Semi ok n' de, de chika:waya, kwaltsi:n nochi, kwaltsi:n we..., we:lik, mahmahka:wi. kwaltsi:n. Mahmahka:wi nochi. Ke:mah. kwaltsi:n, ke:mah. Ke:mah. Pos. ¡Ah! Pos yehwa yo:n nimitstahtani *compadrito**. *Bueno** tasohka:matik *compadrito**, ke:mah, yehwa yo:n. Nimitsilih tein yo:n niki:xmati, yo:n x..., yo:n xo..., xokopahpata a:mo we:lik teh..., teihsá: tapalo:l kichi:wah, a:mo we:lik. [Tasoh]ka:matik *compadrito**. A:mo we:lik. Ke:mah. Yehwa sah *compadrito**, tasohka:matik ke:mah. ¡Ah! *bueno**