*Bueno** pos aki ekin nika:n timona:mikkeh sepa Hermelindo, ne: nikneki nimitstahtani:s yo:n ox no: tiki:xmattok yo:n kiliah seki xiwit mochi:wa tepe:sin, ox tiki:xmattok yo:n ka..., ka:n n' onkak wa:n [n]e: para ton kitatekiwtiah, xa: tiki:xmattos no: n' teh wa:n nejó:n ke:ní:w mochi:wa, ke:niwki ne:n ima:kowyo, *o** n' ixo:chio *o, o** iteyo, nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok no:. Ne: ke:mah niki:xmattok tepe:sin nejó:n, *bueno** a:it ke:yeh n' kiliah tepe:sin pero xa: pero ompaka *porque** mochi:wa itech tepe:t yo:n a:mo, a:mo se: kahsis ka:sá: ika sah. Wa:n *igual** nochi ne:n pos n' tepe:meh sanipa onkakeh pero, pero ne:n yo:n *más** mochi:wa n' mah..., mahyá: ka:mpa tasese:ya ya no:. Ke:mah. chi Tehtepehxii:xko. Ke:mah *porque** nika:n pe:wa mochi:wa i:n A:tpoliwikopa. Ompaka, ompaka mochi:wa. Wa:n de ompaka ahkwa:kopa mochi:wa no: *porque** nika:n i:n A:te:nohkopa no: onkak tepehximeh wa:n a:mo, a:mo onka[k], a:mo tei n' ompa, a:mo se: kita Ompa a:mo onkak neli. Ke:mah, nejó:n ke:mah niki:xmattok wa:n pos yo:n miak tokni:wa:n ki..., kii:xpatah ika ne:n ... para tachihchi:wah ke:meh i:n ke:masá: nejó:n talwiti, kikwih ata ne: ki..., kita:liah ke:meh eskia tepe:xi:lo:t. Ke:mah. Ke:mah wa:n miak tokni:wa:n kwelitah yo:ni *porque** ne:n n' tepe:sin *más** we:weyak. Ke:mah. *Más** we:wehka takwi wa:n pa:pata:wak wa:n pero n' ima:k..., imakxiwyo mahyá: semi tihtila:wak wa:n kahkakaltik. Kahkakaltik. Ke:mah, nejó:n yehwa n' tepe:sin ne: mochi:wa neli ka:mpa, ka:mpa owihka:n a:mo wel se: kihto:s se: 'kwitiwetsiti ka:mpa, ka:mpa takwalka:n, ka:mpa ... yo:n mochi:wa ka:mpa a:mo semi miak tokni:wa:n yowih ok, Ka:mpa a:mo wel kalaki, *porque** ka:mpa takwalka:n pos a:mo mochi:wa wa:n ka:mpa tepitsi:n paniá:n ompa kitekih wa:n tein *más** owihka:n a:mo, a:mo kitekih kachi, a:mo, a:mo wel panowah ompakawí:n *peligroso** ke:meh tate:mpan semi mochi:wa. E:..., ke:mah nikelna:miktok yo:n nejó:n, ne: wehka:w ya, se: *viaje** yo:n *nosuegro** ka:n 'mati ox *mayordomo** katka ne:n nomonta:t, nejó:n ne:chnotste:wka kihtowa, "tiowih kihtowa tik..., tikwitih tepe:si" nikilia, "*bueno** neh i:pa n' mattok ke mochi:..., mochi:wa ne: A:tpoliwi wa:n tiahkah, wa:n ihwa:k nikitato ke nejó:n ye:ktep..., tepe:..., tepe:ke:span n' onkak. Tehtepe..., tehtepe:te: ya. Ke:mah nejó:n yo:n ihwa:k ne: ne:chno:tste:w wa:n tiahkeh wa:n yo:n tak pero ke:meh yeh nentinemia i:pa kowtah semi wa:n nochi yo:n no: tatokaya ata. Tehkoya ma:ski tel..., teltepehxike:span teh..., tehkoto nikitak ne: ne:chilwih kihtowa, "kwali tipanki:sas nika:n". Neh nipanki:ska pero ka:mpa yeh kitek a:mo niahka ok. Tikmowilih, mm. Ni..., nikitak ke owih katka para ni..., niaskia *hasta** ompa wa:n, wa:n yeh ihkó:n ihsiwkatsi:n tehkok wa:n kwikaya se: *lazo** kitihtila:n wa:n tak, tak ne:nke:n ma:pohposteki yo:ni *porque** nikitak ika *lazo** sah kitila:na wa:n sepa sah wa:n tapetskowa. Ih..., ke:mah posteki de teiktik, mm. Ke:mah, teiktik. Ke:mah wa:n ento:s pos yehwa yo:n nejó:n neli mochi:wa *desde** i:n A:tpoliwikopa n' ata yo:n ne: Kowtahpewalkopa yo:n ka:mpa tepehxit, tep..., ke:mah mochi:wa no:. Tehtekwa:ko, ompa tehtekwa:ko mochi:wa, ke:mah nika:n porin n' tepe:tah okachi *más** owihka:n mochi:wa nepa tehte..., tehtekwa:ko. Aha:, ke:mah nikii:ta ompaka seki ke:meh yo:n talwiti, a pos yo:n moPedro ompa konkwi no:, ke:mah. Ompa konkwi ne: ahko, ne:..., Ne: a:it ka:ni, tak Nauzontla *o** nika:n ne: Kowtahpe:wal, ompakawí:n konkwi. Ke:mah neli. Ompa n' konkwi. Ke:mah ompa nikii:ta neh yo:n neli nimitsilia yo:n se: yowi i:n *de, de** Kowtahpe:wal para Nauzontla: se: nehnemi, se: kita ata. Yo:n ye:ktahta:lpantsitsi:n, ta:lpa:ntsitsi:n. Yo:n ke:mah wa:n nejó:n..., Pos ke:mah a:mo n'mati yo:n ne: ke:ní:w xo:chiowa wa:n tak teyowa. *Porque** nikelna:miktok se: *viaje** a:it akoni pané: yo:n *nosobrino** Uriel konkwikano: no: n' a:it ka:ni, wa:n kwalkwia se: *plantita** tsikitsi:n, Ke:mah wa:n ne:chilwihtoya kito:kati pero neh i:pa nikilwih pos *so..., sólo** tepe:kwako x'toka *porque** n' ta:lpan se: kito:kas a:mo mochi:was, a:mo mochi:wa. A:mo mochi:wa, a:mo mochi:wa. Ke:mah wa:n nejó:n pos ke:mah yehwa yo:n niki:xmattok neli ke para, de we:weyak yo:n mochi:wa ke:meh se: *metro** panowa ka:mpa kwahkwali, ke:mah. Panowa se: *metro** seki mochi:wa. Wa:n de we:weyak n' ima:xiwyo ke:meh se: pano:s se: *cuarta**, pano:s se: *cuarta de** we:weyak n' ima:xiwyo. Aha: ke:mah, mm. Ke:mah. Ma:pitsakweyak. Wa:n nejó:n pos neli kixpatah ika n' tepe:xilo:t. Ke:mah wa:n taxi:kowa kachi. Ke:mah. Ihkó:n. Pos neh no: nikixmattok yo:n tepe:sin, ne:, ne: mochi:wa tehtepe:te:n, ka:mpa owihka:n wa:n yo:n ixwa ne: teke:..., te..., itech n' tepe:t, wa:n moskaltia ne:n i..., kisa n' ima:xiwyo, ye:k..., me..., m..., te:..., *cuando** pilimeh ok tsikitsi:n n' ima:xiwyo, *después** moskaltia, moskaltia wei:xtiw, wei:xtiw wa:n yo:n ata ne:n tepe:sin ka:m..., itech n' ima:kowyo witsyoh. Ye:kwitsyoh ma:ski ne: xiwit tani kwalkwih witsyoh no:, se: ... te:witswih ata, pero *más** witsyoh n' ima:tsi:ntan, ka:mpa e:wa ne:n *más** witsyoh. Ke:mah te:witswih. Ye:kwitsyoh ihkó:n, ihkwí:n, achka kipia n' iwitsyo. Ah..., aha. Wa:n yo:n i..., yo:n *cuando** xo:chiowa, panki:sa ne:n i..., ima:tsa:lan se: ... ihkwintsi:n mochi:wa sah ihkwintsi:n ke:meh se: *ge..., geme o** se: *cuarta de** we:i mochi:wa yo:n iyo:lxo:chio mochi:wa ya, ompa poso:ni kostik n' ixo:chio. Kostik n' ixo:chio wa:n, wa:n de poso:ni a, wetsi n' ixo:chio ompa tsi:nkopi:ni a n' xo:chit ompa mokawa n' kakawtsi:n ni..., itsi:ntayo n' xo:chit, ompa mochi:wa ya ne:n iteyo ya. I..., moyewalo:ltia ne:n iteyo ihkó:n ne:n yo:n kowta:kilo:t ihkwí:n, mahyá: kowelo:t, moyewalo:ltia n' iteyo wa:n, wa:n *cuando** tapa:ni a paxii:nia ta:lpan iteyo, ihkwikwí:n ne:n ... ihkwikwí:n yehyewaltik tepitsi:n, pahpatachtik, yehyewaltik ihkwí:n wa:n achi me..., *color, color** ke:meh, *color** ke:meh se: achi nextik sah n' *color** wa:n nejó:n ihkwí:n yewaltik pero patachtik. Patachtik, patachtik ne:n, ne:n, ne:n kowtet wa:n ye:ktakwaktik. Takwaktik n' kowtet yo:n mochi:wa wa:n ihkwikwí:n sah, ihkwí:n sah ewaltik wa:n pero patachtik ihkó:n mahyá: kipa:tskakeh ihkwí:n wa:n nejó:n paxii:ni *de que** chikawaya paxii:ni ne:n ka:mpa ni..., nipanowa ne:n tepe:tah, ka:mpa onkak n' kowtet wa:n nikita te:ntok nikahkokwi seki wa:n nik..., nikwalkwi kalihtik yo:n i.., iteyo, nikita neh ke ye:ktahtakwaktik ke pané: omit ne:n ipanko. A:, pos ke:mah tak porin no: takwa:wak semi ne: ... Ke:mah. Ke:mah yehwa yo:n mo..., yehwa n' ixwa yo:n, yehwa n' ixwa. Ihkwikwí:n yehyewaltik ne:n, ne:n kowtet, pero a:mo semi ewaltik *si no que** mahyá: de tepitsi:n ne: tihtila:wak pero patachtik ne:n kowtet wa:n yehwa yo:n ixwa. Ke:mah, pampixo:wi mo..., mota:lia n' iyo:lo ihkwi:ni wa:n nika:n ike:span mo..., kis..., mochi:wa xo:chit wa:n de paxii:ni a xo:chit, mochi:wa ya n' i..., iteyo wa:n de chikawaya pos tahtapa:ni, a pampixo:wi a ta:lpan ya. Ye:kmiak te:ntok ne: Koyo:xo:chiko ka:mpa yo:n, ka:mpa yo:n nejó:n se: panki:sa ya yo:n tatahko ki:sa ya yo:n koyok, ka:mpa onkak, onkak ne:n tsina:kakwitat tanitsi:n, ompa no: onkak semi ne: ye:kwehkapan a:mo a:kin kiteki ompa chikawaya ne:n i..., iteyo, pampi:xo:wi n' kowtet ompa. N' iteyo. Ka:mpa yo:n se: panki:sa pane: weitio:pankalte:noh se: panowa, nepakatsi:n ompa semi pampi:xo:wi n' iteyo. Ompa se: nikita neh wa:n ni..., nikololowa nikwalkwi ke:masá: kalihtik nikwelita sah yo:n, wa:n nikwalkwi mah yeto kalihtik *siquiera**. Neh a:mo niktatekiwtia nió:n tei, sayoh nikwalkwi sah yo:n no: kwali yetok para kichi:waskeh yo:n monamakiliah n' tokni:wa:n, n' tachihchi:wah. A:, *de artesanía**. No: kwelitah *porque** kwaltsi:n yo:n kowtet, ke:mah. Pos nejó:n ke:mah ne:n yehwa yo:ni de n'... A:mo n'mati yo:n ox i:pa kikwih ne: ke:man oso *apenas** okn' pe:wak kikwih. Pos tehwa:n tikitanih tipi:pilmeh i:pa kikwih porque mm *cuando** timomachtiayah *escuela** iwa:n mokni:wa:n ke:meh Miliano, ke:meh José, A: i:pa. tiki:sayah *escuela cuando recreo** tehwa:n wa:n kipampixo:wayah ne:n tachihchi:wayah de tio:pan ne: yo:n, yo:n *esquina** yo:n por..., yo:n wei *puerta** kita:liah tepos ompa kipampi:xowa:yah kiliah ompa kowx..., kipampi:xowa:yah, ompa tikololo:tih yo:n tepe:sin wa:n *quiera** ka:n e:yi, o:me tikixnepanowah wa:n timota:liah techwilanayah ika n' tokni:wa:n tein *más** [ma:chika:wkeh ya], pipi:lmeh *más** ma:chikawkeh ya, te:chwiwilatsah ta:tacochehwiah kit yo:n, iwki tehwa:n toa:wil katka. A:mo toa:wil *pelota** nió:n tei tehwa:n itech yo:n xiwit timota:liah wa:n ke:meh takwa:wak, [ti]motaliah, timopilowa, xixitkatiw, tocalzón kwitpa:ti, ta pos ka:n titamatih. Iwki n' tehwa:n timawiltiayah yo:n ika, wa:n kowxiwit no *igual** tion ki..., tachihchi:wayah ika wa:n kipixo:wayah no: tikwi a i:n wa:n itech mota:liah n' topi:pilikni:wa:n wa:n t'tila:nah ya. Mah pos pa:ti *icalzón**, tehwa:n tikwiwilatsah, ihkó:n [tik]chi:wayah n' tipi:pilmeh, tima:wiltiayah wa:n ika *tiempo** sah yo:n tima:wiltiayah wa:n, wa:n ika *tiempo canicas** ika *tiempo trompo**. Wa:n nochi. Yo:n xiwit ika timowiwilatsayah n' tehwa:n yo:n tepe:sin ixiwyo, porin takwa:wak, te:xi:kowa [itech] se: mota:lia. Neli eski, yo:n a:mo ma:tepe:wi, a:mo ... ke:mah. Ka:n ma:tepe:wi. Iwki te:chwila..., tein *más** wehweyipi:pil pos te:chwiwilatsayah, te:chta:liayah ma:ski mah pa:ti tocalzón yo:n, iwki tia:yah, tikwihkwitpetstikeh ya. Ke:mah, ne:n, pos yehwa yo:n neli ne:n *más** kikwih para tachihchi:wah, ke:mah para tachihchi:wah ne..., a pos neli ke:mah *porque** neh no: ihkó:n nikitstiw, sayoh ke a:mo nochi kikwih, o:me, e:yi sah. Ke:mah. Para tachihchi:wah kikwih, pero i:pa, i:pa kikwiah wehka:w, [i:pa] tikitakeh *desde** tinohne:lmeh, i:pa tikitakeh kikwiah, ompa kipi:xowayah sah, ehe. *Bueno** ke:masá ke:meh yo:n tachihchiwah *cuando** talwiti ompa ne: San Miguel. Nochi yehwa n' kikwih, nochi yehwa n' kikwih *porque** yo:n, ke:mah kitemo:tih yo:n xiwit wa:n ka:mpa m..., pero nejó:n wehweyi n' tepa:nke:span kita:liah xo:chiketsalmeh *por eso** kikwih yo:n, yo:n nejó:n xiwit. Nejó:n mo..., mosempalewiah *mayordomos moorganizarowah** wa:n kikwitih sepa sah. Ke:mah. Ke:mah wa:n i:n tepe:xi:lo:t kikwih pero yeh ka:mpa tatsikitsinkan *artalito** yehwa ika kikwih tepe:xi:lo:t. Ke:mah neli, mm. Yo:n para ... kina:miki para tio:pan sah, ke:meh i:n tehwa:n *toartal** tsikitsi:n a:mo aki yo:n ... n' mo..., motsakwa, tai:xtsakwa ne: yo:n ma:..., ma:wehweyak wa:n ne: kikwih tehwa:n tepe:xi:lo:t, pero, para n' tio:pan pos kikwi n' mawehweyi. Ke:mah, ke:mah yo:n moneki mah tapatawka:n ka:mpa tachihchi:wah, ke:mah, ke:mah koma:mo ne: neli senta..., sentakwi no:, ke:mah. Ke:mah, mah tapatawya:n *artal**, mah tapatawya:n. Sentaixtsakwa sah. Ke:mah yehwa yo:n ke tiki:xmattok no: wa:n yehwa nik..., nik..., mia..., tasohkama:ti ke tiki:xmati no: wa:n timotapowiah de a:mo se: kixmati pos mah se: moix..., molwi ke:ní:w ixo:chio, ke:ní:w n' ita:kka wa:n, wa:n ox, ox tahtakwa:wak oso pa:ti wetsiki, nikmattok ke yo:n tahtakwa:wak neli ke:meh tet n' iteyo. Ait ton *tiempo** ne:n teyowa, xo:chiowa wa:n tia..., itech ... A:. A:mo n' mati neh niow ninemiti itech *mayo** ne: kowtah wa:n nikita n' iteyo te:ntok. Ke:mah wa:n achi, achi *medio** ihista:k, ihista:k sah pané: ke:meh tet yo:n *color de** tet sah, ihkó:n, ke:meh a:tet. Ke:mah, ke:mah. Ihkó:ni yo:n kowtet wa:n tahtakwaktik, se: kahkokwi wa:n neh nikelita neh *porque nikmorralte:ma** wa:n nikwa:lkwi kwaltsi:n, n' tahtakwaktik yo:n. *Porque** yo:n onkak nochi xiwit no:, *cualquier sea** me:tsti se: kinekis se: ya:s, kwali se: 'kwiti:w, a:mo ... Ke:mah. Pos mah se: kitati wa:n neli mah se:, para se:, para se:, para se: kineltokas, [xi]nemiti sah ompa ne:pa, para t'neltokas, xikita sah ka:mpa nimitsiliapa ne: ka:mpa se: kalaki, yo:n tatsohya:ya se: temowa, ompa ahkopatsi:n ompa tem..., ompa te:mi n' kowtet, ompa a:mo akin kiteki ok *por eso** ne: ta:ki wa:n chikawaya, ka:mpa kitekih a:mo, a:mo xo:chiowa niono: ta:ki *porque** ki..., no: kokolaki ka:mpa kitekih Mm, ke:mah, mm. Ke:mah no: mm, ke:mah. a:n ka:mpa tepe:t a:mo akin kiteki ompa ne: xo:chiowa wa:n ta:ki, pampi:xowi a n' iteyo, neh ompa nikitani neh. Mm, pos yehwa sah ika nimitstahtaniaya wa:n xine:chilwi moto:ka:y wa:n *de que de** ka:ni. Ke:mah, nimono:tsa Hemelindo Salazar niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan Tsohkama:tik