*Bueno** lel..., este: nika:n timoahsi nik..., wa:n este nikneki nimitstahtani:s ne: ox tiki:mattok yo:n a:tsi:tsika:s, ka:nachi taman onkak ke:mah niki:xmati n' a:tsi:tsika:s onkak, onkak ne:... Onkak ne:n a:tsi:tsika:s ne: onkak yo:n... Tein... Sek..., seki n' a:tsi:tsika:s ma:yohyowaltik weh..., wehwei ma:yohyowaltik ika kipi:kih... Achto ika kipiah..., kipi:kiah ne: nakatsi:n ne: *matanza** Cuesalan kinamakayah. Ma:yohyowaltik wa:n metskowyoh... N' ima:kowyo n' ixiwyo chi:chi:ltik wa:n iteyo ne: mo:..., mopahpanpilowa ke:meh, ke:meh komekatsitsi:n ihkwí:n sah de we:weyak wa:n iteyo chi:chi:ltik yo:n. Mopahpanpilowa sah ihkó:n we:weyak mochi:wa n' i:..., iteyo, iteyo wa:n ixo:chio, we:weyak sah ihkwí:n. Mopahpanpilowa sah wa:n its..., ma:yohyowaltik yo:n kwali se: kitekia para ika kipi:kih nakatsi:n yo:n..., yo:n a:mo teh ki..., a:mo teh ki..., a:mo teh te:kwa wa:n onkak se: taman ma:yohyowaltik no: ihkwí:n pero yeh nejó:n te:kwa. Yo:n mochi:wa wehwei kowit no:. Wa:n nejó:n te:kwa wa:n yo:n i..., ixo:chio yeh ixo:chio mopihpilowa i:..., ka:mpa ima:tsi:ntan mopihpilowa yeh pero ika *bolitas** ihkwí:n *racimos bolas** *bolas** yo:n. Wa:n i:n seki intsi:n ach..., n' a:tsi:tsika:s komo..., we:weyak ihkó:n ke:meh tsonti, ke:meh *caballokwitapi:l** mopilowa ihkó:n yehwa ne: motalia n' iteyo wa:n komo se: koli:nih poto:ni yo:n i:..., *ipo:lvohyo** de yehwa ne:n... A:tsi:tsika:s yo:n kipi:kih kwako..., ika nakat. Ma:yowaltik yo:n a:mo te:kwa yo:n wa:n seki Tein ika kipi:kih nakat tikihtowa. ma:yohyowaltik yo:n tekwa wa:n ixo:chio yo:n. Moolopilowa sah ihkó:n ika *racimo** imahma:tsi:ntan mota:lia. Wa:n no: wehkapania *igual** ke:meh i:n seki ne: a:tsi:tsika:s. Wa:n onkak seki a:tsi:tsika:s no: ma:we:weyak, yeh ma:we:weyak a:mo teh *servirowa** para tei ma:we:weyak sah ke:meh *más** wehwei ke kahbe:xiwit ma:yekapanpihpitsaktik. Yo:n a:mo..., yo:n wehkapan wehwei kowit mochi:wa no: *igual** n' okseki e:yi, komoke e:yi taman a:tsi:tsika:s tein wehkapania. Wa:n mochi:wa toma:wak [si]ke:ra ihkwí:n toma:wak wa:n moketsa sikera se: ma:kwi:l *metro** de weh..., wehkapan yo:n a:tsi:tsika:s. Wa:n se: taman a:tsi:tsika:s mosowa ta:lpan, ta:lpana:tsi:tsika:s kiliah. Yeh mochi:wa wehkapantik ke:meh yo:n *caballokwitaxiwit** sah mochi:wa, semi wehkapan ke:meh se: o:me *cuarta** de wehkapan sah mochi:wa. Yo:n no: semi..., yo:n te:kwa yo:n a:tsi:tsika:s. Pero yo:n no:kwali pahti kihtowah ke:meh i:n ika ma:ltiah tein..., tein yo:n kwi..., kokoliskwih tokniwa:n ika ma:ltiah no:. Pero ta: a:mo ise:lti sah *segun** kitanelo:tiah miak ta:man miak taman witsmeh tein te:kwah. Miak taman tanelo:loh para kichi:wah n... Yo:n a:tsi:tsika:s pisi:ltik tewa:n kikwih no: para ki..., kichihchi:wah tehsá: para ika ma:ltiah. Yehwa yo:n pero n' okseki taman wehwei a:mo teh pahti yo:n seki se: tein te:kwa sah wa:n seki pos kwaltia para n' kipi:kiah nakat yo:n ke:man ekintsi:n nochi k[i]kwih *nailohbolsah** ya a:mo kwih ok yo:n xiwit. To:ni n kipahtia tein tikihtowa tapahtia? Yeh a:mo n'mati to:n kokolis kipahtiah pero kikwih para tak ke:meh yo:n chawiskokolis kinkwi. Pero a:mo sayoh, a:mo sayoh a:tsi:tsika:s tein se: taman sah *si no que** miak taman witsti ki..., kisentiliah para ke:meh yo:n... Itskwinpahwits ata yo:n tiki:xmattok itskwinpahwits miak taman no: itskwinpahwits mochi:wa ixta:wat yeh mo..., mowi:wila:na sah wa:n iteyo *bohbolitas** ihkwí:n kohkostik ke:mah. Wa:n se: taman yo:n itskwinpahwits wehwei mochi:wa mokehketsa wehkapan ima:y pa:patakaxtik ke:meh po:xtleh wa:n yek..., ye:kma:wihwitsyoh *parejo** wa:n itsin..., ima:tsi:ntan wihwitsyoh wa:n ma:tohtohmioh semi *desde** ikowyo tohmioh wan mopihpilowa ihkwí:n *por racimo** chihchi:chi:ltik yeh n' iteyo wa:n no: itskwinpahwits yo:n. Ke:mah, ke:mah wa:n se: taman itskwinpahwits mokehketsa Kinelowah iwa:n ne:n a:tsi:tsika:s tikihtowa te:in kwaltia pahti? wa:n ixo:chio ye:kpihpitsaktik sah wa:n *morado** n' ixo:chio yeh yeh mo..., yeh itskwinpahwits pero yo:n. Nochi iwa:n kinelowah tsilia n' a:tsi:tsika:s iwa:n kinelowah nochi yo:n para yo:n kichi:wah pahti. Ah. Wa:n yo:n ma:ltiah oso taih. Kina:ltiah. Yehwa yo:n. ika kan, ika kina:ltiah kina:ltiah tein mokokowah Ah. Na:wi taman wa:n kahka:ni mochi:wa. Ke:mah. pos onkak na:wi taman a:tsi:tsika:s niki:xmattok neh. Pos n' a:tsi:tsika:s mochi:wa nika:kwí:n a:tekohkomolkopa onkak n' a:tsi:tsika:s de yo:n chi:chi:ltik nochi..., para ika..., ika tapihpi:kiah wa:n onkak yo:n..., yo:n a:tsi:tsika:s tein ma:we:weyak yo:n mochi:wa wehwei taktson itech i:n nika:n pawa:pan sah onkak n' a:tsi:tsika:s se: kita ohte:n owih tak sepa mochi:wa. Se: kite:xi:ma sepa olo:chitsmoli:ni a. Pero i:n seki i:n a:tsi:tsika:s yeh tein ma:yohyowaltik kipi pi..., tapi:kiah ika nakat yo:n a:mo, a:mo we:i mo itsmoli:ni kemeh sayoh tohtomasktik wehweyi mochi:wa komo se: kite:ntek itsmoli:n pero tepitsi:n sah i:n seki tel we:i *mata** mota:lia tikitani ata? wehwei wehwei *mata** mota:lia olo:chitsmoli:ni we:ika Ke:mah. yo:n más wehwei taktson mota:lia wa:n i:n seki a:mo, a:mo semi, a:mo semi itsmoli:ni miak nimah yo:n se[n]ma:yohyowaltik ika tapihpi:kiah wa:n yo:n seki tein ma:pisi:..., tein ma:pitsa:wak yo:n a:mo, a:mo ika tapihpi:kih pero yo:n wehwei *mata** mochi:wa ata itsmoli:ni ohte:n onkak. Ke:mah. nika:n tatampakopa pa:wapan mochi:wa yo:n nochi yo:n mochi:wa sah a:mo, a:mo se: kito:ka, a:mo... Ke:mah ta yo:n mochi:wa sah yo:n xiwit, mochi:wa sah wa:n. Wa:n seki n' a:tsi:tsika:s tein yo:n, te:kwa ka:sá: kikwih *corral** para... Yo:n *corral** kita:liah *corral** para *trampa** para a:mo se: pano:s se: *corraltsi:ntan** para mah se: mokwalti para yehwa se: *kirrespetaro** n' *corral** yehwa kita:liah yo:n tein te:kwa n' a:tsi:tsika:s. A: pos neli porke kasa:ika nikita neh pero a:mo ke:man nimomakaya *cuenta** ke:yeh yo:ni. Yehwa yo:n kita:liah ika. Kanah yehwa yo:n ata kito:kah ohtipan, *corral** kwelitah semi yo:n porke... Para a:mo se: m..., ya:s semi *corraltsi:ntan** pos se: m[o]ahkolkwi:ltia wa:n a:mo se: panowa porke te:kokoh yo:n. Te:ihixka. ke:mah. yehika yo:n kita:liah para *corral** yo:n. I:n PedroMartin ina:nahtsi:n ata ikalte:noh nochi yehwa *hasta** ka:mpa n ChuchoPaino ata nochi yehwa kita:lih *corral** aha, ke:mah neli onkak. para se: mokwi:lti:s a:mo wel se:... Yo:n semi se: kita:kachi:wa porke te: te:..., te:ihixka ke:mah a:mo wel se: panowa se:n... Ompa *cerca** te:kwa. Ke:mah a:mo wel se: pano:s n' *corraltsi:ntan** porke yo:n se: ki..., se: kimowilia. kipia de se:..., se: kitayowalwia. Ke:mah. Wa:n este yo:n tikihtowah xo:chiowa ka:[n]t[ik]mati ke:maniá:n xo:chiowa? tein katí:n yeh? Tein te:kwa? ne: yehwa tein xohxo:chiowa n' ox... Ke:mah. A:mo n'mati ke:mania:n, katí:n *tiempo** pero yo:n, yo:n xo:chiowa no: n' tsia mopihpilowa sah ihkó:n *por racimo** sah imahma:tsi:ntan ah..., ka:mpa e:wa n ima:xiwyo ompa moch... Mopihpilowa yo:n xo:chit ixo:chio ihkwi sah mahyá: totomoltik sah. Yo:n moohololpilowa sah ke:meh n'..., ke:meh ne:n a:tsi:tsika:s t[e]in, tein yo:n, yo:n chi:chi:ltik yeh se..., mopahpanpilowa yeh we:weyak yeh ihkó:n ke:meh *caballokwitapi:l** wa:n i:n seki a:mo i:n mopihpilowa n' ikehke:sp... I..., *por racimo** imahma:tsi:ntan ke:mah. Ta:taman. Wa:n kostik ne:n i..., ixo:chio iwa:n nochi kostik yo:n wa:n yo:n seki chi:chi:ltik n' ixo:chio pero pisi:ltik. We:weyak sah mochi:wa ke:meh *caballokwitapi:l** yo:n seki. Ke:mah wa:n. Wa:n i:n nejó:n a:tsi:tsika:s tein ma:we:weyak no:, no: tsikitsi:s n' ixo:chio no: mopihpilowa no: imahma:tsi:ntan sah yeh, yeh kostik n' ixo:chio *por racimitos** sah mochi:wa a:mo wehwei. Ke:mah, yetok na:wi taman a:tsi:tsika:s, e:yi taman tein wehkapania wa:n se: taman tein mosowa ta:lpan nawi taman. Wa:n yo:n tein mosowa ta:lpan nochi n' *tiempo** onkak oso:... A:mo yo:n ika *tiempo** sah, porke wi:tse to:nal ne: chichinowi a:mo se: k[i]ahsi nochi xiwit. Ke:meh katí:n me:tsti? A:mo n'mati katí:n tiempo ka:n ta:lia *cuidado**. Ke:meh tinemih sah ka:n tikchi:wah *cuenta** ke:maniá:n yo:n... Yo:n chichinowi, pero wi:tse *tiempo** a:mo onkak chichinowi. Wa:n ke:masá: kwaltsi:n se: kita selistok. Pos a:mo, a:mo nochipa se: kahsis komo se: kite:mowa, se: kineki para pahti. Pos yo:n onkak ohte:n. Ka:sá: ohte:n mochi:wa. Mochi:wa yo:n..., kite:mowah se..., tokniwa:n ne: kaltsi:ntan kite:mowah ne:n a:tsi:tsika:s kite:mowah. Onkak ohte:n. ¿Wehka:wa n' i:xpoliwtok sah? Este: a:mo semi ke:meh se: o:me, e:yi me:tsti. De a:mo te:i. Después sepa ihixwa, de teyowa sepa ixwa. Wa:n mochi:wa yo:n xiwit. Yo:n mochi:wa ika *tiempo** ke:meh yo:n ma:talin ista:kma:talin. A: ihwa:k no:? Yeh ta ata ika *tiempo** sah teyowa. De xo:chiowa wa:n teyowa ompa tamixokoya wa:n yeh *hasta** se: xiiwt sepa mochi:wa. Ihkwia no: i:n a:ts:tsika:s no:. Ka:n teisá: *más** tikmati de yehwa i:n a:tsi:tsika:s ne:... kanah yehwa sah nikmati yehwa sah niki:xmati na:wi taman onkak. na:wi taman e:yi taman tein wehkapania wa:n se: taman tein yo:n ta:lpan a:tsi:tsika:s. Yehwa sah yo:n. Ke:mah. Yehwa sah. *Bueno** pos ne: kwali t[i]ne:ch... No: niki:xmattok, no: niki:ita wa:n... pos a:man no: t[i]ne:chili:s ox tiki:xmattok no: n' teh oso:... *O** a:mo tiki:xmati yo:n a:tsi:tsika:s. Ne: yehwa n' tikihtowa n' na:wi taman ne:n a:tsi:tsika:s niki:xmattok nochi neli yo:n... Yehwa ya n' tein ika kipi:kiah nakat. Ne:n tein... Yo:n no: igual *casi** de, de ma:ehyewaltik no: ihkwi n tein kipikiah nakat ika pero neli te:kwa. Ke:mah te..., yehwa n' te:kwa wa:n oksé: ne: yo:n ti..., ma:pihpitsa:wak ata no: mo... mo:..., mochi:wa no: wehwei kowit tepitsi:n wa:n yehwaya n' tein ta:lpan. Mochi:wa. Tein talpan. Ke:mah. Neh n'mattok nikakilika ait a:koni se:... Ne: ke:man ke yo:n tein pisi:ltik kihtowah tein para pahti kikwih mochi:wa *cua...,** ihwak tasese:ya, a:mo n'mati ox neli. Pos ka:n t'taliah *cuidado** ka:n t'ta:liah *cuidado** a:mo se: ki..., se: ki..., pos se: kita sah pero a:mo se: kita:lia cuidado ke:manian *tiempo**. Ke:mah kan se: kitalia... Ka:n se: kimati ox ke:masá: se kielna:miki ke:manian onkak. Pero ne:chilihtoya se: *viaje** a:mo nikelna:miki a:koni ke *cuando** tasese:ya sah. Ke itech i:n a:man ke:meh a:man i:n to:nalmeh tiahtokeh i:n me:tsti Ke:mah. Mochi:wa. Mochi:wati a aha, a:mo tei pero. A:mo tei ekintsi:n a:mo tei bobobo... Pos katchi:wah cuenta ke:maniá:n yo:n... Ke:mah neli. Ke:mah wa:n pos yehwa sah yo:n neli nochi n'mattok nochi neli nikelna:miki tikihtowa ke:ní:w xo:chiowa. Wa:n para pahti yehwa... Bueno nikmattok neh ke para pahti kikwih ne: siwa:meh ika ma:ltiah. Ke..., ke:mah. tanechiko:lxiwit kiliah pero neli miak, miak taman. Yo:n kilia ta..., tanechiko:lxiwit pané: s..., pané: sa:te:pan ni... Miak taman ki yo:n... Kinelowah de yo:n witsti kite:mowah i:pa kite:mowah tein yo:n seki siwa:meh kostiah yehwa yo:ni ne: ika kin... Ma:ltiah ika pero tanelo:loh, a:mo se: taman sah wa:n yo:n kiliah se: yo:n yo:n chch... Siwa:pah kite:mowah wa:n yo:n nejó:n n' yo:n chichi:kxiwit kiliah seki xiwit ne:, pané: xo:me:t n' ima:y pero ye:kchichipahtik tikma:toka sah wa:n tiye:kma:chichi:yak a tehwa:n t'piah ne: kaltsi:ntan se: *mata** yo:n xiwit, yo:n xiwit ye:kchichipahtik. Yehwa yo:n nochi iwa:n kinelowah wa:n ika ma:ltia siwa:t tein yo:n... Ke:meh yo:n i:ksá: k[i]piah se: kone:tsi:n wa:n chi..., cha:wis kwisneki yehwa yo:n ika kina:ltiah para kitokah n' cha:wis ika miak taman witsti kimowilia ne:n kokolis aha n'mattok neli sa... Ke:mah. Yehwa yo:n kikwih. Tanelo:loh a:mo se: taman sah. Sa:te:pan de... sa:te:pan de ke nemi a n' ipili ika ki... Ne: wehka:w yehwa n' kikwiah nochi *casi** nochi yehwa k'kwiah. *Aparte cuando** se: siwa:t de, de kita:kati:ltia se: ko:ne:t ne:... Ke:mah. Ki:mah kichihchi:wah yehwa:n ta:tahmeh kichi:wah tema:skal ne:... Tema:skal wa:n nej... Kite:mo:tih e:, texkaltet pero a:mo, a:mo tehteyo:ni yo:n kichihchi:wah pero texkaltet onkak tet tein a:mo am... tein a:mo topo:ni wa:n a:mo tatapaka porke yo:n tet tein nika:n onkak tehwa:n yo:n ista:ktet para tepa:mit kikwih yo:n para tema:skal a:mo kwaltia olo:ch..., olo:ch..., olo:chtotopoka wa:n... Wa:n sayoh, sayoh para ne:... *Bueno**de se: taxo:taltia totopoka wa:n o..., olo:chwehweliwi wa:n kachi komohkó:n kipia ne:n *islabon** ye:h totopoka wa:n te:..., mopihpiswia. Wa:n a:mo kwaltia ika, ika ne:n kite:mowah *siempre** ne:n, texkaltet Ke:mah. Onkak seki nika:n tei..., nika:n a:taw kikwitih. Kita:liah n' takwa:yo:t wa:n ompa ke:mah ki... Mahyá: se: *hornito** ompa ki:... para kwali kipante:miliah tet ihkó:n kita:liah wa:n ika ki:..., kixo:taltiah ya paro ki...Takawa:ntiah ya wa:n nejó:n kiketsah se: kalihtik ne:..., *bueno** ka:mpa tema:skalihtik a kita:liah ki... Koma:mo yo:n pesma. Tema:skalpesma kita:liah pahpataiswat kita:liah koma:mo chamakihiswat kita:liah wa:n kilpiah ika kwomekat kita:liah ne:n... Panpi:kih tsia ne:n, Kichi:wah ne:n koloh wa:n ke:mah kipanpi:kih ya ne:n tema:skal wa:n *una vez** kita:lihkeh ya n' iswat kipanke:ntiah a:ya:meh ya o petameh tein kahsiskeh para mah..., para mah kwali kawa:ni. Ke:mah de, *de que** pilwahtik a ne: siwa:t pos ompa mo mo... Ompa kitem... Ompa motema ya *o** kitema ya se: na:nahtsi:n tein kwali tatema ke:meh yo:n tein kiliah tei... Siwa:itanih yehwa:n kintemah yo:n wa:n para siwa:t moskal... *Bueno** kichika:wak ki:sa wa:n... Wa:n niman mochika:wa pos koma:mo kintekih onkak ne: siwa:meh ye:kihkwa:k n' kokoliskwih ne:, cha:wiskwih. Yehwa yo:n ki. Tema:... aha metstehte:te:mih oso, oso a:mo takwah *bueno** miak, miak *kinpasarowa** ihwa:k a kintemah. Pahtih *solamente** tema:skal pero a:mo, pero a:mo tiki:xmatiah koyo:pahti pos a:mo kwi:kayah ne:... Ne: *clinica** oso *hospital** ke *importa** mah ompa yowi koma:mo kitatsakwi:lti:tih *o** a[i]t ke:ní:w pero ihkwa:k a:mo ihkwa:k yo:liahn kalihtik sah ihkó:n mopahtia:yah ekintsi:n *importa hospital** mah yowi porke ne:pa tekiwah kitsakwili:s komo... Komohkó:n a:mo, a:mo kwiak ompa ne: *clinica** ti..., kwi:kak n' isiwa:w kite:ne:xtili:to a:mo ihwa:k katka kalihtik sah. Ihwa:k a:mo *obligatorio** ya:s se:... A:mo onkaya no: *hospital** no: ihwa:k Ke:mah ihkwi katka. A:mo onkaya. Kanah. A:mo onkaya, nika:n pe:wak tehwa:n tikitah se: tapahtihkeh wa:lah ne:n *doctor** Mora:nte, Ismael Morante yehwa sah yetoya pero *demás** a:mo teh tapahtia:nih katka. A:mo, achto a:mo tei katka. Ke:mah , ika yo:n pre..., *mejor** ke:meh i:n pilimeh nemitih pos kalihtik *importa** kitas ne:n a:ke ne: siwa:itakeh kiliah siwa:itakeh i:n kiliah pilma:chianih pero taman sah n' ito:ka:y yo:n mahyá: se: *mentada** ihkó:n i:n kiliah i..., e:..., siwa:itanih tein... Te:in kinitah pilimeh *bueno** siwa:meh tein kokoyanih. Ke:mah yo:n kiliah siwa:itanih. Wa:n yo:n seki kito:ka:ytiah pilma:chianih pané: ki:sa *fiero** n' tahto:l ke:mah ihkó:n a:mo kwaltsí:n ki:sa. Ke:mah. Ke:mah. Timomowispolowah *mismo** tehwa:n sah wa:n de ompa tiwa:le:wkeh tehwa:n no:. *Bueno pues**... *Porque** a:mo tiyo:lkeh ike:span se: tepe:t, se: kowit. No: no: ompa tiwa:le:wkeh ka:mpa seki:n ehkotokeh. Ke:mah. Wa:n tehwa:n mah tikihtoka:n iihkó:n pané: ki:sa *mal** pané: paniá nikaki neh itech *radio** ihkó:n kitoka:ytiah pero neh, neh a:mo nikwelkaki ihkó:n nikihtowa. Ke:mah. Ke:mah. *Bueno** pos de, de a:tsi:tsika:s yehwa sah n' tein timonohno:tskeh. Ke:mah. Yehwa sah yo:n nimitsilia ne: t... Onkak e:yi taman tein moskaltia wehkapan wa:n sayoh se: taman tein ta:lpana:tsi:tsika:s. Yehwa sah yo:n. *O** a:mo n'mati ta:ká:n teisá: tikelna:miki ok. Ke:mah pos, no: x'ne:chilwi motoka:y wa:n ... *Bueno** yehwa sah yo:n. Pos neh nimonno:tsa niErnesto Vasquez de, de San Miguel Tzinacapan. Nimono:tsa Hermelindo Salazar Osollo *igual** niwi:tse de San Miguel Tzinacapan. a: *bueno** tasoh... Tasohka:matik miak. Ke:mah.