Pos nika:n kwali tine:ch..., tine:chili:s sepa ne:n katí:n nepalkowit, tehwa:n tikiliah nepalkowit, teh xa:, xa: no: taman tikilia, pos ekintsi:n miak ta:taman tinentinemih ihkó:n ne:n ti..., ta:taman tikmatih *cada** ito:ka:i se: kowtsí:n ihkó:n. Pero kwali tine:chili:s ox katí:n servi:rowa kwa..., para teisá: ko..., teisá: se: kikwi para se: kitatia *o** para teisá:, no: se: kikwi para se: ikaltsi:n. Mm, ke:mah. Pos nochi kwali tine:chili:s. Pos yo:n kowit, kiliah nepalkowit niki:xmati, yo:n a:mo kachi we:ionkak, ka:mpa onkak kowit we:wehka sah mochi:wa wa:n ka:mpa mochi:wa telwe:i mo..., motami yo:n kowit, telwe:i ke nochi:meh komeh etokeh ka:sá: ika kowtah, we..., ne:wí:n kowtah yetokeh wehweikowmeh telwehwei. Kie:ra ka:n chihchikwase:n tanawa:l se: mo..., se: moma:na:mikis para se: kinawa:s yo:n kowit, telwehwei, wehkapantik, Nika:n ka:mpa toa:w wi:tsa de ne: San Miguel, nika:n e:wa, ista:ka:nakastan wi..., wa:le:wa n' a:t, se: panowa se: kitati n' a:t, nika:n ta:lke:span pero ye:kwe:i, pané: tepa:mit ne:si, pané: teposkal. Ye:ktomaktik kowit, se: kimowilia, *hasta** ahko yetok kowit, nochi ompa mota:liah okwilimeh, de mocha:nti:tih de ke:meh i:n de taki:stok. Ompa, ompa incha:yohka:n okwilimeh mo..., mokalaki:tih, a:mo teh, a:mo teisá: *más**, kowtanchomeh oso pe:sohmeh. Telwe:i mochi:wa kowit, a:mo we:l a:kin kintemowia *porque** telwehkapan, yeh ika kiwelitah yo:n kowit ompa mota:li:skeh wa:n pachiowa kwaltsi:n mokalakiah. Mo..., moe:watih. Ompa, ompa, ompa mota:liah, ompa mose:wiah. Ke:mah wa:n nika:kwí:n no: onkak kowit, ne:n no: mochi:wa kowit nika:kwí:n pero neli ne: ka:mpa tehwa:n t'tamo:tkeh o:me kowit pero a:mo no: tiktatekiwtihkeh, nió:n tei, a:mo t'tekkeh kowtati:l, nio:nó:, nio:nó: *viga**, nió:n tei, ompa ma:wiloh kowtsi:n. Ke:mah yo:n wa:n semi tila:wak ie:wayo. Wa:n seki kito:ka:itiah tikati neh ihkó:n sempowale:wat, pero tehwa:n t'mattokeh mono:tsa ne: nepalkowit, ihko:n se ... Wa:n yo:n, yo:n kowit ima:wa:n nehjó:n ... Yo:n moskaltia ye:ktomaktik *hasta** ahko, melaktik mochi:wa, momaxalowa. Wa:n nehjó:n *hasta** ke:masá: ata kipia yo:n kwapach, yo:n ista:kkwopach, yo:n kikwih *cuando** nińohtsi:n kitachihchi:wiah, yo:n semi kionkaltia yo:n, yo:n kwowit. Paniá:n mota:lia. Kitelwelita ompa mota:li:s *porque** a:mo a:kin kitemowia, wehkapan mochi:wa yo:n kopach wa:n nehjó:n ima:xiwyo ne: ma..., te:mpantsitsikiltik no:. kwaltsi:n ma:te:mpan tsitsikiiltik, pané: kite:tehtekkeh ata wa:n ye:kma:kahkakaltik wa:n ima:i:ka:n ye:kma..., ye:k..., ye:kmiak kipia ima:..., ima:i:ka:nkowyo. Ye:k, ye:kxahxakachtik, pané: takwa:wak ima:i:ka:nkowyo wa:n tihtila:wak wa:n ye:kkahkakaltik ne: yo:n nepalkowit wa:n ima:te:mpan tsitsikiltik kwaltsi:n, ye:k..., ye:k..., ye:kkwe:chtik, tsitsikiltik ihkó:n. Wa:n nehjó:n, wa:n yo:n ma:..., ma:xi:ni itech ne:n *semana santa**, achto de *semana santa** ma:xi:ni, ma:xi:ni yo:n kwowit, moka:wa kowit sah wa:n nehjó:n ke:mah xo:chiowa ya. De xo..., xo:chiowa ya wa:n sepa nehjó:n moma:itia ya, *cuando** yo:n *mero, mero semana santa** ya nehjó:n moma:itia ya, ma:selontsi:n ma..., *hasta** ma:kose:wtok se: kitas n' kowit ne: kowtah na:ltachia. Yo:n ma:kostik, niman se: kita, nepalkowit ne: wa:lihkak, ye:kniman mota, ye:kwehkapantik kowit, niman se: kita ata. Niman ma:selistok a. Ke:meh itech *semana santa** yo:n ma:selontsi:n mochi:wtok wa:n ihwa:k a yo:n, yo:n nehjó:n mo..., tein mochi:wtok a n' ima:i, ompa yo:n, ompa ne:n xo:chiowa iwa:n, iwa:n xo:chit ki:sa ya wa:n ima:selyo wa:n iwa:n xo:chiowa ya ne:n, ne:n ima:xiwyo *cuando** yo:li ima:xiwyo, ihwa:k ki:sa kepotsitsi:n ixo:chio. Achi kostik ixo:chiotsi:n wa:n nehjó:n ompa yo:li, ompa yo:li yo:n tsikili:chmeh itech yo:n kwowit. Yo:n mo..., yo:n mochi:wa seki posok ata, se: kita, se: panowa i:n kowtampa ke:masá:, ata i:n Beto Garrido ita:lpan no: yetok itakwa:pan se: ata. Se: panowa tatampa tahxi:katok, tahxi:katok, pero yo:n posok no: onkak itech i..., itech ima:wa:n ne:n kowit wa:n posok, pané: xapohposok moka:wa wa:n a:mo ke:man wa:ki sanoke ompa, ompa yetokeh n' okwilimeh, ompa mochi:wah. Ompa ihxi:katok ne:n ... Ompa yo:lih yo:n okwili[meh], a:it toni yo:n kinta:lia pero yo:n, yo:n nepalkowit sayoh yehwa kin..., kinchi:wa yo:n, yo:n nehjó:n chikili:chmeh. Yehwa ompa, ompa mo..., ompa yo:lih, ke:mah, se:, ika se: kita ma:ski mayo, tahxi:katok kowtampa se: panowa, ata tahxi:katok. Ompa yo:lih n' chikili:chmeh. Pero yo:n itech posok wa:le:wa yo:n a:t, ihxi:katok, a:mo n'mati ke:ní:w, ox ininkwit *o** inixi:x yo:n okwilimeh, ke:ní:w, a:mo n'mati ke:ní:w yo:n pero sa:te:pan wa:ki a wa:n momoya:wah n' okwilimeh para tsahtsih ata i:n ... Nentinemih ya ne:wi:n. Ke:mah, nochi yehwa:n nalka:tsahtsitinemih yo:n ne: kowtah, teltsahtsih, tsahtsih nochi. Yehwa yo:n ne:n, ompa yo:lih yo:n chikili:chmeh. Yo:n tsahtsih a:mo kwaltsi:n tsahtsih. Wa:n yo:n nehjó:n seki chikili:chmeh, yo:n, yo:n tahtowah m..., moneki mi:l, moneki mi:l yeh yo:li de nextekwilin. Nextekwilin, we:i nextekwilin. Ke:mah nextekwilin, yo:n a:mo, a:mo ... Achto pa:pa:lo:t mochi:wa, yo:n pa:pa:lo:t, a:mo n'mati kati:yeh pa:pa:lo:t. Ne: de ke miki a we..., wetsi ta:lpan wa:n nehjó:n ompa wetstok yo:n, yo:n okwilin mochi:wa pane: se: kowtet mo..., mopi:ki, ompa wetstok, se: kimati ke yo:ltok, komo se: koli:ni ihkwí:n kichi:chi:wa ihkó:n wa:n ompa ya, ompa, ompa, a:mo, a:mo nehnemi. wa:n sa:te:pan ke:mah de, de ke yo:li a, ki:..., ki:sa yo:n ipankakawyo wa:n ke:mah moahtapaltia, ki:sa ya wa:n yowi a ne:n, yowi a n' okwiltsi:n, ompa ki:sa ya ke:mah itech kowit, ompa mochika:waltia ya ahko ya. Ke:mah nehjó:n yo:n tsahtsitokeh ata moneki mi:l, moneki mi:l, yo:n tahtowa. Wa:n i:n seki a:mo, i:n seki na:lka:tsahtsih sah, *hasta** te:kwehsohkeh ne: kowtah se: ... Tikakini no:. Wa:n to..., No: nikakini ne:wí:n se: tsahtsi, ne:wí:n ahkokowyoh. Yehwa, yehwa yo:n, yehwa yo:n ki..., yo:n kichi:wa ne: yo:n nepalkowit. Itech yo:n posok yo:lih. Wa:n i:n seki, i:n tein tahtowah chikili:chmeh, yehwa:n yo:lih de nextekwilin, wa:n de, de we..., de we..., komoke yo:n nextekwilin ki:sa ... Ke:mah mochi:wa chi:lokwilin ata yo:n pitsaktikeh, kwihkwitapi:leh, omiyohtohtomaktik, yehwa yo:n chi:lokwilin mochi:wa. Yo:n we:weyakaxtik ke:meh chi:ltekpin. *Cuando, cuando** yo:li a mochi:wa pos yehwa yo:n chikili:ch, ata yo:n tahtowa, moneki mi:l. Yehwa yo:n, yo:n no: taman tahtowa wa:n yo:n, yo:n yo:li de, de okwilin wa:n yo:n seki mochi:wa itech posok yo:li. Yo:n, yo:n no: taman yo:n chikili:chmeh. Ke:mah, yo:n, yo:n no: taman yo:n, tsahtsi sah eliwis. Itech posok. Yo:n ka:sá: ika se: kita itampa yetok se: ihko:ni se: *bolita** de, de posok. Ompa moka:wa. A:mo, a:mo teh kikwa, nió:n tei, ompa moka:wa, ka:sá, ka:sá: ya:s, pepechiwtok ompa. Pero kakawat sah, nochi pa:ti i..., ompa, ompa miki, ka:n mahchi:wa, mopepecho:ti, ompa miki wa:n ompa moka:wa, kakawat sah, se: koli:ni:s pawetsi, pero kakawat sah, nió:n teh kipia nakat, nió:n ... Ahtapaleh ke:mah, ahsitok. Ompa miki, ompa mopilowa tak, xa: yo:n a:mo wel mahchi:wa tak. Pero nakat pa:ti, a:it ke:ní:w mochi:wa, ke:meh de posok yo:li, tami kowke:span sepa. Ki:sa nochi in..., Iwki ata yo:n. *O** xa: se:, we:noh se: molia xa: kipias a:tsí:n taihtik *por eso** pa:ti sah. Tak mati ke:ní:w, pos ke:ní:w pa:ti. Yehwa yo:n se: kimoka:ita ke..., a:mo timomakak kwe:ntah *porque** a:mo tikelna:mikih pero ti... pero se: kita n' okwilimeh de ka:ni yo:lih yo:n chikili:chmeh wa:n toni mochi:wah, de toni, de toni yo:n mochi:wa ya. Es..., Ke:mah wa:n yo:n nepa..., yo:n tikihtohtokeh ne:n nepalkowit. Achto ya *cuando, cuando** a:mo onkaya ne:n i:n kwa:kowkwetax tein kwa:koweh ki:xtiliah ipane:wayoh ki..., ka:n kimatiah ke:ní:w kixokolti:skeh para i:n, yo:n nehjó:n se: tekak kichi:wayah, a:mo kimatiah ya. Wa:n yo:n kehke:wayah yo:n kowit kima:..., kike:stekitih, ihwa:k ika *hacha** kitekiah Kitekiah ika *hacha** wa:n kitehtekih wa:n kikwiah intekak ne:n ta:tahmeh. Neh nowe:ipopá:n katka yehwa, yehwa itekak kikwia wa:n ki..., kite:mowa:ya yo:n *pita**. Ihwa:k miakka:n onkaya *pita**, miakka:n onkaya, ne: ompa ne: kowtah kito:ktoya *pita** wa:n ye..., onkak yo:n nextik *pita** wa:n onkak yo:n, yo:n tein xoxoktik. Yo:n nextik telweyakaxtik mochi:wa, kie:ra o:me *metro** wa:n yo:n seki, yo:n, yo:n xoxoktik, tsikitsi:n sah Weyak, kachi we:weyak. Tsikitsi:n sah mochi:wa ke:meh yo:n ma:tsah sah ima:i, tsikitsi:n pero ye:kwitsioh ata yo:n *pita**. Witsioh. Ke:mah, ki:x..., ki:xtiliah ne:n i..., i..., ita..., i..., ixo:no:yo wa:n kima..., yeh kima:patachihkitia pero a:mo kimetstekia n' i..., kikwia mahyá: *icorreo**. Pero nehjó:n *cuando** katka *soldado** ya motalia:ya nepalkowe:wat, a:mo, a:mo kipia ya tekak ke:meh yo:n, ke:meh yo:n ekintsi:n mota:liliah tokni:wa:n *zapato** kiliah, a:mo. Katka tekak pero de, de kowe:wat wa:n no: wehka:waya *porque** takwa:wak yo:n, yo:n kowe:wat. Wa:n nehjó:n ... Ke:mah wa:n mahyá: ne: motewi:ti tewa:n *soldado** pero nepalkowe:wat n' i..., itekkwa:n. Takwa:wak. Ta..., takwakah ... A:mo, a:mo *zapato** kwi:kaya. Ke:mah, yehwa yo:n, yehwa nikitak mota:lilia:ya nowe:ipopá:n wa:n te:chilia:ya yeh te:chilia:ya ke:ní:w mota:lilia:ya yo:n wa:n iwki nentinemiah ne:kwí:n pa:tia semi itekak *porque** yo:n i..., itekakma:i *porque** ke:meh yeh kichihchi:waya miak ne: yo:n tamali:n wa:n kita:lia:ya itech imorra:ltsi:n wa:n kwi:kaya ya. Komo ma:koto:ni seki, kisa:lowa sepa, kisa:.., iwki, ihkó:n para mopale:wia tepitsi:n, a:mo kimetstehtekia tet. Ika ya ke:meh ... Ke:mah, yeh kitohtokak kwehmol, ma:ski kowe:wat itekak, pero kitohtokak kwehmol, yo:n nentinemih ika kwehmol ihkó:n. Ihkó:n nentinemia. Nochi nemiah, ya:yah *hasta** nika:kwi:n, wehka ya:yah, *hasta** ne:paka de México panowa:yah, nochi nemiah *pero a:mo teh *coche** katka, metsnehnemiah. Onkaya *coche** pero yo:n kwila:na tapialmeh, yehwa onkaya, *coche** tepitsi:n itech ya:yah tepitsi:n, pero kachi me..., kachi metsnehnemia, ke:mah, ihkó:n kichi:wayah wa:n nehjó:n yehwa yo:n kikwiah inintekak ta:tahmeh. Wa:n sa:te:pan ne:siko ya tekak pos kika:wkeh yo:n kowe:wat, yehwa ya kwa:kow..., kwa:kowkwetax ne: ki..., kixokoltiah para intekak a. Wa:n yo:n kwa..., yo:n, yo:n kwa:kowkwetax, tein yo:n chi:chi:ltik, ata chi:chi:le:wi kwa:kowkwetax kita:liliah yo:n a:wa:t. A:wa:t nehjó:n, yo:n kalikxia:wa:t ie:wayo para chi:chi:le:wi wa:n ki..., *por eso** yo:n tikita ata kit ne: kohkoyoktik, ki..., kitehteki ika *cuchillo**, ata yo:n *navaja** wa:n ika kihtsomah pero ki..., kit..., kite:miliah kowe:wat wa:n, wa:n ke:mah nehjó:n ki..., kihtsomah ya wa:n kia:tamo:tah ya mah xokoya n' ihwiyo. A:, iwa:n kit..., kita:liah ya, ke:meskia xokoya. Yo:n ki:xkepah. Ki:xkepah, ka:mpa ihwiyo ompa ne: ki..., kita:liliah, ki:xkepah ya. taihtik moka:wa ihwiyoh wa:n paniá:n moka:wa kwe..., kwetax, ka:mpa yo:n, ka:mpa, ka:mpa kwetaxpaniá:n ya. Ka:mpa nakat kinetechohtok, ompa ka:mpa paniá:n wa:n ka:mpa ihwiyoh yo:n taihtik moka:wa, pero xokoya. Para xokoya kwaltsi:n. Ke:mah wa:n yo:n kita:liah yehwa yo:n kowe:wat para chi:chi:le:wi yo:n kwa:kowkwetax. Yo:n para tekakmeh kichi:wah, yo:n mochi:wa takwa:wak wa:n kahkakaltik wa:n yo:n ista:k ne:n, yo:n ista:k nehjó:n ne: kwa:kowe:wat tein totekakma:i tikwih ekintsi:n yeh kita:liliah ne: tenex kit yo:n. Tenex kita..., kipoto:niliah. Tenex, tenex wa:n iwa:n is..., iwa:n istat. Para pochi:nia, kikwa tenex wa:n pochi:nia achi ne:n ku..., kwa:kowe:wat. yehwa tikihtowah ista:k ne:n totekakma:i. Pero tenex kita:liliah wa:n no: kihtsomah ke:meh i:n nimitsilia wa:n kia:tamo:tah mah xokoya wa:n iwa:n istat pero wehka:wa ompa yetok, nimitsilia xokoya, ki:xtiah kipa:kah wa:n pochi:nia ke *porque** ki..., kikwa tenex nochi. Iwki yo:n kichi:wah, a:mo n'mati ke:ní:w kichi:wah, pero neh ne:chiliaya nowe:ipopá:n ke:ní:w kichi:wayah ne:, kitaya ne: ka:mpa ne:, ata ka:pachowah, xa: tikelna:mikis nika:n i:n kowpue:nteh, ka:mpa ne: tipanowah ata ti..., ata ka:pachowah ompa yetok no: kowe:wat. Ke:mah *porque** chika:wak ne:n yo:n kiliah pos koyo:..., Ke:mah, ka:pachowa:yah, tehwa:n tikitayah no:, wetstok a:ihtik pané: kwa:koweh. Mm, iwki kichi:wayah ata Ompa ka:mpa yo:n kowxiwit, ompa nochi kia:pachowa:yah. Ompa ne: ka:pachowa:yah, ahkokopa de yo:n, yo:n kowpue:nteh. Pos yeh ... A: ... Pero niki:x..., yehwa niki:xmattok ne:n kowe:wat, tapale:wih miak para tekakmeh kichi:wayah ta:tahmeh. Pos neh no: nik..., niki:xmati yo:n nepalkowit ne:n ... Pero ... Mm. No: tikitayah, seki *deveras** ne: katka wehwei ne:n kitekiah para ne: kitsaya:nayah para ne:n kali. Mm. Kichi:wayah para ne:n kale:walmeh *o** taihti:yo:meh, yo:n sayoh semi teleti:k. Eti:k. Yo:n we:weyak ki:saya. Ke:mah, mela:wak, mm. We:weyak, mehmela:wak. Wa:n chi:chi:ltik achi no: n' kowit. Mm. Wa:n no:, no: tikitayah ne:n no: kwaltia para ne:n takwahkwawi:l, no: ke:masá: a:mo kineki ye:ktatas yo:n tak porin achi, achi chi:chi:ltik wa:n cho:kiloh. Mm. Wa:n pos no: tikitayah ke:masá: ne:wí:n pos ompa tehkoyah ne:n okwilimeh. Mm. Pero nimitsilia yo:n wehweikowit ika mocha:ntiah ompa, mm. Ke:masá: nochi kalaxowa:yah ihkó:n, wa:ltemowa:yah no: pero ompa mocha:ntia:yah yo:n tak ... Yehwa:n yo:n pe:sohmeh. Mm. Wa:n yo:n okseki okwilimeh, yo:n kowtancho nochi wa:n okseki:n. Mm. Yehwa ya n' takwatsi:n tak ompa no: panki:saya. Ke:mah, de pachioh kowit, ompa mokalakia taihtik, ompa incha:n. Ompa mo..., ompa incha:n katka, wa:n yo:n ke:masá: pos ma:tsi:ke:wia ne:n ... Mm. N' i..., ima:i de n' kowit. Wa:n ompa kichi:wayah tak yo:n, tak yehwa:n koyo:nia:yah oso, oso yehwa:n ne:, mose:lti koyo:nia yo:n kowit de pala:nia ya seki. Mm, mm, mm. Wa:n pos yehwa yo:n ne:n no: ne:chilia:ya ne:n nota:tah katka, no:pá:n. Pos no: kikwia yehwa yo:n, kikwiah para itekak. Mm. Ki..., kitehtekia ika, ki..., kitekiah ika *hacha** wa:n ki..., kitamachi:wayah ihkó:n wa:n ke:mah kitehtekiah ya, kitehtekiah ya. Wa:n koyo:nia:yah ihko:ni. kwaltsi:n koyo:nia:yah, pero yo:n a:mo eliwis koyo:nia:yah *porque** tapa:nia. Tapa:nia. Wa:n yo:n koyo:nia:yah wa:n konkwiah ne:n yo:n kiliah *pita** ne:n pero kichi:wayah tamali:n. Mm, mm. Nika:n Nawala:ko, nika:n Xaltipan, nochi ne:wi:n, nochi ne:n konkwiah. Konkwiah wa:n kichi:wayah, wehka:w ya wa:n yehwa yo:n ki... nan..., kixita:nia:yah wa:n kikwiah ya yo:n *hilo**. Mm. Kichi:waya *hilo** wa:n kwaltsi:n ne:n moka:waya, seki tohtoma:wak. Ke:mah. Entó:s kwi:ltia:yah ihkó:n pero no: *seguido** koto:nia, ta: ... Ke:mah. I:n metschika:wkeh wa:n sokitah pos yehwa yo:n kikwiah. Ke:mah. Wa:n *después** te:chi:ilwia:ya wa:n neh nikitak ok. Mm. Seki, seki ne:n *hule**, achi ne: kipia nehjó:n o:me n' i..., *esquina** nika:n. Mm. Nika:n no:. Wa:n nika:n no: *rayado** katka. Mm. Entó:s kwa:lpia:yah wa:n yehwa yo:n kita:lilia:yah. Mm. Pero de nehjí:n okseki, i:n ekintsi:n de kwa:koweh ne:sik aya:mo teh katka. Ka:n onkaya, mm. A:mo teh katka wa:n pos yehwa yo:n kikwiah. Wa:n i:n no: nikitak ok, pero *antes más** ne:n ta:tahmeh ke:meh yehwa:n wehka:wak nemik, ne:nkeh pos yehwa yo:n kikwiah. Ke:mah. Ke *antes** nehjó:n *deveras** ekintsi:n no: miak tatasohti pero *más** tatasohtia *antes**. A:mo teh, a:mo teh onkaya de nehjó:n tekak de n' ke:meh ekintsi:n ne:n miak taman onkak de i:n tekak te:ch..., te:chtehtekiliah wa:n ... Ke:mah. *O** ka:n kinemilia:yah kichi:waskeh de, de o..., de e:wat, ika yo:n a:mo onkaya. A:mo onkaya wa:n pos ihwa:k ne:n a:mo teh onkaya de nehjó:n ... Ke:mah. Mm. Entó:s yehwa yo:n ki..., kite:ntekiah oso kike:stekia nehjó:n *porque** ... Mm. Ka:mpa kite:ntekiah yo:n we:i..., wehweikowit, yo:n wehweikowit mochi:wa. Wehwei, mm, ke:mah. Ompa konki:xtilia:yah ne:n e:wat oso ka:mpa ka:sá: ika ihkatok pos ki..., ka:mpa a:mo sewi wehkapan pos ma:ahsiah pos ki:xtilia:yah yo:n e:wat pata:wak. Mm. Yo:n pata:wak ompa kitamachi:wtia:yah de ke:meh i:n mometstamachi:wtia:yah wa:n ompa ne: kitehtekiah. Ke:mah. Kitehtekiah wa:n kikohkoyo:nia:yah pero pos kihtowah kikoyo:nia:yah ika oksé:, 'mati ika toni yo:n koyo:nia:yah pero pos yo:n a:mo wel kichini..., kichichino:wa:yah *porque** de xohxowik a:mo tata. Ke:mah. A:cha: 'ka:wayah mah wa:ki. Ka:n se: kimati ke:ní:w kichi:wayah, mm, mm. Acha: 'ka:wayah mah wa:ki para kichichinowa:yah para koyo:nia:yah. Wa:n yo:n kihtowah ne: kita:lilia:yah sikie:ra o:me ihkó:n ne:n, ne: ka:mpa koyoktik, we:noh koyo:nia:yah ohka:n. Mm. Para ... Seko ne: wehweliwi, tapa:ni seko sah, sepa kipano:ltia:yah nehjó:n tamali:n. Mm. Kilia:yah tamali:n *porque** no: ki..., no: kichi:wayah seki kit nehjó:n ki..., ihkó:n kima:ta:lihtia:yah, pata:wak mochi:waya. Mm. Kima:patach...,kima:patachihkitih. Wa:n seki ... Ehe. Ke:mah. Wa:n sepa ne:n, ne:n ihkó:n ne:n pitsa:wak kichi:wayah pero toma:wak. Toma:wak kichi:wayah wa:n yehwa yo:n kita:lia:yah. Pero neh a:mo nikmati yo:n ox no:, no: kwali para pahti, neh nikitaya wehwei kowit. Wa:n no: kwaltsi:n ne:n i..., ixiwyo. Mm. Ixiwyo no: ne:n wehwei ne:n *casi**, ne:n wehwei kowit pero ixiwyo a:mo semi telwe:weyak, ihkó:n pané: yo:n tio:kowit ixiwyo.m Ke:mah, ihko:ni pero, pero tio:kowit yeh a:mo ma:te:pantsitsikiltik wa:n ne: ma:te:mpatsitsikiltik ite:mpan. We:weya..., we:weyak tepitsi:n, a..., : kwaltsi:n ne:n i..., ite:mpan, ihkó:n. Ne: ke:mah ma:..., Tsitsikiltik kwaltsi:n, pihpistik semi Ma:te:mpanpihpitstik ihkó:n ne:n.. Ma:te:mpan tsitsikiltik wa:n tio:kowit yeh a:mo, yeh ma:..., ma: te:mpanmela:wak, a:mo, a:mo tsitsikiltik ne:n tio:kowit ata. Pos yeh n ..., Iw..., iwki a ima:xiwyo sayoh ke se: te:mpantsitsikiltik yo:n ne:n nepalkowit. Ke:mah wa:n ... Wa:n, wa:n telma:kakaltik. Ma:kahkakaltik, kanaktsi:n wa:n kwaltsi:n alaxtik. Ma:kakaltik wa:n i:n tio:kowit yeh kanaktsi:n ima:tsitsi:n, mahyá:, mahyá: tomakilit. Wa:n ne:n nepalkowit yo:n achi ma:xahxakachtik. Mm, ke:mah. Wa:n no: tikitayah ne:wí:n ka:mpa tikitah ma:xi:niti a ne: kostia ya kowit. Mm. Ompa ke:mah de panxi:ni a nochi ima:i, komo ta:lpan ya mote:maya, ompa ke:mah se: kitas sepa kwaltsi:n nochi ne:n xoxoke:wtok a. Xoxoke:wtok, yo:n nochi tak ne:n itsmol, nochi ne:n ma:selia ya. Ima:selyo. Ma:selia ya, ne: yo:n nochi no:, ne:wí:n se: ki..., se: kita niman, se: kihtowa pos ne:pa onkak, ne:pa yetok ne: we:ikowit, nepalkowit. Mm. Ompa kwaltsi:n nochi sehselia, xoxoke:wtok. Ke:mah. Wa:n de sepa pos de ke ma:xi:nitia, yo:n no:, no: yetok ne:n to:naltsi:n, katí:n me:tsti ne:n chika:waya, ihwa:k ne:n ma:xi:ni. Ke:mah. Wa:n yehwa:n pero neh a:mo no: nikmati katí:n *mes**, a:mo no: nikelna:miki pero yo:n tikitstinemih ne:wí:n ne:n ma:xi:ni wa:n pos sepa ne:n i..., ihkó:n nochi kwaltsi:n mota:lia xoxoktik nochi tak itsmoli:ni. Momahma:yo:tia ya wa:n ke:mah sepa moye:kta:lia nehjó:n kowtsi:n. Ke:mah. Wa:n seki pos ma:posteki, ma:wa:ki a. Ma:wa:ki a, mm. Ma:wa:ki a wa:n pos yehwa yo:n ki..., nikmattok no: kikwiah para ne:n [*bolita*o**] para yehwa ne:n taihtiyo:meh para ne:n kale:walmeh, nochi ne:, nochi, nochi kikwiah. Mm. Yehwa yo:n neh nikmattok, ne:n yehwa sah yo:n neh nikmati. Ke:mah. Ke:mah. No: iwki neh, yehwa sah no: n'mati wa:n nehjó:n ti..., no: yehwa sah kowit niki:xmati wa:n ki..., kikwiah tekak, yehwa yo:n niki:xmati neh. We:noh tite:kakilihkeh, de ke tikitakeh a:mo ya pero te:chiliah ta:tahmeh. Pos neh nehjó:n ne:ch..., ne:chilia:ya no:pá:n ke:meh *todavia** ... Ke:mah. Mm. *Cuando** neh ni:xpeta:n pos yeh ne..., nemia ok. *Hasta** i:n *apenas** no: te:ch..., te:chka:wte:w pos yehwa te:chilia:ya neh kihtowa "neh" kihtowa "pos yehwa i:n nikwia". Ke:mah. Entó:s ekintsi:n pos no: tikmattiowih wa:n pero neh *todavia** nikitak ok yo:n nimitsilia ne:n *hule** ne:n ti:ltik. Ke:mah. Yehwa yo:n achto ne:sik. Mm, mm. Ihkó:n we:weyak, ne:n kipia e:yi *raya**, ihkó:n. Yehwa yo:ni wa:n *después** yo:n ne:si *después** poliw yo:n. Poliw, pe:w..., Poliwik, a:mo, a:mo kachi kitatekiwtihkeh ya. Ke:mah, mm. Ke:mah, ne: ke:mah.Pe:wa ne:si a de i:n ekintsi:n yo:n de kwa:koweh ne:n ista:k wa:n yo:n chi:chi:ltik, pero yo:n chi:chi:ltik pos tikihtowa no: taman ne:n kita:lilia:yah teisá: tapal. Ke:mah, mm. Ke:mah ne: ke:mah. Kow..., kowe:wat kita:liliah para mo..., pero a:mo kita:liliah tapal de yo:n, kinamakah koyo:meh sanoke kita:lilia:yah kowe:wat.Tapal pata mah chi:chi:le:wi *más**. kwowe:..., kowe:wat kita:lilah para mo..., para kipa:..., pero a:mo kita:liliah tapal de yo:n kinamakah koyo:meh sanoke kita:liliah kowe:wat. Kowe:wat wa:n yehwa yo:n nochi ne:n ekintsi:n timolihtokeh a:mo, a:mo se: kimati, itech *cada** se:meh ke:meh nika:n timonohno:tstokeh pos timomati:ltiah. Kowe:wat, mm. Mm. katí:n ne:n kwali para se: kita:lili n' cho:kil, ke:masá: seki kwali wa:n seki, seki i:xki:sa, we:noh ki:sa wa:n seki a:mo mopepechowa, a:mo ki:sa ok. Mm. I:n a:mo ki:sa. Chika:wak ne:n cho:kil. A:mo ki:sa, ke:meh ne:n totekakma:i a:mo ki:sa ok, sepa chi:chi:le:wi, a:mo ki:sa ok. A:mo ki:sa ok. A:mo ki:sa. A:mo ki:sa ok, ta: ... *Hasta** iwki pa:ti. Iwki a pa:ti, ke:mah. Iwki pa:ti a. A: pos yehwa sah tein neh nikmati nimitsilih wa:n yehwa sah yo:n, mm, mm. Pos ... A: yehwa sah, neh no: *igual** neh wa:n ekintsi:n nika:n timoahsikeh timonohno:tskeh. Pos ekintsi:n kwali tine:chmakas moto:ka:i, ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:w. Ke:n a:mo, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, pos no: *igual** neh ni..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, ne: niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan no:, mm. A:, we:noh.