Tacho nika:n sepa timoahsih, nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok ne:n nepalkowit, ne: to..., ta:ká:n teisá: kwaltia *o igual** xa: t'mati ke:maniá:n xo:chiowa, ka:ni mochi:wa wa:n pos yehwa yo:ni toni ika se: kitatekiwtia. A no: tikneki tikmatis de nika:wí:n timoahsih nika:n timona:mikkeh. Ke:mah. Ke:mah. Pos no: semi kwaltsi:n *de que** tine:chtahtania ke xa: nikmati yo:n nepalkowit xa: niki:xmati pos no:, pos neh no: niki:xmati newí:n ninentinemi ne:wí:n kowtah, pos no: nikitani yo:n nepalkowit, yo:n nepalkowit no: wei mochi:wa, wehwei motohtoma:wa wa:n weyakaxtik. Wa:n yo:n no: kwaltia ... *Antes** ne:n te:chiliah ne:n tota:tahwa:n no: kikwiah para ne:n, para n' tekak, yo:n kitehtekiah kit wa:n kwaltsi:n ki..., kiolowayah wa:n mometstali:liayah, [*por]que** ne: ke:man kihtowah ke a:mo teh onkaya nejí:n de ni..., ke:meh ekintsi:n timometsta:liliah, yehwa ne:n *huarache**, yehwan kiliayah tekak ne:n kikwiah ne: yehwa yo:n e:wat, iewayo de nepalkowit. Kitehtekiah pero yo:n seki ne:n *hule** onkaya nejó:n *esquinado** wa:n ika kwaytiayah pero ekintsi:n a:mo tei, a:mo kanah se: kita, yeh kikwia no:pa:n. Entó:s wehka:w nejó:n ke:meh semi tatasohtia pos yehwa nejó:n kwiah ne:n nepalkowe:wat, entó:s yo:n semi kwali para ne: kihtowah ke kwa..., kwali katka para ne:n tekak ki..., kikwiah. Yehwa k kwiah. wa:n yehwa kwiah [en]tó:s ne:n neh nikitaya ne:n i..., ixo:ch..., n' iteyo, ahwiak n' iteyo, ne:n chi:chi:ltik n' ahko ne:n ipa:mpikka, a:mo n'mati kox ixo:chio [no:], pero n' iteyo ne:n taihtik yetok ista:k wa:n se: kitapowa wa:n kwalsti:n ahwia:k ke:meh yo:n kopal. Ke:meh yo:n kopal se: ki..., kiihnekwi. A no: iwkitik. Hasta n' i..., n' ipane:wayo nochi kwaltsi:n ne:n ahwia:k. Mm. Wa:n ikowyo ne:n no: kwaltia para ne:n kalkowit, kitekih ihko:ni oso ka:mpa se: kita mela:wak kasá ika se: kowkone:t no: kwaltia para kalkowit, kale:wal oso ... pero *más** kitekih yo:n para, para *tablitas** kitekih wa:n para takwahkowi:lkowit no:, no: kwaltia, pero pos neh a:mo nikmati no: kox kwaltia ne:n para teisá: pahti ihko:ni neh nikmattok sayoh para ne:n tekak wa:n para ne:n kowtati:l wa:n para yehwa n' yo:n kowit para kaltsí:n kitekih. Ke:mah i..., ne: ... nejó:n, ka:n tikmati tikihtowa tikiita n' iteyo kemania:n, katí:n me:tsti ne:n teyowa. Ke:mah mm wa:n no: wa..., Pos nehwa nikita ne:n ahko ka:sá: ika ne:n wehwetstok panxii:ni, pero a:mo ke:man nikita ke:maniá:n ne: xo:chiowa oso teyowa. Aha sayoh tik..., aa. Tein nikita wetstok ne:n iteyo ta:lpan. Ke:meh wehkapan ne:n nite..., ne:n ie:wayo kwaltsi:n ihkó:n ne:n ki:sa, ne:wí:n wetstok ya wa:n iteyotsi:n ista:k. Ke:mah. Ke:mah wa:n se: kima:xakwalowa ihkó:n, ye:kkwaltsi:n ahwia:k ke:meh yo:n kopal. A pos neli aha. *Por eso** kiliah nepalkowit, ke:mah. Pero a:mo ke:man nikita ne: ahko mah, mah xo:chiohto ihkó:n tak, neh nikita n' iteyo yehwa yo:n chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik, aa. Chi:chi:ltik ipa:ne:wayo wa:n taihtik ista:k, ke:mah. Mm wa:n nika:n no: kwali tine:chili:s xa:, xa: no: tiki:xmattok. Pos neh nikixmattok ki..., nepalkowit yo:n ne: ma:pisi:ltik wa:n pané: ma:kohkostik tepitsi:n, nejó:n wa:n, wa:n mochi:wa okachi ka:mpa tepehxiyoh, nejó:n yetok se: yo:n i:n Teko:ntitan ata nepakatsi:n se: konita ka:mpa kihtowah Sidro Chávez ita:lpan katka, se: ye:kwe:yi kowit mota ye:k..., ye:kmahma:yeh, ye:kwe:wehka tantok n' ima:wa:n wa:n mota ke we:yikowit, wa:n no: nikii:taya se: ne: nejó:n Chiawtah, ompa titatekiah kahbentah pero owihka:n ka:mpa n' ihkak n' kowit, *[o] sea** yo:n mochi:wa *más** ka:mpa tepehxiyoh. Ne: a:mo n' mati ox no iwki t mattok ne:, ke:mah wa:n n' ima:xiwyo pané: iwkitik ke:meh yo:n a:wat, wa:n ma..., no: ma:tsihtsitsikiltik mahyá: wa:n ... Pero tein neli neh a:mo ke:man nimo..., niow *cerca de** ka:mpa nimitsilwia ke:meh wehka nikii:ta we:wehkatika: sah, a:mo ke:man nikitato ne:n ox, ox teyowa wa:n, wa:n ox xo:chiowa, a:mo n' mati neh. ne:n tein ompa nikihtowa ne: Chiawtah neh sayoh weh..., de wehka sah nikitaya ye:kwehkapantik wa:n neli mahma:yeh pero we:yi kowit mochi:wa. A:mo tikitato *mero** itsi:nta. Kanah itsi:nta a:mo niahka, wa:n *igual** i:n nimitsilwia ka:mpa Sidro Chávez yo:n ohtikopa se: panowa, pos de wehka sah se: konita. Pero neli we:yikowit yek kopachyoh wa:n *hasta** kipia yo:n, yo:n seki kopach ata yo:n tein *diciembre ika tachihchi:wah Pero i..., A:, ompa yetok ne:n yo:n pachti, pachti kiliah yo:n para *cuando** kite:kah ne:n *nińohtsi:n** iwki e:wa ne:n ... I:n kikwih ye:kmiak kipia. Yo:n, aha yo:n ki..., aha. Ke:mah, yehwa yo:n itech pihpilkak nimitsilwia. Pos neh no: nikitani nika:n i:n A:tsa:lan, ka:mpa ne:n tepe:t ihkó:n, ompa yetok nejó:n kowit, wa:n no: nikitaya ka:mpa ne: tikihtowa no:, no: nikitak ne: Teko:n..., Teko:ntitan kanika yo:n, ompa yetok we:yikowit. Ke:mah, yekwe:i ne:stok. Ompa nikitak pero ihkó:n x'kite:moti kowtah ihkó:n, a:mo tikahsis yo:n *solamente** ka:mpa tehtepe:yoh. Ke:mah ka:mpa tepe:yoh. Ka:mpa tehtepe:yoh ompa se: kahsi nejó:n kowit. Ke:mah. Pero mah se: kite:moti ihkó:n kowtah, a:mo se: kahsi. Nikahkwí:n *cerca** mah tikihtoka:n i:n San Miguelkopa kahkaltsi:ntampa sah, a:mo ... Nika:n Tepopolah a:mo tei. Niono: nika:n A:tekohkomol mah se: kitati se: kite:moti a:mo se: kahsis, tehwa:n tikitayah ompa ne:, ke:meh ompa ne: titekitiah nika:n A:tsa:lan *hasta** ka:mpa yo:n tepe:t kiliah Chechelo:tepe:tikpak. *Hasta** ompa onkak nejó:n kowit. Ahaa. Wehwei kowimeh yeto:keh ke:meh o:men wa:n ompa nikitayah neh ta:lpan ne: xii:ntok n' i..., n' ie:wayo. Ke:mah. Wa:n ompa ya ne:chilwiaya ke:meh ne:n no:pa:n iwa:n niaya, nitekitia, pos yeh ne:chnextiliaya, nejó:n kowit kwaltsi:n kike:spa:ntekiah ihko:ni wa:n kixtiliayah ikó:n, kixtiliayah n' e:wat. N' e:wat tila:wak ihko:ni. Mm kwaltsi:n ihko:kó:n, ke:meh eskia ne:n ta:tahmachyoh yo:n kowit ihkó:n ne:n ie:wayo. Ke:mah eski, ke:mah wa:n..., Ie:wayo pero tila:wak. Tein neli neh no: nika:kakiliaya no:pa:n kihtowa ke kikwiah neli para tekak ne: wehka:w wa:n neh, neh ka:n ke:man nikitak ok yo:n kikwikeh pero ne:n *porque** no:pa:n neh i:pa nikitaya no: kikwia n' itekak i:pa yehwa ya *de hule** nochi, wa:n pos neh iwki ne:chmachtihkeh no: pewak ni..., *bueno cuando** se: nohnel a:mo no: se: kikwi se: itekak pero ne:n ihko:ni ke:meh nimoskaltihtiah, sa:te:pan ne:, ne: ni..., pe:wak nikwia notekak wa:n pos yehwa ika *hasta** a:man iwki nikwi no: ni..., de i:n niwe:wehtiko ya pos iwki nikwi no: *como siempre** neh nejó:n nochipa nikwik *desde** ninohnel wa:n *hasta** ekintsi:n. N' tekak. Pero yehwa yo:n kowit ke:mah a:mo ke:man tik..., a:mo ke:man nikmatik ok wa:n neli ke:meh, ke:meh we:wehka sah n' onkak wa:n, wa:n owihka:n ka:mpa mochi:wa pos a:mo se: yowi neli. Pos tehwa:n ompaka tipanowa:yah wa:n te:ch..., te:chne:xtiliayah, pero neh a:mo no: nikitak, ne:n sayoh te:chne:xtilia:yah, "yehwa i:n" kihtowa "nikwia para notekak", kihtowa. "Yehwa i:n" kihtowa, "nikwia" kihtowa "para notekak" kihtowa, "sayoh" kihtowa, "a:mo wehka:waya". Kichi:waya se:, se:, se: kaxto:lto:nal kit wa:n tapa:nia ya. Neli eski, kem..., aha. Mo..., mochi:waya ihkó:n mo..., ta..., tapa:nia *porque** nejó:n teiktik yo:ni. [Pos] yo:n kwiah *seguido** kipatatiayah, *seguido** kipatatiayah, ki..., kipatayah de tapa:nia pos kiki:xtilia:yah wa:n kita:lilia:yah [ya] n' *hule**, yo:n *hule más** taxikoaya pero ekitsi:n a:mo kanah tikitaskeh yo:n *hule** tein ika kita:lilia:yah yo:n tekak. Kichihchi:wayah. Wa:n yo:n *hule** [ki]kwiah nika:n, nika:n *mismo** kiki:xtiayah kite:mowayah. Kite:mowa:yah ne:wí:n ki..., ki..., kite:mowayah, a:it ka:ni yo:n kahsiah. A:. Wa:n yen te..., neh ne:chii:liaya *porque** ompa titekitiah wa:n ne:ch..., ne:chilwiya "yehwa i:n nikwia" kihtowa "para notekak". A pos neli. [*Porque**] ne: ke:man kihtowah a:mo teh *más** onkaya tekak. Mm, ke:mah mm. I:n *apenas** nestiahki ihkó:n tekak de ki..., kitehtekih. de ninohne:l, se: nohne:l pos ihkó:n te:wikatinemih wa:n te:ne:xtiliah katí:n tein kikwih. Ke:mah se: ki..., se: ki..., ke:mah. Ke:mah te:ne:xtiliah wa:n ke:meh niwa:n nitekitia no:pa:n pos ne:chne:xtiliaya ki[towa:ya], ta: yeh i:n nikwia para notekak, ke:mah. Pos nejó:n ta:ká:n teisá: t'neki tine:chtapowi:s ok de yehwa yo:n nepalkowit *o** ne: pos neh yehwa sah tein nimitsilia niki:xmattok. Pos neh no: yehwa sah de nik..., niki:xmattok nejó:n nepalkowit a:mo wel *mas de** yehwa sah. *Bueno** pos ne: sayoh ne:chili ke:ní:w timono:tsa. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián wa:n niwi:tsa de ne: San Miguel Tzinacapan *Bueno** pos nimono:tsa Hermelindo Salazar, no: niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan, ke:mah. A *bueno** tasohka:matik.