Rubén ekintsi:n xte:chtapowi xo:no:kowit, ¿ka:nachi taman tiki:xmati, ke:niwki ke:niwki wa:n ixo:chio, kehke:..., kehke:ní:w ne:n tapal ne:n mota wa:n komohkó:n *este** ton tie:mpoh xo:chiowa wa:n ox kwali se: kikwi? Te:chili nochi n' tein t'mattos de xo:no:kowit. *Pues** neh *solamente** niki:xmattok e:yi taman, e:yi taman xo:no:t. niki:xmattok n' i..., tein ista:kxo:no:kwowit, wa:n niki:xmattok n' tein chi:chi:ltik xo:no:kwowit wa:n niki:xmattok n' tepe:xo:n..., to..., tepe:xo:no:kwowit. Pero yo:n ista:kxo:no:kwowit, ki..., se: kikwi para, *bueno** pos a:xka:n, ke:meh a:xka:n miak taman, miak tanemili:lis onkak de n...., yo:n k..., ta..., ma:tachihchi:wanih, a:man yo:n kitatekiwtiah. Pero ne:, ne:ka to:nal tehwa:n a:mo t'tatekiwtia:yah para ma:tachihchi:walis, sanoke ne:ka to:nal tehwa:n t'tatekiwtia:yah para tikihilpia:yah *este** pane:lah. Nowe:ita:twa:n ne: ke:man tikitayah tehwa:n no: tapa:tskayah wa:n ke:meh i:n pos, kehke:watih xo:no:t, kehke:wah xo:no:t wa:n ke:mah ki..., ki..., kitapa:nah, kiketsah se:..., kitekih se: kwowit, ki:xtapa:nah yo:n kwowit, wa:n ompa kowtetech..., ko..., kowtetechwiah tehwa:n tikilwiah, kowtetech..., kowtetechwiah, ¿Ke:ni:w, ke:yeh yo:n, ke:yeh n' kowtitechwiah kihtowah? Ompa kina:lkalakiah yo:n xo:no:t, wa:n kitetsi:lowah wa:n se: kitila:na. Entó:s de se: kitila:na yo:n xo:no:t, ki:sa, ki:sa ne:n i..., n' ie:wayo wa:n moka:wa *este** n' i..., n' i..., mah tikihto:ka:n tehwa:n ixo:no:yo ya. Ki:sa n' ie:wayo wa:n moka:wa n' ixo:no:yo. De se: kitamichipa:wa nochi yo:n, de se: kitamichipa:wa nochi yo:n, se: kiki:xtilia nochi n' ie:wayo. Wa:n ke:mah se: ki..., se: kiihilpia, se: kihilpia seh se: ma:..., ma:taki:tskil, seh se: ma:taki:tskil tikihilpi:s wa:n xa:taw..., xika:ta:li:ti. Mah se: kia:ta:li *siquiera** kaxto:l to:nal. ¿Ke:yeh mah se: ka:ta:li, mah ka..., mah ki..., mah, mah se: kia:ta:li:ti? Para mah xokoya. Tikmattok kwali ika kaxto:lto:nalika tik..., teh tikmaka..., teh tiknemilihtiw ka:nachi to:nal, *siquiera** kaxto:l to:nal *o** mahtaktio:me:yi to:nal, tikpixtok itech n' a:t. N' ompa ke:mah tikitati a n' teh, kipia *que** tikitati:w chikwe:yito:nalika, ke:ní:w n' tikitas teh, komo kwali etok a, xiki:tski wa:n xik..., xiki:tski wa:n xiktila:na ihkó:n, xikpa:ka wa:n komo ki:sak nochi n' ialakyo, pos yo:n kihto:sneki kwali etok a xo:no:t. Wa:n komohkó:n a:mo, aya:mo kwaltia, entó:s *este**, mahyá: yo:n ahalaktia sah wa:n a:mo ki:sa ne:n ialakyo, entó:s yo:n kipolowa ok para tikihto:skeh tehwa:n para xokoyas. *De una vez que** xokoya ya, kaxto:lto:nal semi kwaltsi:n, kwaltsi:n, kwaltsi:n xokoya, kaxto:lto:nal ke:mah xiow, ki:xtia itech n' a:t, xka:ki:xti, wa:n ke:mah xikpa:ka. Se: kipa:ka wa:n ke:mah se: kito:nalta:lia mah wa:ki. Moka:wa ya n' xo:no:t pero yema:nik. Wa:n komo telpano:lti no: kwi:ka, no: kwi:ka n' ito:nal, komo tiktelpano:ltih de yo:n de xokoyak, mahyá: *este**, mahyá: pala:ni no:. A:mo ki:sa kwaltsi:n xo:no:t, sanoke mahyá: kokotoka. ¿Ke:yeh yo:n? Kihto:sneki pano:k de xokoyak. Yo:n kipia *que** no: po:wtok sah n' to:nal, ka:nachi to:nal etok, a:etok para se: kipa:ka ya nejó:n. Neh a:mo nikmatiskia sanoke ne:ka, ne:k..., ne:ka to:nal *cuando** tapa:tska:yah ne: no..., nowe:ita:twa:n, yehwa:n te:ch..., te:chilia:yah ke:ní:w kichi:wah yo:n. wa:n *hasta** te:chne:xtilihka nowe:ita:t ke:ní:w se: ki..., ke:ní:w se: kiehke:wati yo:n xo:no:t, ke:ní:w se: kichipa:wa. Pero yehwa:n kikwiah ke:meh i:n para tapa:tska:yah wa:n kipihpi:kiah pane:lah wa:n ika kihilpia:yah. Yo:n i:pa para yehwa yo:n kikwiah yehwa:n. A:mo ke:man kikwiah ke:meh a:xka:n pos tikitstokeh a:xka:n miak taman ma:tachihchi:w, miak tanemili:lis onkak. Pos a:xka:n, pos nió:n no: kika:wah ok xo:no:kwowit mah, mah onka ok ke:meh ne:ka tie:mpoh, ne:ka to:nal onkaya. Ne:ka to:nal onkaya, pos nikitaya nochi yehwa ika takowyohtoya. A:xka:n a:mo, a:xka:n nochi kina:miktiwih sah, moskalti:s se: kowtsí:n, kite:ntekih wa:n kiehke:wah ya wa:n kiki:xtiah xo:no:t. ¿Ke:yeh? *Porque** a:xka:n nochi tomi:n. Kitomi:nchi:wah ya yo:n kowe:watsí:n. *Solamente** yo:n kikwih nimitsilia ista:kxo:no:t para ne:n tama:tachihchi:walis. Wa:n onkak se: chi:..., chi:chi:lxo:no:t kilwiah, ista:kchi:chi:..., ista:..., ista:..., *este** ista:k se:. Wa:n xo:nokow..., xo:no:kwowit tein chi:chi:ltik no: se:. Ke:yeh n' kiliah xo:no:kwowit chi:chi:ltik *porque** chi:chi:ltik n' ixo:chio. Wa:n achi *medio** chi:chi:ltik no: n' ixiwyo. Wa:n ixo:no:yo chi:chi:ltik ki:sa, a:mo ki:sa k..., ista:k ke:meh, ke:meh ista:kxo:no:t. Yo:n no: kwaltia, no: kwali ki..., no: kwali se: kitatekiwtia. Pero *lo que** tein kipia yo:n yeh, *más este**, ki:sa *más** kahkakaltik. Wa:n, wa:n a:mo semi kwaltsi:n ki:sa, sanoke mahyá:, mahyá: kokotoka. Kohkoto:ni yo:n xo:no:t, ke:mah. Yo:n *igual** keh..., no: *igual** ke:meh ista:kxo:no:t, kipia *que** tika:pacho:s wa:n tikpa:kas. No: *igual** kaxto:lto:nal *o** *o, o** mahtaktio:me:yi to:nal tika:pachohtos ompa ne:, tikitati:w, yeh tikitati:w, kipia *que** no: tikitas ke:meh n' okseki. Mah a:mo pano, *porque** komo telpano:k pos yehwa nimitsilia neh x..., pano:s de xokoya, kohkoto:ni, pachtia mahyá: tikihtowah tehwa:n, pa..., a:mo *igual** ki:sa. Tein kwaltsi:n, komo kwaltsi:n taxokolti:l, we:weyak xo:no:t ki:sa. Xki:xti wa:n kwaltsi:n xki:xtsahtsaya:na, nikilia neh *hasta**, se: weyak ki:sa *siquiera lo de..., lo de** se:, sen, se: tawila:n. ¿Toni kihto:sneki se: tawila:n? Ke:meh de tatsi:ntan tiktekis *hasta** iyo:lpan kwowit ki:sati:w. Wa:n komo iwki tika:pacho:to pos iwki ki:sa we:weyak. Wa:n komohkó:n a:mo, komo a:mo, komo tikpano:ltih de xokoya, entó:s xkehehke:wa, xkihki:xti, kokotokatiw. Ki:stik pero mahyá: pachtia eliwis, yehwa yo:n a:mo, yo:n panowa de xokoya. A:mo kwaltia, *bueno** no: kwaltia, kwaltia pero miak moa:wilowa ya. Oksé: ne:n kiliah tepe:xo:no:t, tepe:xo:no:t pos yo:n tehwa:n tik..., tikihtowah pos kwaltia no: *solamente** soh para tama:wi:pa:naskeh, ke:meh i:n tahtalpi:skeh ihkó:n, pero para tikihto:skeh kitatekiwti:skeh ke:meh i:n tama:tachih..., ma:tachihchi:walis *o**, *o** ke:meh i:n mah tikihto:ka:n t'tatekiwti:tih para ma:mo..., ma:mo..., ma:morra:lmeh *o** ke:meh yo:n kichihchi:wah n' tokni:wa:n, miak taman kichihchi:wah, miak taman tanemili:l, yo:n a:mo kwaltia. Ke:mah, yehwa yo:n neh nimitsilia pero yehwa yo:n kiliah tepe:..., tepe:xo:no:t. Pero yo:n o:me taman pos kwaltia, yehwa n' tein chi:chi:ltik no: kwaltia pero, pos *siempre más** ki..., *siempre más** tikwih tehwa:n *o** tikihtowah *más** kikwih ne:n ista:k, ista:kxo:no:t, ke:mah. kwali tite:chtapowi:s ke:niwki ne:n tapal ne:n kipia ne:n ixo:chio nochi i:n e:yi taman xo:no:t tein tiki:xmattok? Ne:n ista:kxo:no:t kilwiah, *este** ista:k n' ikowyo, senki:s, senki:s ista:k n' ikowyotsi:n, wa:n ie:wayo ki:sa pos ista:k. Ixiwyo ista:k. N' ixo:chio *igual** ista:k. *Por eso** kiliah ista:kxo:no:t. Wa:n tein chi:chi:ltik, n' i..., n' ie:wayo, ki:sa chi:chi:ltik, wa:n ikowyo no: achi *medio** a:..., a:mo semi nikihtowa senki:s chi:chi:ltik ke:meh yo:n tikihtowah *este**, *hasta** te:i:xmiktih, sanoke *siempre** taman, taman ikowyotsi:n, *medio** chi:chi:ltik, a:mo semi senki:s *este** chi:chi:ltik name:chili:ti te:lchi:chi:ltik pero, a:mo tik..., a:mo tik..., a:mo, mah tikihto:ka:n tehwa:n a:mo *igual** tikitatih. Ista:kxo:no:kwowit, *a que** yo:n tein chi:chi:lxo:no:kwowit *siempre** kipata no: n' itachialis. N' ixiwyo *por igual**, ixiwyo *igual** no:, ixiwyo no: chi:chi:ltik. A:m..., a:mmo senki:s ista:k n' ixiwyo. Ixo:chio *igual**, no: chi:chi:ltik. *Por eso** kiliah chi:chi:lxo:no:t, chi:chi:lxo:no:kwowit. Wa:n tepe:..., tepe:xo:no:t kilwiah yo:n yeh ma:..., ma:yehyewaltik, wa:n ma:ahalaxtik, wa:n yo:n *este** ikowyo yeh, yeh n' it..., n' ixo:chio no: taman wa:n iteyo yeh, yeh teyowa. Yeh teyowa ne:n tepe:xo:no:t. Wa:n ne:n xo:nokwo:wit yeh a:..., yeh tak..., No: teyowa pero yeh mahyá: n' iteyo, mahyá: yo:n, ke:n nikihto:s neh, *este**, mahyá: kwowokwilkwowit iteyo, poto:ni. Wa:n yo:n seki, nimitsilia tepe:xo:no:kwowit, yeh a:mo poto:ni n' ixo:chio, yeh, yeh xo:chiowa wa:n ompa mota:lia n' it..., ne:n *ise...**, n' iteyotsi:n. Mahyá: seki *bolitas**, yehwa yo:n ne:n i..., ita:kilo yeh. Ke:mah. Yeh no: taman. ¿Wa:n ixo:chio ke:ní:wki n' tapal kipia? *Este** ne:n ix..., ixo:chiotsi:n, yeh tikita yo:n, ke:n kiliah *este** ne:n, ne:n, ke:n timonohno:tstoyah ke:mania:n, a:tsi:tsika:s, pero n' ixo:chio yeh *igual**. Ompa mo..., no: ikehke:spa:n ke:meh eskia ima:..., ima:y..., itech n' ima:..., n' ima:..., ke:n nikihto:s imaxaltsitsi:n, ompa motahta:lia xo:chitsí:n yeh. Wa:n *cuando** teyowa ya, pos wetsi n' ixo:chiotsi:n, ista:k n' ixo:chiotsi:n wa:n wetsi n' ixo:chiotsi:n, entó:s ompa moskaltia ya n' iteyotsi:n, Ie..., iteyotsi:n a:mo teh kipoloh ke:meh yo:n itskwimpahwits iteyo. Ke:mah. seki tepitsi:n achi we:weyak. iwki n' iteyotsi:n yehwa yo:n tepe:xo:no:t, ke:mah. N' ikowyo ne:n de i:n e:yi taman xo:no:t, ¿kwali se: kikwi kowtati:l, oso a:mo? *Pues** ne: xo:nokwowit no: kwaltia para n' kowtati:l. Wa:n no: kwaltia para kow..., para tatsakwil ke:meh i:n ka:mpa tikihtowah tehwa:n pos ka:mpa a:mo tikahxitiah para timokowili:skeh ne:n wapal, pos se: ki..., se: kiteki, wa:n se: ki:xtapa:na wa:n se: ki..., se: kixihxi:ma wa:n ika yo:n se: motatsakwilia, no: kwaltia para, para tikihtowah tehwa:n xo:no:tatsakwil. Wa:n no: kwaltia para kowtati:l sanoke n' i..., n' i..., n' tit a:mo semi chika:wak, mahyá: tikihtowah mahyá: kownex sah. No: kwal..., no: kwaltsi:n tata, *cuando** a:mo teh kwowit, *hasta** kwali ika no: te:tixiliah, no: kwali ika te:tamolo:ntiliah pero neh nimitsilia a:mo, mah tikihto:ka:n tehwa:n a:mo te:chwehka:wa *porque** semi telne:nke:n pa:ti. Te:lne:nke:n pa:ti no:. *Igual** ne:n chi:chi:lxo:nokwowit, no: *igual** yeh, *casi igual que** n' oksé:. Tepitsi:n achi chika:wak ne:n i..., i..., n' i..., n' ikowyo yehwa ne:n tepe:xo:no:kwowit. Tepe:xo:no:kwowit yo:n kwaltia *hasta** para kalkwowit. ¿Ke:yeh? *Porque** yeh *más** takwa:wak n' ikowyo. Para kowtati:l pos *más** tepitsi:n *más** chika:wak n' i..., n' tit. Wa:n kwaltia *hasta** para ke:meh i:n mah tikihto:ka:n tehwa:n pos, tikwiskeh para tokale:wal, *o, o** para tocha:n *pues**. Entó:s xo:not, tok..., no: kwaltia yo:n, yeh *más** takwa:wakkowtsí:n. Ke:mah. Yo:n kiliah tepe:xo:no:kwo:wit, semi onkak newí:n por San Miguelkopa, nepakawí:n, ne: por we:ikwowtah. semi onkak yo:n kowtsí:n. Ke:mah.