A:man na:nah xte:chtapowi ne: xiwit, *este**, kohkostik mochi:wa ne:n ixo:chio. ˇ'te:chili ka:ni ne:n mochi:wa, ox kito:kah oso mochi:wa sah. Ke:..., ta:ká:n tikmattok katí:n me:tsti xo:chiowa wa:n toni n' kwali se: kikwi. żKeni:w no: t'to:ka:ytiah n' tehwa:tsi:n? Ne:..., pos neh nikilia ne:..., kostik kwitakowit. Po ne..., neh nikitani ki..., ki..., kitekih mahyá: kowtakwahkowi:l ke:meh ne: se: kowit timotehtekiliah para t'chichino:tih para ne: .... Wa:n ke:mah ne:n tokni:wa:ntsitsi:n kita:liah mahyá: yo:n ika takorra:ltiah. Entó:s ompa ya itsmoli:ni a. Ompa m..., itsmoli:ni wa:n ke:mah pe:wa ya ne: ..., mowe:iltia, mowe:iltia, wa:n *tiempo** junio pe:wa ya no: xo:chiowa. Pe:wa xo:chiowa ya wa:n de xo:chiowa ya entó:s iwki, iwki no: n' poso:ntiw, poso:ntiw *hasta** tamiti no:. Pero pané: a:mo kipia *semilla**. A:mo, a:mo kipia ne: i..., mah tikihto:ka:n iteyotsi:n. I:pa tamela:wa xo:chitsí:n sah, i:pa kikwih ikowyotsi:n para kito:kah. Wa:n ne: *cuando** se: pili tsahtsiskwi *o** se: pili ki:xxo:xah ne: ika se ki:..., [ke:]meh eskia se: kipopo:chwia wa:n ika se: kichipa:wa m' pili, *parejo** ke:meh yetok. *Cuando** ti..., wa:n x'pa:ka yo:n pili ika *mismo** n' ixiwyo, wa:n ke:mah xiktsompacho ya. Xikpo:powa wa:n xik..., tiktsompachoya m' pili, mah mos..., mah kochi a. *De una vez de** kochi, komo mi:to:nih, entó:s kina:mikiti yehwa m' pili nejó:n xo:chitsi:n. kwaltsi:n tik..., tikchipa:wa, *bien** tikwi se: pio:tetsi:n iwa:n t'chipa:wa ya, para ke:mah, tikpopo:chwiaya ne:n xo:chitsí:n wa:n t'chipa:wa ika ya m' pili. Ne:..., ihkó:n nikchi:wa neh. Nika:n ni..., xola:l Cuetzalan semi ne:ch..., miak xi..., xino:lahmeh ne:chpialiah *fe como** yehwa yo:n ika nikintekitilia n' kone:meh, ika nikinchipa:wa wa:n ika nikimpo:powa para ne: .... Niman ne:chilwiah, "Nopili niman kwali moka:w. Kochik wa:n mi:to:nih wa:n ke:mah a:mo kimachilih ok n' kokolis tein kipia ya. Nikilia, "*Bueno** pos tasohka:matik para neh *porque** no: nimopi:na:wmati. A:mo n'ta:ni se: *mil pesos, pero bueno,** ika se: *diez pesitos** ne:chma:kiah para no..., para notaxkaltsi:n. ika ne: n'mokowilia wa:n, ompa ne:, sepa se: ya:s [se]pa *igual**. Nikchipa:wa wa:n *de a ve...** n'tamichipa:wa pos ne: ..., a:kin kinemilia ne:chmaka sepa se:..., se: *diez pesi...** sake:ra para teisá: ihkó:n, para *nopasaje**, para nimotaxta:wilia nitemowa itech n' tepos *porque** ne:n *coche** no: tata:ni. Entó:s ne: ihkó:n nipanowa n' to:nal *o** i:ksá: ne:chwi:kiliah se: pili wa:n kipia ne:..., nexwitil. Entó:s niktila:nilia ne:n nexwitil ika ne: n' a..., i:n *aceite**. Wa:n nochi kwaltsi:n nikpahpachowa nika:n, wa:n kwaltsi:n niktila:nilia *parejo, cruzado** mahyá: machi:yo:t. Wa:n kwaltsi:n ne:..., nikpahpachowa ya m' pili, wa:n nikilpilia ika teisá:, ika yehwa n' a:ko:kohxiwtsi:n. Entó:s wa:n n'ta:lilia xo:me:tsi:n nika:n, itech n' ixi:ktsi:n. Entó:s yo:n xo:me:tsi:n ompa tewa:ki, mochi:wa tsikitsi:n. Mochi:wa tsikitsi:n *porque** tewa:ki, wa:n nika:n ikwitapan no: n'ta:lilia se: mahyá:, mahyá: no:..., *cruzado** mah tikihto:ka:n. *Cruzado** n'ta:lilia para mah kichi:wili *remedio**. Po:n nikilpilia, *de una vez** de nikilpilia pos ika..., nikili:s n' imomá:n, "A:mo xiki:xtili, tiki:xtili:s *hasta** mah tewa:ki xiwtsi:n. Komo tikita, tikita ne:..., sayoh ne:..., tewa:ki a nochi n' ikwitapan wa:n ixi:kko, entó:s tikihkwanilia ya. Tikihkwanilia ya wa:n a:mo tikpa:..., a:mo..., a:mo niman tikah..., tikpa:kas, tikpa:kas *hasta** okyowatika. A:mo x'kihiya *porque** kipias ne:.., ne:n... *aceite**. Mah kipia sayoh xiwtsi:n x'kihkwanili komohkó:n. Pos *bueno**, n..., ihkó:n neli n' kichi:wah seki a:kin ne:..., neli s..., pos neli onkak miak ne:chpialia *respeto** ika nejó:n pahtsi:n *porque** nikimpahtia n' kone:meh. Ika nejó:n ..., ika nejó:n ..., ika yehwa ne: xiwtsi:n wa:n ika yehwa ya ne:n a:ko:kohxiwit wa:n ika n' *aceite** niktila:ntiah ne:n i:..., inexwitil, inexwitil *Porque** mopepechowa teisá: *alimento** kikwah pos mopepechowa Entó:s para a:mo ne:... mah kipia wa:n fie:roh m' pili kimati se: ki..., seki..., mahyá: mosama:wa nika:n *porque** se: kita:lia nika:n ne:n, itech n' i... ipoxtsi:n, se: kita:lia se: ima:tsi:n ihkó:n wa:n se: kimaga ihkó:n mahyá: kakawtik, kakawtik, a:mo ma:..., [ke:]meh 'skia a:mo mo..., a:mo nejó:n, amo *macizo** etok n' ipoxtsi:n *porque** mahyá: to:tolin *ibochi:toh** iwki kakisti wa:n de *de una vez** ka:mpa yo:n tikakis ompa ya n' tikpahpachowa, ompa t'xakwalowa, ompa tikchi:wilia *remedio** wa:n ke:mah tik..., yehwa ya t'ta:lilia ne: ..., *o** komo kalihtik a:mo tikpiah ne: *aceite** tikwih yo:n pitsot imante:kayotsi:n tein yo:n ikosti:yahtampa kipia tein yo:n ikosti:yah..., ikosti:yahtampa kipia imante:katsi:n yehwa n' tikxakwalowah xiwtsi:n ihkó:n. Tikxakwalowah wa:n tikta:liliah nika:n [i]tech ..., ka:mpa yo:n kipia ne:n, ka:mpa kakisti n' ipoxtsi:n. Ompa t'ta:liliah wa:n tikilpiliah Entó:s komo ..., *después mismo** yeh ompa moxiti:nia ya. Ompa xiti:ni *porque** t'ta:liliah *carbonato o bien** ne: ..., tekixkit tikta:li:liah wa:n yehwa ya n' ika moa:..., [ke:]meh 'skia mo..., moxiti:nia nexwitil. Yehwa t'ta:liliah tehwa:n, nikta:lilia neh. a:mo n'mati ox nochi ihkó:n tekitih, pero neh ihkó:n nikchi:wa. Para nikmati m' pili ke:ní:w *cuando** ki:sa ne: ...wa:n niman yowi *bańo** [ko]mo ke niman yowi mokalawi:ti kihtowah. de mokalawi:ti a pos no: kitah ne:n ... imomá:n, ke:ní:w mokalawi:ti I:n *apenas**, aya:mo wehka:w *como** se: me:tsti, ne:chwi:kilia:yah se: pili, kipiaya nextitil de e:lo:t. de e:lo:t nejó:n nexwitil kipia ya kihtowa, nopili kihtowa kikwah e:lo:t wa:n de kikwah kihtowa n' e:lo:t pe:wak tsahtsi wa:n pe:wak tsahtsi mo:tsika. Ke:mah nikilia ika moxwitih Ke:mah n'tila:nak ihkó:n *fuerte, fuerte** n'tila:nak, wa:n ihkó:n n'tila:na *fuerte** wa:n paratani n'wi:ka wa:n sepa ihkwí:n nikwi:ka wa:n nika:n mahyá: yehwa ya machi:yo:t nikchi:wa ika. Ke:mah ne: ... kihtowa, nikan nietoti kihtowa *hospital**. Komo yowi noba..., m' pili kihtowa m' *bańo** nimitsilwi:ki Nikilia, *bueno** tine:chilwi:ki:w komo 'hkó:n. Se: we:i *ratito** yahka, ke:meh se: *hora y media** yahka ya ne:n siwa:tsi:n. Ne:chilwi:to ya *que, que ...** yahka ya *bańo** m' pili. Nochi ki:sak nejó:n pachti de n' e:lo:t. Ke:mah, ihkó:n ne:chilwih *se**..., n' siwa:tsi:n *Porque** pos yeh no: tayo:koya *porque** pos tikita ya se: topili tiki... no:, ma:ski we:ipili t'tasohtatokeh no:, *mejor de** tikitah we:i a *porque** no: tikwelitah ya, topili we:i a. Entó:s ika yo:n ne: ... n' si..., siwa:tsi:n mowelitak ika pahtik n' ipili Nimitsta:xta:wi:s kihtowa pero ne: ... ekintsi:n a:mo n'pia Nikilia *bueno** t'ne:chmakas ampó:n wa:n ?? Tomi:ntsi:n nikilia nochipa we:lik, sayoh mah se: kipia wa:n mah, mah se: momaka komo se: mo'kne:lia A:kin te:ikne:lia nikilia te:maka wa:n a:kin a:mo nikilia pos mosemakaya de a:mo te:maka. Pero ihkó:n ti:xpano:skeh nikilia. A:mo ximolwi *porque** a:mo t'ne:chakas pos xa: nimikiti a. A:mo nikilia de ... Dios te:chpale:wi:s *porque**dios** tiipiliwa:n ..., wa:n nikilia ne:n *seńora**. Wa:n *después** nik... ne: ..., yahki oksé:, oksé: *seńora** kihtowa ke i:xtayowa. Fie:roh ni:xiwinti kihtowa. Nikilia wa:n ke:(yeh) n' ti:xiwinti. Pos a:mo n'mati kihtowa *porque** ni:xiwinti kihtowa, wa:n noi:xtolowa:n kihtowa, nikmati kihtowa pané: ta:tayowaya:ntia. Nikilia pos mits..., mits..., tikpia molati:doh. Tikpia nikilia nejó:n n' *bilis**. Pos a:man nikilia x'mota:li nikilia, wa:n mah niktila:na nikilia, m' *bilis** wa:n tikitas nikilia *hasta** yema:nias. kwahkwalimeh, kwahkwali koyo:meh wi:tseh parahko wa:n nikinema:nilia nejó:n lati:doh. Nikiyemanilia ika *pomada o** ika *aceite cuando** nikpia. Wan ke:mah nikimpahpachowa kwaltsi:n, kwaltsi:n nochi, nochi wa:n *hasta** yema:nia n' ipoxtsi:n. Wa:n tein yo:n nikimpahtia *hasta** motasohka:matih *porque** pos tamati:ya n' ka:mpa kinkokowa semi. Ke:mah. wi:tseh de parahko ne:chkalpano:kih ompa ne: ka:mpa nitekiti. [Ke]meh ekintsi:n ne:chchiayah ompa. Pero nikili ke a:mo nia:..., a:mo niw..., a:mo nia:ti ekintsi:n. Ekintsi:n ni..., okseko nia:ti, nikilia. Nikpia se: *compromiso** nikilia, nia:ti wehka, mmm. Pero pos nikmattok ka:ni niwi:tsa, ke:mah. Wa:n yehwa i:n *este** xiwit tein kohkostik n' ixo:chio, wehkapantik mochi:wa wa:n ka:ni ne:n ..., okachi mochi:wa? Amo semi, a:mo wehkapantik. Amo, soh ke:meh se: ne:..., [ke]meh se: neketsal kwali. kwali, kwali se: neketsal ika se: ima:y wa:n ompa ya m' poso:ni, ehe. Ta: onkak nikilia, se: ..., ne: semi onkak Sa'Migue:lkopa Nika:n por Ayo:tzi:na:pampa no: mochi:wa ok. Neh no: n'to:kka ya pero a:mo mochi:wak. Soh ke neh neli nikwi *remedio**, ke:meh i:n ka:sá: ika niow pos nikte:mowa. Nikte:mowa wa:n n'motekilia sake:ra o:me *porque** m..., porin neli i:ksá: nikwi *remedio** para pahtsi:n tikchi:wah, ehe. Yo:ni tikchi:wah yo:n pahti para ne: ..., tikitah ox neli n' tana:miki, mmm. [Ko]mo tikitah ke tana:miki pos *por eso** ne: ..., timomakah *cuenta**. Sepa i:n okseki i:n ista:k kwitakowit, yeh niksentilia na:wi, ista:k kwitakowit na:wi ista:k kwitakowit wa:n na:wi witsikilma:it, ikechyo tein seltsitsi:n wa:n na:wi ne:n xo:no:ochpa:wa:s, wa:n na:wi ne: ikechyo *maracu... maracuyá** wa:n nikwi na:wi ikechyo ne:n ..., awakaiswat, awakaxiwtsi:n wa:n ke:mah, wa:n ti:ltik kwitakowit tein yo:n ma:pisili:toh ma:pisili:toh onkak, nikpia kalte:noh i:xkich pero a:mo nikwa:lkwik. Pero yehwa ya neh nikwi. Ke:mah nikte:mowa se: xi:kaltsi:n ihkó:n wa:n n'te:ka ke:meh se: li:troh n' a:t. Yo:n se: li:troh n' a:t ompa n'ma:xakwalowa kwaltsi:n, kwaltsi:n, kwaltsi:n n'ma:xakwalowa wa:n ke:mah nik..., a:kin yo:n semi k'kokowa n' itsontekontsi:n ika n'pa:kilia. Nikpa:kilia para n... ikwitapan. Amo n'pa:ka i:xaka, nikpa:ka ah...,[ko]mo ke mah ahketsto wa:n nika:n i:n ikechkochi:ka:n nika:n, ihkwí:n n'chi:wa ihkó:n, *parejo, parejo**, para mah ki:sa n' toto:nik. *Después de** se: ki..., kimaga ihkó:n pe:wa ya n' ihxi:ka n' a:t, ihxi:ka se: kite:kilia nika:n sese:k wa:n nika:n ki:sati toto:nik a. *Porque** mo..., mahyá: panki:sa, se: kioli:nia ihkó:n pos panki:sa, panki:sa n' toto:nik. Ke:mah, ihko:ni, ihkó:n se: kichi:wa n' teisá: pahtsi:n. Ika miak *cuidado**, ika miak mowisyo:t, para ne: ..., mah se: ki..., mah se: ki... mah se: kita:kachi:wa, mah a:mo se: ki... ne: ..., nikihto:s, pos ne:chta:lili:tih ne: xiwit, pero ne: a:mo nikmati ox ne:chana:mikiti. Ne:chta:lili:tih i:n ..., ne: ..., ne: pahtsi:n, a:it ox ne:chna:mikis. Mah se: kihto ke *ojalá que dios** kichi:waskia mah ne:chna:miki n' tein ne:chchihchi:wili:tih. Ke:mah, ihkó:n se: kihtowa n' teisá:. Mah se: kihto ke nik..., nikta:kachi:wa, we:noh. Nikta:kachi:wa n' teisá: pahtsi:n, a:mo nikehke:lita sah. A:man sepa timokepatih ika ne:n tein kohkostik ne:n ixo:chio. żkwali tite:chilwi:s ke:niwki ne:n ikowyo wa:n ke:niwki ne:n ixiwyo n' tein tikihtowa semi onkak ne: Sa'Migue:lkopa? Ah, ma:we:weyak, ma:we:weyak, ma:ihko:ko:n, ma:ihko:ko:n. Ke:mah de ma:ihko:ko:n. Wa:n ke:mah ne: ikowyotsi:n mahyá:, tamatte:wa n' a:ko:kohkowit, tamatte:wa no: *igual** a. Ehe, *igual, igual** soh que ne: pos ihi:xaktok ne:n kwitakowit, mahyá: yo:n ihi:xaktok, mahyá: omitsi:n. Komo posteki pos ... i:xaktok sah. Amo, a:mo xama:ni, i:xaktok sah. *Solamente** komo i:pa tikxa:mania sah pos xama:nis nika:wí:n *pero más** nika:n i:n kopi:ni sah, mahyá: omitsi:n. Kemah a:mo, a:mo ne: ...wa:n ne:n a:ko:kohkowit yeh, yeh a:mo. Yeh mosenkwitok mahyá: ma:ski ka:mpa ihi:xihkak n' ixiwyotsi:n pero a:mo i:xaktok. Yeh mosenkwitok, mosenkwitok mahyá:, mahyá: ne: ..., komo ke mahyá: se: kowtsí:n sewila:ntok. Komo tikxama:nia a:mo, a:mo posteki, tikxama:nia pos sexama:ni sah. [Ke]mah, ihko:ni yo:n. A:man, *bueno** i:n kostik *este** teh tikilia *este** no:, no: kwitakowit. żKa:nachi taman okseki kwitakowit no: onkak? Onkak n' i:sta:k wa:n onkak n... yo:n ti:ltik. Wa:n okseki no: onkak pero ne: ..., nejó:n no: mono:tsa kwitakowit. Pero yeh a:mo ke:man nikwi pahtsi:n *porque** semi ahwia:k. ahwia:k pero mah tikihto:ka:n a:mo ahwia:k de, de ke:niw, soke (sanoke) mahyá: teltsohya:k. Yeh ika neh a:mo nikwi yo:n xiwtsi:n pero no: kwitakowit mono:tsa, pero kihtowah ke no: semi *remedio**. Semi *remedio porque** ke:meh kipia *sabor pero** neh a:mo n'ma:toka *porque** mah ..., mahyá: yo:n itskwinti ka:mpa wetstok, semi xankahya:k ne: xiwtsi:n, a:mo nikwi. N' okseki ke:mah, ti:ltik kwitakowit wa:n ista:k kwitakowit wa:n yehwa ya n' kostik kwitakowit. żkwali t'te:chtapowi:s ke:niwki i:n ista:k kwitakowit? żKa:ni mochi:wa? żKeni:wki n' ixo:chio, ixiwyo, nochi *este** ita:kka, ke:niwki mochi:wa? żWan ton pahyo kwali se: kikwi? X'te:chtapowi de ista:kkwitakowit nochi. Ah, n' ista:k kwitakowit, pos ista:k kwitakowit ne:n itao..., ne:n i..., iteyotsi:n mahyá: tao:ltsi:n, pohpochiktik. Pohpochiktik, pohpochiktik ne: ... mopilowa mahyá: kapoltsi:n. de ke:meh ka:mpa mo..., xo:chiowa ompa mo..., ompa wetsi a xo:chitsí:n wa:n mopilowa ya n' iteyotsi:n. Wan de mopilowa ya n' iteyotsi:n pos ompa xi:ini a. Semi kikwah n' *pajaritos**, kikwa ne:n ..., kikwa *primaverita**, kikwa ne:n ... yo:n tikiliah koyoltsi:n, kikwa yo:n ..., seki *paja..., bueno** chiktehtsitsi:n onkakeh. Mahyá: i..., ka:..., i:xkwihkwi:kwiltikeh, poxtampakwi:kwiltikeh wa:n pantekolotikeh. Wa:n metskohkostikeh n' chiktehmeh semi k'welitah yo:n kowtetsi:n, kikwah, mmm. Pero yeh n' ima:tsitsi:n pos semi seltsitsi:n. Ke:meh to:nto:nal ne:pa nikwa:lkwia. Mmm, nikwa:lkwia ya *mero** n' ista:k kwitakowit, ke:mah. Wan a:mo teh ne:chilih n' Camelia ya:lwa komo a:mo pos ..., ista:k kwitakowit tayowak ahwia:xtoya nokalte:noh. Ompa ihkak se: *turroncito** ihkó:n. *Hasta** nikinahkwak nopilwa:n, nikinilia żke:n nankima:tehtekih? ˇAmo x'ma:tehtekika:n! Kihtowa żke..., para to[ni] t'neki? Para neh nikilia, para neh nikilia, para se: ..., yo:n *santo remedio** nikilia, ne: ..., komohkó:n nikchi:wak nikilia. Seki *tecito** nikilia mahyá: wa:n ika nimopa:ka *parejo** Komo *parejo** nechkwi toto:nik, pos *parejo** ika nimopa:ka ya. Mmm, yehwa yo:n. Wa:n ti:ltik kwitakowit no: *igual**, yeh kohkostik n' iteyotsitsi:n mopilowa no: mahyá: kapoltsi:n. Ne:n ti:ltik kwitakowit a:mo x'tahtani ne:n ..., a:mo x'tahtani yo:n kostikahfe:n. Nochi n'pia kalte:noh. Pero pos a:mo ne:chwa:ltohtoka de niwa:le:wa. Mmm, nikpia kalte:noh, ehe. Yeh mochi:wa komo más we:iak, mochi:wa se: kowit ihkó:n. Mahyá: *ruedita**. Malakachtik sah mochi:wa, yehwa yo:n kostik. Wa:n ista:k yeh mochi:wa we:i. Mochi:wa we:i wa:n mochi:wa se: ..., we:noh, mochi:wa n' i..., itsmoltsi:n ya wehkapan ihkwí:n motsompilo:ti wa:n se: nipawí:n yowi wa:n nochi morama:rowa ya. Momahmaxalowa komo ke n' kowtsi:n. Yeh we:i mochi:wa wa:n i:n okseki yeh a:mo wehwei. Yeh sayoh ihkwín, komo semi telwe:i, ihko:ntsi:n sah. Wa:n *cuando** yoksi, a:mo x'tahtani yo:n kostik kahfe:n. Kohkostik kapoltsitsi:n. Mahyá: yo:n tikiliah chi:ltekpibo:lah. Iwki *mero** mochi:wa ne:n kowtetsi:n wa:n kohkostik *cuando** oksi a. Mmm. Yehwa yo:ni. Yehwa i:n tikihtowa kohkostik n' iteyo i:n tein teh tikilwia ti:ltik kwit takowit. Yehwa n' tein nikilia ti:ltik kwitakowit ma:ihko:ko:ntsitsi:n. Ma..., a:mo ma:wehwei nió:n tei. Miak ne:chtahtaniah Cuetzalan, mah nikchi:wa *plantita** mah nikwi:ka. Ta pos a:mo no: nike:manti neli niplanti:tahchiwtos *mejor** ke:meh i:n niki:sako sah, a:mo wel nikchi:wa ne: ... mahyá: yo:n ika *bolsita** mah nikte:mo wa:n mah ..., mah ompa ixwa, a:mo niweli. Amo nike:manti, mmm. Tikihtowa i:n tein ista:k eeh ..., n' ixo:chio semi ahwia:k yowak. Yeh ahwia:k yowak, semi tel ahwia:k yowak. De i:n o:rah *las** ..., ne: ..., chikwe:yi o:rah yowak *hasta** ne: ma:kwi:l o:rah tane:si, no: poliwi a n' iahwia:kka I:pa ahwia:k yowak sah. *Por eso** kiliah *huele de noche**, ehe, *porque** ahwia:k yowak De chikwe:yi o:rah yowak ¨*hasta** ma:kwil o:rah tane:si ke:mah poliwi a, poliwi a *sabor**. Poliwi a n' ahwia:ka:yo:t de xo:chitsi:n. Ke:mah. yehwa yo:n. I:n ti:ltik kwitakowit, żno: ahwia:k yowak n' ixo:chio? Yeh a:mo, yeh a:mo, yeh *cuando** poso:ni, sayoh motsonika pilowa. Motsonika pilowa wa:n ompa motsonika pilowa, ompa kohkopi:ni a sepa wa:n ke:mah mochi:wa ya n' iteyotsi:n. Ehee. żkwali no: t'te:chtapowi:s n' tein tikihtowa *este** ..., achi xankahya:n ne:n kwitakowit? żKe:niwki, ka:ni mochi:wa? żKe:niwki yeh n' ita:kka, ixo:chio, ixiwyo? Yeh a:mo ta:ki, *para qué es** ..., yo:n ke:mah a:mo ta:ki. Tamela:wa mochi:wa se: kowit we:i, we:i, we:i mochi:wa no: n' kowit, pero a:mo ta:ki. Wa:n a:mo xo:chiowa. *El únicamente** yo:n ixiwyotsi:n kipia ne: ..., semi ahwia:k pero no: kwitakowit. Yehwa, yehwa, yehwa, a:mo teh kipoloh n' kwitakowit, sa[noke] pos i:n oksé: sabor kipia. Wa:n i:n se: yeh ok..., no: taman ahwia:k. N' ista:k no: ..., no: taman ahwia:k wa:n sepa i:n ti:ltik pos a:mo ahwia:k *de cualquiera** to:nal. Sayoh ke poso:ni wa:n motsonikapilowa n' iteyotsi:n se: *bolita** wa:n ke:mah ompa oksi. Mmm. *Después de** pe:wa ya, pe:wa ya mochika:waltia, ke:mah moahoketsa ya n' iteyotsi:n wa:n ompa ya ne:n kostia ya. Kohkostik n' iteyotsi:n. Tein i:n xankahya:k, żke:niwki n' ixiwyo? No: *igual** ke:meh n' ista:k kwitakowit. No: *igual, mismo, mismo**. Kan teh semi *más** kipolowa ta: *mismo** n' ahwia:k. Ma:ski a:mo *mismo** xiwit kipia. Amo, a:mo teh *más** nikihto:s xa: momahmaxalowa, a:mo. Amo, ta: *mismo**. Pero sayoh ke *mi**..., oksé: sabor kipia. Kemah, seki kikwih, neh a:mo ke:man nikwi porque ne: ..., neli, a:mo nike..., a:mo ne:chpa:ktia n' ahwia:kka. *Pero lo que es** ti:ltik kwitakowit, ista:k kwitakowit, yehwa ya ne: kostik, semi yehwa n' ika n'mo..., nimotekiti:ltia. Tikih..., tikihtowa i:n tein *este** achi xankahya:k seki kikwih. żToni ne:n kikwih? Pos kikwih para n' ehekat. Para n' ehekakokolis. Kimanah yo:n se:, *Bueno** se: *viaje** no: n'manak, no: n'manak para ehekakokolis. *Porque** ne: ..., i:n siwa:pil se: *viaje** k'kwika se: kokolis ke:meh, xa: timomaka *cuenta** ata yo:n se: okichpil m'a:toktih ne: Xaltipan, de Leomeh, ata moa:toktih n' kone:t. Wa:n ke:mah ne: siwa:pil no: pe:wak. Pero x'kita motetsi:lowa, mo..., mox..., xi..., mokepa *hasta** pané: i:ka:n..., ii:ka:mpa mi:xo:mekelpachowa. Wa:n pe:wak tiktanechiko:lxiwaha:wiah. Pos no: n'manka. No: n'manka iwa:n. Pos ka:n n'matia ok, ka:n t'matiah ok toni t'pahti:tih ika. Pero tikta:lilihkeh wa:n pahtik. Aha. Wa:n yo:n ise:lti ne:n kikwih, n' tikihtowa seki kikwih *o** ki... toni ok. Miak taman Miak taman Yehwa yo:n tikwis n' ti:ltik kwitakowit, ista:k kwitakowit, tin [tein] kostik wa:n yehwa ya yo:n nikihtowa xankahya:k wa:n ne:n ... wa:n ne:n kaba:yoh kwitaxiwit. Kaba:yoh kwitaxiwit wa:n ne:n ... ne:n ... chi:nich. Chi:nich wa:n tikwi a ne:n ..., omikilit. Tikwi n' awakaiswat ya. Wa:n tikwi a ne:n ..., tikwi a ne: nejó:n *albahaca**. Albahaca xiwtsi:n. Albahaca xiwit. Ompa ke:mah sepa t..., n' albahaca xiwit tikwis, tikwi a ne:n ..., tikwi a nejó:n ne:n i..., ke:ní:w kilia ne:n xiwit, chakay xiwit. Chakay xiwit iwa:n t'pante:ma. Wan teahwach tikte:milia ka:mpa kochi. Wa:n ne:n i..., ne:n ..., teahwach tikte:milia ka:mpa kochi. Awakaiswat sepa *por lo mismo**. Yeh tikmana sepa wa:n sepa ika tika:..., ke:meh eskia ika tika:ltia wa:n komo a:mo ika tiki:to:nia. Komo ika tikito:nia entó:s mochi:wa m' pili ne: ..., yema:niah *hasta** imetswa:n *parejo**. Ke:mah, yehwa yo:n. żNochi a eskia de n' kwitakowit, a:mo tikmati ok teisá: de n' kwitakowit? N' kwitakowit i:pa o:me, i..., we:noh i:pa yehwa sah. We:noh. Komohkó:n nochi a n' kwitakowit, xite:chili moto:ka:y. Este ne: María Ocotlán Fermín Cabrera. Nikpia sem..., e:yi powal wa:n chiko:me xiwit nikpix..., niktokatok. Mmm.