Ke:mah, pos yehwa *compadrito** nimitstahtania:ya, ne: tiki:xmattok tomakilit, de ka:nachi taman mochi:wa, ne: ka:mpa yo:n se: chila:rowa oso se: eto:ka, ne:, ne: ka:..., ka:..., ka:nachi taman, ox onkak se: oso o:me oso e:yi taman wa:n nejón ne: ox se: kito:ka *o** se: kitepe:wa oso mochi:wa sah. Pos ekintsi:n nimitsili:ti *compadrito** de ke *cuando** neh nikmati ka:sá: ika *lugares** de ke yetok se:..., seki se: kitepe:wa wa:n ka:mpa i:n titato:kah seki, ixwa sah. Ixwa sah, ixwa yo:n de n' *morado** wa:n yo:n de n' ista:k, *porque** de n' *morado** Ke:mah. *más** wehwei ne:n ima:xiwyo Ma:xohxokopaltik kwaltsi:n. wa:n ikowyo no: tohtoma:wak Tohtomaktik. wa:n de yo:n de n' ista:k achi ma:pisi:ltik. Pisi:ltik ima:xiwyo wa:n pisi:ltik iteyo. Iteyo. Pisi..., pisi:ltik no:. Wa:n yehwa yo:n pos yehwa neh nikmattok de ke ka:sá: ika ka:mpa i:n titato:kah pos ixwa sah. Ixwa sah. *O** titawi:tekih ihkó:n, ka:sá: ika titawi:tekih oso tikchi[chi]nowah se: *pedacito** ihkó:n *de que** chaparral, ka:mpa kowtah wa:n se: kite:xi:ma kowit Pos ompa ixwa sah n' tomakilit. Ixwa sah. Soh mah se: ka:wa sah Ma:h se: ka:wa sah yo:n tomakilit, no: miak mochi:wa Ke:mah. Wa:n yo:n de n' wehwei, yo:n de n' *morado**, pos no:, no: tohtoma:wak mochi:wa, no: se: kiteki ihkó:n se: takechtil kiliah wa:n pos no: ahsi nejó:n. No:, no: taman we:lik de n' ista:k wa:n no: taman de n' oksé: ne:n oksé: taman ahwia:k kipia ne:n *morado** Ke:mah, kwaltsi:n, kwa..., no: taman, taman we:lik. wa:n yehwa yo:n neh nik..., niki:xmati, pos yo:n no: se: kimana. Kimanah wa:n yo:n a:mo no: kipatah n' ia:yo Yo:n a:mo. Yo:n se: ... ke:masá: pos no: kwali se: kikwa ihkó:ni, se:, se: tai ne:n *caldito**. Ihkó:n... Ke:mah. We:lik xohxowik, ika se:... no: kwali se: kikwa xohxowik no:. Se: tai nejó:n ia:yo. Se: tai *o bien** ika se: kipalohtiw seki, ta: pos yo:n we:lik no: pero yo:n a:mo kia:yohpatah. Yo:n [...] sayoh porin sese:k. Ke:mah. Nejó:n a:mo kipatiliah n' ia:yo, Yo:n a:mo. Nejó:n yehwa ne: *porque** kihtowah *como** kipatiliah pos kixtiliah yo:n ahwia:kka:yo:t. Ka:n ahwia:k ok. Ahwia:kka:yo:t *porque** nejó:n no:, no: we:lik. Ke:mah. No: oso no: se: te:we:lia Ke:mah wa:n oksé: taman, ke:meh e:yi sah neh niki:xmati, se: de nika:wí: mochi:wa nejó:n tomakilit wa:n de n' kowtah. Yehwa i:n we:ikowtah. Mm. De n' kowtah achi ma:pa:pata:wak wa:n pihpitsaktik wa:n wehwei mochi:wa Ke:mah. Wehwei neli. pero achi, achi kiliah xo:me:ahwia:k Ke:mah. No: taman. No: taman. Ke:mah, no: taman ahwia:k ne:n kowtah, kowtahtomakilit. No: taman Ke:mah. No: taman, no: taman we:lik yo:n. pero yo:n wehwei mochi:wa. Wehwei ima:yo, achi pihpitsaktik ihkó:n. Ke:mah, ma:ekapanpihpitsaktik, mm. Ke:mah. Ekapanpihpitsaktik pero tohtoma:wak mochi:wa. Ke:mah, no: wehwei. wa:n yo:n no: taman ahwia:k, kiliah xo:me..., xo:me:ahwia:k. Ke:mah, yo:n tak ... Entó:s ke:meh i:n nika:n, i:n okseki nika:n, ke:meh nimitsilia nika:n i:n tein *morado** yo:n oksé: taman, n' oksé taman kipia ahwia:k Yo:n, yo:n telwe:lik, telahwia:k. Telahwia:k. Ke:mah wa:n no: *igual** de n' ista:k pos no:, no: we:lik. pero kachi *más hasta** ne:n a:tsi:n de ketsah, tepitsi:n moka:wa ihkó:n, ke:meskia no: *moradito** de tapalowa Kipia ke tapalowa. Tapalowa no:. mochi:wa tapal ihkó:n itech ne:n ko:ntsi:n kiketsah *porque antes** ne:n tota:tahwa:n [ki]ketsayah ika ne:n ko:ntsi:n Ika ko:mit kimanayah. Ke:mah. Ko:ntsi:n kiliah me:lihko:mit. Ika ko:mit. Kiliah me:lihko:mit *porque** pos nejó:n ko:ntsitsi:n ekintsi:n de n' kinamakah ampo:wi:n ahko pero ekintsi:n ampo:wi:n a:mo kachi kikwih ok. Kil..., ta: ekintsi:n nochi tepos, tepos ika tamanah ya. Pero yeh ekintsi:n tota:tahwa:n nochi yehwa te:chmakayah Ke:mah. kaxplato, yo:n kiliah kaxpla..., kax..., kax..., Nochi yehwa ne:n te:chilia:yah, yehwa te:chmakayah wa:n nochi ne:n nejó:n nochi de sokit Nochi. *Igual** nochi ne: yo:n ika te:chte:kilia:yah wa:n pos no: [ti]tahtaya:yah ne:n tapalo:l, yeh de n' tomakilit wa:n yehwa yo:n nimitstahtania *compadrito** xa:, xa: no:, xa: okachi tikmattos. Kanah, no: *igual** sah *compadrito** tiki:xmatih tehwa:n no:. Ne: neli kiltsi:n onkak o... o:me ne:, de ke tein mochi:wa ne: ka:mpa se: tato:ka, yehwa ne:n morado wa:n yehwa tein ista:k o xoxoktik Yehwa yo:n niki:xmattok yo:n no: ne:n kiltsi:n wa:n ne: we:ikowtah no: niki:xmati neh pero ke:masá: nia:ni kowtah, yo:n na:nahtsi:n, ne:n, tak namokoma:dreh ya, ne:n Ernesto, Ernesto Gómez katka i..., i..., tak i..., ina:nahtsi:n ya katka. José Hernández imomán, ne:chtekowilia:ya mah nikwa:lkwili yo:n to..., kowtahtomakilit. Nikwa:lkwilia:ya neli na:nahtsi:n. Nik..., niktayo:kolia:ya ta: pos Tikwa:lkwilia:ya. yeh ke:meh kimattok ke we:lik, ko:n..., konkwiah kowtah pos yeh ne:chtekowilia:ya, mah nikwa:lkwi wa:n niow kowtah, ompa *cerca tietoyah pos nikwa:lkwilia:ya na:nahtsi:n wa:n yo:n xokoyo:lin, yo:n kwitaxkolxokoyo:lin no: nikwa:lwi:kilia:ya, semi kwelitaya na:natsi:n. A:. No: kwe:lilia:ya, kita:lilia:ya ne:n etsi:n. Kichi:waya emo:ltsi:n. Ne: kwe:lilia semi, ne:chtahtania *cuando** niow kowtah, nikwa:lkwilia:ya. Ke:mah. kwaltsi:n we:lik no:. Ke:mah, yehwa yo:n nik..., Ki..., kita[lilia:ya] ne: nakastekilit Ke:mah, neh niki:xmattok yehwa no: n' tomakilit, niki:xmattik neh ... A:mo niki:xmatia. Niki:xmatik *porque** ne:chilia:ya na:nahtsi:n ke:niwki tomakilit A:mo tiki:xmatia n..., Ka:n niki:xmatia, ne: tehwa:n, ne:wi:n ne: ka:mpa tehwa:n timo..., ne: xola:lpan sah a:mo tiki:xmatiah de yo:n kowtahtomakilit pero yeh ne:chmakak kwe:ntah ke:ní:w, ke we:lik no:, pos neli *después** no: nikwa:lkwia, no: tikwa:yah tehwa:n. Pos neh no: niman niki:xmatik *porque** no:pa:n ya:ya ika ne:n kowtahnemi:lis wa:n no: nik..., nikwi:kaya wa:n ne:chne:xtilia:ya, "yehwa i:n yetok ne:n kowtah..., kowtahtomakilit" Ke:meh ne: kowtah pos nimoskaltih, pos nik..., nikmattok kowtah neh ni..., ninemik, nika:n Tozán. Ke:mah, kowtah. Ke:mah. Ompa ninemik, pos ompa *cerca** tia:yah ne: ahko, ne: ka:mpa *más** no:, ompa ne: ka:mpa ekintsi:n onkak i:n ahmo:lkilit *Cerca** ompa we:ikowtah, *cerca**. pos ompa ne:paka, Chechelo:tepe:tikpak. *Hasta** ne:paka nochi ne:paka ne:wi:n nochi yo:n tamanis. Ompa semi mochi:wa ya kowtahtomakilit, ke:mah. Nochi yo:n tamanis kiliah ta..., tamanis, tawakal. Entó:s nochi ompa nochi e:wi a nejó:n ahmo:lkilit wa:n to..., kowtahtomakilit. Ke:mah. Mochi:wa semi. wa:n tein ekintsi:n nika:n onkak itech ka:mpa i:n kitepe:wah seki. Seki kitepe:wah, kima:pa:tah, nikitani wa:n kitepe:wah, pero tehwa:n a:mo tiktepe:wah, tehwa:n ka:mpa i:n titato:kah, tikta:liah n' tato:k de n' tao:ltsi:n Ixwa sah. Ixwa sah. pos ompa titachipa:wa[h], ixwa. Ixwa de yo:n morado wa:n ixwa de n' yo:n ista:k. Ke:mah. Nikitaya ne:, ne: nitato:kaya ne: tatampa, nitame:waya sah wa:n nikka:wtia:ya, nikitaya kiltsi:n e:wtok, nik..., nikyehyewalka:wtia:ya. Nikme:me:waya sah wa:n moskaltia:ya wa:n no: tikwihkwia. Miak ahsia n' kiltsi:n. Pero yo:n miak mochi:wa, se: ki..., kitekili wa:n sepa itsmoli:ni, ihkó:n. Itsmoli:ni. Kachi itsmoli:ni miaka. Miak itsmoli:ni a Entó:s ompa sepa se: kiteki a. Ke:mah. Miakia. Miakia nejó:n wa:n pos ... Ke:mah. Wa:n semi we:lik, porin tetah kihtowah semi we:lik ompa ne: mochi:wa n' kiltsi:n ata. Pos ta: yehwa kwa:lkwih de ne:wi:n wa:n no: se: ki..., kikowa koma:mo se: kipia ampo:wi:n pos se: ki..., kikowa ya Ke:mah. Ke:mah, ihko:ni. No: kwaltsi:n we:lik *compadrito** yo:n. We:lik. Ke:mah. wa:n yo:n no: taman we:lik. No: taman we:lik yehwa ne:n totapalo:l *porque** pos ika te:chi:xpeta:nihkeh ne:n tota:tahwa:n. Yehwa ika te:chi:xpeta:nihkeh *porque** pos yehwa:n ika moservi:rowa:yah wa:n ika moskaltihkeh ke:meh Ika moskaltihkeh nochi n' ta:tahmeh. pos ihkó:n no: tehwa:n te:chilia:yah wa:n ekintsi:n ihkó:n no: tik..., tiknemilihtiowih ihkó:n no: tikwitih Yehwa ya. Pos *siempre yehwa n' totapalo:l tikwih *compadrito**, para nochipa nakatsi:n a:mo tiwelih wa:n yo:n kiltsi:n *siempre** yehwa ne: timahxiliah pos tikwa:lkwih ne: kowtah. i:n tomakilit pos, pos ... yehwa tikwa:lkwih wa:n pos te:ch..., te:chmaniliah ya wa:n pos no: titai ke:masá: ne:n i..., ia:yotsi:n, ta: Ke:mah. Ke:mah, ika se: tamahse:wa ya. pos yo:n a:mo ... Neh nikmattok a:mo, a:mo kipatiliah ne:n a:tsi:n. A:mo nikmati teh xa: tikmattos xa: ka:yohpatah. Kanah, kanah, ihkó:n. Tehwa:n iwki sah tikwah, ompa tehwa:n a:mo kipatiliah. A:. Iwki sah we:lik, iwki sah ne:n [komo] kipatilihkeh pos a:mo, a:mo *igual** ok *siempre** ahwia:k. Pos no: ki..., ki..., kiki:xtilia ne:n ahwia:kka:yo:t *porque** pos yehwa de ke yo:n ahwia:k ne:n ... De molo:ni no: panki:sa se: kihnekwi wa:n kwaltsi:n ahwia:k. kwaltsi:n ahwia:k wa:n pos no:, *hasta** no: se: ki..., kipia de ke se:, pos tein neli pané: yo:n se: maya:nasneki. Ke:mah, ki:sa. Ki:sa n' iahwia:kka:yo. Ke:mah. Ahwia:k. Ahwia:k *compadrito** yo:n. Ta: se:, se: takwalistapowi ika. Se: kipia *ganas** de ke se: taku..., takwalistapowi a. A: ke:mah *compadrito** yo:n. Se: mayana neli. Se: maya:na. Ke:meskia yo:n se:, se: tem..., se: maya:na ya wa:n pos no: taman ahwia:n nejí:n kiltsi:n. Ka:n ta: ta:taman k... Nochi kiltsitsi:n ta:taman ne: ahwia:k a *compadrito**. Pos i:n no: ka:sá: ika nejó:n kima:kohkoto:nah yo:n chapolimeh. Ke:mah, ata ka:n, ka:n kika:wah ne:n chapolimeh, ke:masá: kikalaka:wiah no: wa:n koma:mo yo:n tomakilokwilimeh, yo:n nextikeh. Chapolimeh ka:sá: ika kima:kohkoto:nah pero *después** ... Yo:n nextikeh k..., Kima:kwah wa:n kitsi:ntehtekih no:, ke:masá: tatahkoya:n no: kitehtekih wa:n wa:ki. Ke:mah.