Nika:n timahsih, nika:n sepa itech nejí:n ohti ka:n... Ni[mi]tstahtania kox no: t... No: tiki:xmati yo:n tehwa:n tikiliah to:tolxampi yehwa yo:n we:li... We:li ih... Ihtikoyokkilit no: tehwa:n tiki:xmatih. No: kwali tine:chili:s kox no: tiki:xmattok. Ke:mah niki:xmattok yo:n kiltsí:n tehwa:n, tehwa:n tikiliah xa:lxo:xompe wa:n... Oso ihtikoyokkilit de o:me taman ito:ka:y tikmatih to:ni kihto:sneki yo:n ihtikoyokkilit e... komo, komo tikiliah x'kwiti ne: xa:lxo:xompe oso ihtikoyokkilit tikmattokeh katí:n yeh, yo:n o:me taman kitoka:ytiah wa:n iwki ka:mpa se: tekiti wa:n komohkó:n tikte:xi:n wa:n its... Itsmoli:niti a ne:n xiwit *más** ahcholtik wa:n nejó:n... E... *Morado** n' ikowyo ata *morado** mochi:wa *hasta** ima:y *morado** de yo:n selontsi:n. Wa:n yo:n tel we:lik yo:n selik tel we:lik yehwa yo:n wa:n ihtikoyoktik ne: n' ikowyo. Wa:n ne: x... Wa:n nejó:n komohkó:n a:mo se: kitek pos moskaltia, moskaltia tepitsi:n ihkó:n mota:lia ke:meh se: *cerca** se: *metro** mochi:wa xiwit wa:n momamaxalt... Momahmaxalowa ke:meh tomakilit ihkó:n momaxalowa. Wa:n ka:mpa imaxal... Ka:mpa imaxal a ompa ne: ki... Imaxaltsa:la:n ompa ki:sa yo:n ne: ata n' ixo:chio tein chika:wak a imaxaltsa:la:n yo:n ki:sa a:mo ima:tsi:ntan ka:mpa ixiwyotsi:ntan *si no que** ka:mpa ima:tsa:la:n ompa, ompa ki:sa ne:n i... Ixo:chio mopampilowa ne:n, se:. Se: xo:chit ki:sa wa:n ye:kwe:i ne:n itsi:nkaxyo ne:n tein itsi:ntayo ne:n xo:chit e:... Pané: ke:meh e:yi ox na:wi, nawi ne:n motehte:npitstia ka:mpa ima:... Ka:mpa itsi:nkowyo n' xo:chit wa:n ompa ki:sa ya n' xo:chitsí:n mopata:wa mopata:wa xo:chit pané: kipia ne: na:wi ne:n xo:chitsí:n ne:n i... Kihtowah ima:tsitsí:n xo:chit. Wa:n yekapihpitsaktik semi n' xo:chitsí:n. Wa:n achi *medio, medio morado** ne:n... Pané kiliah eh... Emo:la:tik i:n e... Emo:la:tik *porque morado** emo:la:tik ne:n... Ne:n ixo:chio n' ii:xko wa:n iyola:n kostik. Wa:n mo... Pata:wak ihkó:n mopata:wa xo:chitsí:n. Wa:n de wetsi a yo:n xo:chitsí:n ke:mah mo... Ompa ki:sa ya n' iteyo xoxoktik mochi:wa n' *primero** tein iteyo selontsi:n ki:sa xoxoktik n' i... Mochi:wa moskaltia, moskaltia *hasta** chika:waya ke:mah moka:wa ti:ltik a n' iteyio ta yo:n mahyá: to:tomatsitsi:n n' iteyo no: pisi:ltik m... Ki:sa n' iteyo no:. Komo se: kipitsi:nih yemaxtsí:n, komo se: kipitsi:nih nejó:n ki:sa n' iteyo ta ke:meh yo:n a:ko:lin, n' iteyo iwki yo:n... Yo:n *cuando** chika:waya ne:n xa:lxo:xompe oso ihtikoyokkilit pero yo:n se... Yo:n semi we:lik ne:n ta:... Tein selontsí:n we:lik ne: *tacomalixkal** oso tatekoixkal oso tamanal. Ke:mah yo:n se: kistawia wa:n we:lik yo:n we:lik istayoh. Seki:n ke:meh yo:n tomakilit a:mo kikwah istayoh seki:n kikwah iwki sah *sin que** istat pero yo:n xa:lxo:xompe we:lik istayoh. Ke:mah tehwa:n ihkó:n tikitah ne: kowtah tikwa:yah ti... Tikwa:yah timoskaltihkeh tiktekiah wa:n tikxiwtetekwinowa:yah wa:n tikpoto:niliah ne: istat. Ihwa:k a:mo onkaya *istapolvo** tik... Yo:n *istaterró:n** tiktehtewiah ika tet oso *machete** itsi:ntayo i... Imetskowyo *machete** tikpa:tah wa:n ke:mah tik... Tikte:miliah ya ne:n i... Istat ne:n kiltsí:n wa:n tikaha:wiah tepitsi:n 'tikotamo:tah wa:n ixki wa:n se: kikwa ya kwali ika se: takwa yo:n... Yo:n kiltsí:n kwaltsi:n we:lik. Pos we:lik nijó:n kiltsí:n tehwa:n no: ne: ke:man no: tikwa:yah *hasta** a:xka:n no: tikwah yo:n kiltsí:n. 'Ta:liah itech n' *comal** wa:n ompa *mismo** yeh n' ia:yo ne: ki... Ke:meh eskia yo:n kimolo:ntia:ya, kikwetowa:ya ke:mah. Wa:n sepa nejó:n (...) kia:manayah wa:n kima:patskayah wa:n tikta:lilia:yah ne:n chi:ltamo:ltal no: semi kwe:liltia. A: ke:mah. Más kwe:liltia. Wa:n nijó:n kiliah ihtikoyokilit wa:n xa:lto:tompe yo:n kiliah ne:n... Ta:taman tikiliah wa:n kwaltsi:n we:lik. We:lik. wa:n... We:lik. Pos yo:n moskaltia, wehlkapania no: wa:n ihkó:n no: ke:s... Ke:s... Kestaman no: ke:s... Ke:meh eskia *esquinado** no: n' ike:span. Wa:n se: k'posteki wa:n ihtikoyoktik wa:n nochi *hasta** n' imahma:yo ke:mah. Wa:n se:... *Cuando** chika:waya n' iteyo pos n... Tihti:le:wia. Tihti:ltik. Wa:n de n'... De *cuando** selik ne:n xoxoktik n' iteyo. Xoxoktik. Xoxoktik. Wa:n im... Ima:pan ka:mpa ne:n mochi:wa... Mochi:wati a pos ompa yowi ne:n ima:ko ne:n xo:chit n' xo:chit achi pihpi:ktok ihkó:n wa:n yehwa ya ne:n ixo:chio a:mo semi ista:k a:mo. Achi *morado** neh nikilia Achi, achi ne:n *morado** wa:n pi:ktok. Pi:ktok ihkó:n wa:n de... De wetsi a ne: tak ait ke:ní:w chika:waya wetsi a no: n' itsi:ntan wa:n moka:wa sayoh ne: sepa de yoksi a. Tsinkaxo... Ompa ya ki:sa, ompa moskaltia ya n' iteyotsí:n wa:n ompa yoksi a sepa moka:wa n' itsi:nkax... Moka:wa n' itsi:nkaxo ne:n xo:chitsí:n para ompa ki:sa ya ne:n i... Iteyotsi:n ya de mochi:wa ya moskaltia ya. Ompa oksi. Pero xo:chitsí:n yeh nijó:n no: taman... Tama:pan mo... Mopanpilowa nika:n ke:mah. mopa:mpilowa ta:tampa ke:mah tatampa de n'... Tatampa n' itsi:nkaxyo n' ixiwyo. Yo:n de moskaltia ne:n [ih]ko:ntsitsí:n [ih]kó:n moskaltihtiw *hasta** wehweia *hasta** wehweia wa:n ompa momahma:yo:tia ya wehkapania no: wa:n mo... ke:mah. De motamiti a no: pos nochi mo... Wa:n no: n' ikwa:pan no: itsmoli:ni ta... Tama:... Ne: ka:mpa chika:waya ka:mpa posteki no: itsmoli:ni *despues** e:wi selik ya. Yo:n no: kwali se: ki... Se: kiteki ke:mah. Yehwa se:... Pero no:... yehwa yo:n... No: kwali tine:chili:s xa:, *más** xa: kachi tikmattos para tine:chtapowi:s no: kanah no: iwki sah tiki:xmatih. No: iwki sah n' tehwa:n tikitah wa:n tikto:ka:ytiah no: iwki. Wa:n nejó:n, neli tikwah ta... Taixkal *o** tamanal ke:meh eski se: kikwa, se: kikwa. Pero tehwa:n a:mo ke:man t'ta:liliah chi:ltamo:ltal tehwa:n tikwah istat sah 'ta:liliah pero no: ti... No: we:lia ya iwki. Ke:mah. Wa:n nejó:n... Pos yo:n nimtsilia ke n' kiltsí:n tein wa:le:wa saahcholtik ata de... Komo se: kite:ntekik yo:n a:mo poliwi *porque** tikte:ntek. Wa:n a:mo, a:mo itsmoli:ni yehwa n' kowte:n *si no que** e:wa sepa ss... Inakastan ka:mpa... Yo:n, yo:n kiltsí:n a:mo pliwi *porque** kamohyowa ta. Kamohyowa *por eso cuando** wa:le:wa tikte:ntek se: *más** ahcholtik a wa:le:wati ne:n itsmol ya *más** ahcholtik yehwa yo:n tsilia nejó:n... A:m... A:mo poliwi komo tikte:ntek a:mo poliwi *porque** ne: ikamohyo. Kamohyo yo:n ke:meh yo:n xonakat. Pero ne: n' ikamohyo we:weyak sah tepitsi:n. We:weyak sah. Wa:n nikitani *porque** ke:masá: ompa ne: kowtah tehwa:n ne:... n' kahbe:nwe:wehtah tik... Titawi:tekih wa:n itsmol wa:litsmoli:nia ne:n... Yehwa yo:n xa:lxo:xompe *ye:ksamohmoradito** ye:ksehselontsi:n wa:n ima:y tsikitsitsi:n *cuando** pilimeh... *Bueno cuando** moskaltia m... kwowit sah n' ki:sa pero n' ima:y tsikitsitsi:n *cuando** selik. (...) Tsikitsitsi:n ima:tsitsi:n mochi:wati wehwei mochi:wa *cuando** ahkopanki:sa ya *más** wehwei a n' ima:y mochi:wa. Wa:n nochi ma:... Ima:ke:span tein ima:kowyo nochi, nochi ne: kipia n' ima:xiwyotsi:n. Ke:mah wa:n yehwa ya nimitsilia ke kamohyowa *por eso** ne: komo 'te:ntek a:mo poliwi. *Solo** n' tomakilit a:mo kamohyowa yeh. Yeh nalwat sah ke:meh xo:no:ochpa:wa:s komohkó:n tikte:ntek... Pero yeh yo:n kilit yo:n tomakilit no: itsmoli:ni *porque** a:mo *delicado** a:mo mone:neki komo 'te:ntek itsmoli:ni a itech n' kowte:n ya. Wa:n yo:n xa:lxo:xompe a:mo itech ne:... A:mo itech kowte:n itsmoli:ni yeh itsmoli:ni itech n' itsi:ntan ka:mpa... Ka:mpa e:wtok n' oksé: iwki yo:n, yo:n mochi:wa yo:n kiltsí:n. Pos neh a:mo nikmati neh nik... Nikita ihkó:n sayoh ke:masá: yetok ihkó:n moskaltihtok oso we:i *mata** ya pero a:mo nikmati kox kamohyowa a: yeh nikita kamohyowa porque ne: kwowtah tehwa:n sayoh neh nikmattok *de que**... ke:meh i:n 'tawi:tekih wa:n e... Ki:sa ya ne:n itsmol pos e... A:m... A:mo semi... A:mo itech n' kowte:n ok. *Si no** ki:sa inakastan ya i... kse... Itsi:ntan ya ki:sa. Ke:mah wa:n yehika nikita ke kamohyowa. Sayoh neh nikmattok ka:mpa se: tato:ka mi:lah ompa semi e:wi nejí:n kiltsí:n mochi:wa. Ompa tehwa:n ke:meh (...) kahbe:ntah wa:n n'mattok (...) onkak tak xina:ch ompa ihtikoyokkilit. Ompa 'tawi:tekkeh wa:n neli itsmoli:ni *puro** yehwa ya yo:n, yo:n kilit. Wa:n a:mo nikmati kowtah ka:nsika neh a:mo kanah nikita *solamente** ka:mpa, ka:mpa se: tato:ka kanah yo:n a:mo mochi:wa kowtah yo:n mochi:wa *solamente** ka:mpa kahbe:ntah *o** mochi:wa mi:lah ka:mpa se: tato:ka ka:mpa se: kowte:nxi:ma ke:mansá: pos ompa no: e:wi *a veces** ke:mah. ke:mah. Yehwa sah yo:n no: niknekia nimitstahtani:s wa:n nejó:n... Sekin a:mo se: ki:xmati ke:ní:w mono:tsa *o** a:mo se: kimati ke:ní:w se: ki:... Se: kitatekiwti:s para to:ni seki... Neki yo:n ke:ní:w se: kichi:wa n' tapalo:l para ompa se: mote:we:lilti:s *más** yehwa sah yo:n. Nik... Nikita neh wa:n nik... Nikmat... Niki:xmati n' kiltsi:n pos tehwa:n nimitsilih ya ke tikitakeh ya. Ke:mah. Pos a:mo weli *más** tine:ch... A:mo *más** tikmati ok yehwa sah yo:n nikmati neh. yehwa sah. A: *bueno**. Pos kwali tine:chili:s moto:ka:y ke:ní:w. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vásquez wa:n niwa:le:wak ne: San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa Anastacio Nicolás no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A: *bueno**.