Nika:n ti... Timahsih sepa ti... kwali t'ne:chili:s kox tiki:xmattok n' tehwa:n tikiliah xa:lto:tompe wa:n ihtikoyokkilit ox no: tiki:xmati, ka:ni mochi:wa. Ke:mah yo:n kiltsí:n no: niki:xmattok ne:... Yo:n mochi:wa ka:mpa ka:sá: kahbe:ntah ka:mpa pahpaniá:n e:... Se: tawi:teki wa:le:wa yehwa yo:n ka:mpa onkak n' taktson yo:n kamohyowa yo:n a:mo poliwi ke:meh yo:n tomakilit a:mo kamohyowa pero yo:n... Yo:n seki kilit ti:tik... Kamohyowa ta wa:n komo se: kite:xi:mak n' itsmol wa:le:wati *más, más** ne: wehwei tohtomaktik wa:n saa:hcholtik wa:n *morado** ne:n i..., ikowyo *cuando** selik. wa:n ih... Kiliah i... xa:l... Tehwa:n tiki:xmatih xa:lxo:xommpe n' ito:ka:y... Wa:n ihtikoyokkilit *porque** ihtikoyoktik yo:n kilit. Wa:n se: kiposteki ata *hasta** te:ntohtopo:ni se: kiposteki ata ihkó:n wa:n yo:n semi we:lik ne: taixkal tehwa:n ne: kowtah tik... Titekitih ihkó:n tikwi:kah istat wa:n tik... Tepitsi:n tikahahtselwiah tepitsi:n wa:n ika... Ika iswat tiktetekwinowah wa:n 'tikotamo:tah tahko tiko wa:n ixki tiki:xtiah wa:n ika 'takwahya yo:n kwaltsi:n we:lik taixkal. E:... Taixkal ye:kwe:lik *o** takoma:lixkal nochi we:lik yo:n sayoh mah poye:k sah we:lik yo:n... Yo:n kiltsí:n. Wa:n nejó:n yo:n iteyo mochi:wa ne:, tihti:ltik n' iteyo *cuando** chika:wak wa:n selik xoxoktik wa:n i... Ixo:chio ista:k yola:n kohkostik yo:n ixo:chio ne:n xa:xawa wa:n... Wa:n ne: *esquinado, porque** na:wi *esquina** kipia yo:n ikowyo na... Na:wi *esquina** kipia wa:n ihtikoyoktik (...) kitoka:ytiah ihtikoyokkilit oso xa:lxo:xompe o:me ito:ka:y o:me taman. Ke:mah yehwa yo:n. Wa:n moskalti semi telwehkapan sikera se:... Telwehkapan tein ka:mpa ta:lkwalka:n mochiwa sikera se:... mah tikihtoka:n ne: *cerca** se: *metro** moskaltia. Yo:n melaktik moskaltia ihkó:n momaxalowa ahko ke:meh tomakilit mochi:wa sayoh ke n' ikowyo ne: e... *Esquinado** na:wi *esquina** kipia yehwa yo:n tikiliah xa:lxo:xompe. Semi we:lik, semi we:liktaixkal. Ke:mah. Más... Ne:h no: nik... No: niki:xmattok nejó:n tehwa:n tikiliah xa:lto:tompe wa:n ihtikoyokkilit. Pos tehwa:n no: tikwa:nih ne: ke:man *hasta** a:xka:n tiktekih wa:n kika:manah wa:n tikma:pa:tskah wa:n tikta:lilih ya n' chi:ltamo:ltal. No: ke:meh nikihtowa ne:n taixka:l no: kwaltia itech koma:l se: kita:lia wa:n kwaltsi:n kwetawi wa:n we:lik kwaltsi:n se: kikwa ya. Ke:mah. *a ver** n' i... Ike:span ke:meh eskia yo:n te:temo:tok ke:meh eskia ihkó:n *rayitas** te:temo:tok wa:n kiliah ne:n xa:lto:to... *Porque** ihtkoyok... Ihtikoyokkilit *porque** koyoktik n' taihtik de n' itsi:ntan wa:n imahma:yo nochi kohkoyoktik nochi koyoktik. Nochi kohokoyoktik wa:n yo:n de yoksi a yo:n moka:wa n' itsi:nkaxo. Ke:mah. Ke:mah. Wetsi a ne:n tetsi:n de n'... Yo:n tsope:k no: yo:n no: se: kikwa yo:n no: se: kikwa ne:n tsope:k wa:n iyo:lselo kwaltsi:n ne: xoxoktik selik kwaltsi:n xoxoxktsí:n wa:n ima:y achi ma:xahxaxakachtik wa:n *cuando** selik nijó:n xoxoxktik ne:n testitsí:n yo:n kwaltsi:n mochi:wa se: *racimito** kwaltsi:n ima:te:mpan ihkó:n mota:lia wa:n ke:mah ke:masá: de chika:waya wetsi a moka:wa sayoh ne:n yowaltik ke:mah. Yehwa sah moka:wa. Ate... tekax kiliah. Wa:n pos yehwa yo:n *siempre** se: ki... Kikwiti ne: neh nikita ne: ka:mpa 'tato:kah pos miak mochi:wa. Miak mochi:wa nijó:n xa:l... Tehwa:n tikiliah mochi:wa. Yo:n kamohyowa *por eso** a:mo poliwi yo:n. Ke:mah. Xa:lto:tompe tikiliah *porque** kamohyowa ke:meh chia:wakilit pos ne:n... Wa:n ihtikoyokkilit. no: semi we:lik tehwa:n tik... Tikwah yema:nik kwaltsi:n ke:mah. kwaltsi:n we:lik yo:n ye:manik ne:n yo:n kiltsí:n wa:n (...) a:mo wehkapania a:chá: ke:meh se: *metro** de wehkapan wa:n de nohne:l ke:mah. Pos a:mo semi... kwaltsi:n selik wa:n de moskaltihtiw ya ihkó:n ke:meh se: *metro** ompa momahma:yo:tia ya. Ke:mah. Ompa momahma:yo:tia ya wa:n ompa ni:nipaka ya mochi:wa ne:n i... Iteyo n' iteyo *cuando** nijó:n moskaltihtiw tsikitsitsi:n wa:n de we:ia ne:n wehwei kapoltsitsí:n mochi:wa ke:mah. wa:n tile:wia (...) pos ne:n de selik xoxoktik ke:mah. Xoxoktik moka:wa *bueno** xoxoktik ne: kipia ni... Nika:n imahma:tampa wa:n ima:yo ne:n xiwtsin yowaltik wa:n ma... Ma:xahxaxakachtik. Ma:xaxakachtik (...) Ke:mah ma:xaxakachtik n' ii:xko. Yo:n tom... Yo:n tomakilit yeh ta ma:ahalaxtik pero i:n seki yehwa xa:lxo:xompe ma:... Ma:xaxakachtik moke ma:xahxaxakachtik wa:n pos yehwa nijó:n neh nik... Nikmati ke nijó:n no: we:lik we:lik kwaltsi:n. We:lik. We:lik nijó:n kiltsí:n wa:n pos no: kwali tine:chili:s ok no: kox, xa: kwali kox... Pos no: iwki niki:xmattok neh no: tikiliah ne:... Yo:n tikiliah xa:lxo:xompe wa:n ihtikoyokkilit wa:n neli te:... tein selontsi:n moskaltia *ye:kmoradito** n' ikowyo *moradito** kwaltsi:n pero yo:n de selik. Wa:n yehwa tein... Tein yo:n *moradito** yeh telwe:lik porque selontsi:n we:lik *hasta** ikowyo ka:mpa se: kiposteki iwa... Iwa:n se: kikwa n' ikowyo komohkó:n poye:yak wa:n tepitsi:n kwetaw kwaltsi:n we:lik yo:n wa:n yo:n a:mo tikmati kox kwali no: para pahti *o**... A:mo n'mattok weli para takwal para se: tapalo:l se: ik... Se: ikwa, se:, se: ki... Se: **kicomalixka o** se: kitikoixka *más** ahwia:k n' taixkal *que** a:mo ne:n tamanal *porque** n' taixkal oksi ika ia:yo wa:n *por eso** k'ahwia:lia n' ia:yo tehsá: nochi tein taixkal *más** we:lik ahwia:k *que** a:mo ne:n tamanal *porque** komo se: kimana mani nika a:t wa:n k'ahwia:lia n' ia:yo *mismo** ika ine:to:n m... Ixki. Ke:mah *porque** neh nikita itech ne:n *comal** kita:liah *hasta** ihkó:nn mo:molo:ni pohposo:ni para kipia n' ia:yo ke:mah. Ke:mah yehwa yo:n... *Mismo** yehwa kikwetowa ne:n kiltsí:n ye:kkwaltsi:n ahwia:k komo taixkal *más** ahwia:k. Ento:s se: kita:lia itech se: itaxkal wa:n se: kwel... Se: kwe:lilia ya ke:mah yehwa nejó:n no: nik... Nikmattok yo:n kiltsí:n semi we:lik ke:mah. ke:mah. Yehwa sah yo:n niki:xmati neh ka:n tehsá: *más** niki:xmati iwki sah no: nikmattok *que** we:lik e:... Se: kimana oso se: kixka nochi we:lik yo:n kiltsí:n. Pos de o:me taman se: ki... kichi:wa nochi, nochi we:lik ke:mah. Pos yehwa sah a:mo teh más tik... Tikmati. Yehwa sah niki:xmati no: yehwa sah. Pos kwali t'ne:chmakas moto:ka:y ke:n timono:tsa wa:n ka:ni n' tiwa:le:w. Pos ke:na:mo neh nimono:tsa niErneesto Vásquez wa:n niwa:le:wak nika:n San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: *igual** nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A: *bueno**.