We:noh a:man *este** xite:chtapowi ne: i:n ta:taman xiwit tein teh tiki:xmati, onkak *este** itskwinpahwits, seki:n kito:ka:itiah ne:, e..., kihtowah e:yi taman onkak itskwinpahwits, seki ta:taman tiki:xmatih, sekin tein tokni:wa:n kiliah itskwinpahwits, seki kito:ka:itiah witsto:tomat, ta:taman ito:ka:i pero tein okachi moneki nika:n xite:chili ne:n i:n e:yi taman xiwit tein teh tiki:xmatok. Pos neh niki:xmati *desde** ne: ke:man nemiah tokni:wa:n tein ika mopahtia:yah, pahtsitsi:n sayoh, *solamente** ika xiwtsitsi:ni. Pos i:n witsto:tomat tikneki tik..., tikmatiskeh, kihtowah ke tein ixta:wat mochi:wa[k] wa:n, wa:n no:, no: tein mochi:wa ka:mpa, ka:mpa eski moskaltia se:, se: xiwtsi:n moskaltia no: kilwiah no: witsto:tomat. Pero yo:n witsto:tomat tein chi:chi:ltik, neh niki:xmati yehwa pahti wa:n yo:n kostik, tein ta:li:xko moso:sowa itech ixta:wat a:mo kachi kikwih. A:man tein kichi:wak itech yo:n nankihtowah ke onkak *hasta** ohohte:noh yehwa nankilwiah i..., witsto:tomat. Ke:yeh kilwiah witsto:tomat *porque** mochi:wa se:, se: ihkó:n, se: ram..., se:, se: ka:mpa x..., ka:mpa moketste:wa se:, itsmoli:ni, pané: itsmoli:ni a, ompa ya mota:lia miak kapoltsitsi:n. Wa:n yo:n kapoltsitsi:n tsikitsitsi:n, xohxoxoktik wa:n ka:mpa motsi:ketste:wa no: tohtomiyoh. Yehwa yo:ni ika kipahtiah kone:meh *cuando** kitah tane:x wa:n itech se: o:me, e:yi me:tsti wa:n kitah ke a:mo, a:mo wel kochi, a:mo wel mose:wia *porque** pos a:mo tikmatiliah toni kimaka pero seki na:nahmeh tein kipiah ya i:xpe:tan..., tai:xpeta:ni:lmeh, ke toni pahti yeski para se: pili kite:moli:skeh toni kimakas. Yehwa ya yo:ni, yehwa yo:ni kihtowah ke a:it toni kimaka nopili, teltsahtsi. Wa:n se: siwa:t ke a:mo kimati toni pahti, *solamente** na:nahmeh tein tai:xpeta:ni:lmeh, yo:n nikneltoka ke kiahxili:smeh pahti yo:n pili teltsahtsi. Se: siwa:t yowi kowtah, ne:, ne: wehka:w tekitiah tokni:wa:n, mokohkowi:ti, te:tame:wia oso ihkó:n tama:pale:wia teisá: chi:walis pero a:mo ke:meh a:man te:chilwiah koyo:meh ke mah titai:ka:n a:t tamolo:nti:l, a:mo. Ihwa:k, ka:mpa tikahsiah a:tsi:n wa:n timote:ntia:yah a:ichkwala:tsi:n *o** tikahsih a:t, ke:meh eski, ta:ka:n pitsotik, ta:ka:n [a:mo] kwali pero ompa titaya:yah. Wa:n siwa:meh mote:ntiah, taih wa:n yo:n a:t okwiloh, *porque** tehwa:n a:mo tikma:mahtinemih a:t tein tamolo:nti:l ke:meh a:man kiboteyahketsah wa:n kinemi:ltihtinemih. Ta: ne: *tiempo**, wehka:w ta:tahmeh tikwitih n' a:t ne: a:ichkwal wa:n ihkó:n titaya:yah. Swa:meh eme:was *o** tame:wati:w chi:lah oso ta..., te:tateki:s, pero kipia de tai:s a:t *porque cuando** se: kele:wia se: kinekiskia mah se: kahsik a. *Entonces** yehwa yo:ni *cuando** kin..., *cuando, cuando** mosentiliah ya wa:n kiahsih, se: kone:t ehko ya *entonces** yehwa yo:n, yehwa yo:n nekwehmolo:lis kipia ke yo:n ipili pos a:mo kimatilia ok toni kimakas, teltsahtsi. Ma:ski kitamakatok a pero teltsahtsi wa:n niman kilwia:ya ne:n a:kin moenkarga:rowa de tapahti:s ika yo:n kokolis, niman kilia pos na:nah, ne:ch..., ne:chyo:kmahxiti:skia, i:n nopili a:it toni kimaka, pero teltsahtsi yowal wa:n to:nal, sepa wa:lihsati a:mo wel kochi. *Entre mismo** yo:n tapahtia:nih, *entre mismo** yo:n tapahtia:nih, tein tapahtiah *sobre** itech yo:n, itech yo:n kokolis, no: niman kilia pero x'te:mo yehwa i:n xiwit wa:n t'ta:lili:tih wa:n yehwa i:n t'ta:lili:tih wa:n tiki:xtili:tih. Neh niki:xmati se: na:nahtsi:n nemi wa:n yehwa yo:ni te:ch..., te..., yehwa yo:ni te:chmakak kwe:ntah ke ke:ní:w yo:n pahti kikwih, kati:ni, ihwa:k neh yekinika se: kone:t kipia ya ok no..., no..., nona:nahtsi:n, nosiwa:tsi:n wa:n se:, se: okichpil tein tayeka:nak ihkó:n kipanowa:ya. Yowal wa:n to:nal tsahtsi wa:n a:mo kimatia ok ke toni kichi:wili:s *porque** pos a:mo mote:nka:wa, kitamakatok a pero ompa tsotsoyokatok. Entó:s kino:tsak se: na:nahtsi:n kilwia:yah, tiki:xmattos Ocotlán López, tein Federico Pavón *iseñora**. Kilia "i:n mopili yehwa i:ni kilia kimaka wa:n nikwa:lkwis" kilia "mo:sta niwi:tsa wa:n nikwa:lkwis" kilia "yo:n xiwit". Seki witsto:tomat, a:mo itskwinpahwits, witsto:tomat. *Entonces** yo:n witsto:tomat iselo, kwalkwik se: kwali ihkó:n, se: kwali *tanto**, ehkok wa:n kima:xakwaloh, ihkó:n xohxowik, mm, ihkó:n xohxowik wa:n ke:mah kita..., [ki]chala:nilih tepitsi:n refini:toh wa:n ika pe:wak kitaya:rowa ya ihkó:n, pe:wak ki..., kixihxita:nia. Pe:wak kipahpachowa wa:n ompa ki:skeh yo:n okwiltsitsi:n, seki okwiltsitsi:n ki:sak ki..., ke:meh *cuando** yo:n chi:ltet ixwa ya, ata ki:sa seki pané: ihista:k ihkó:n, yehwa yo:n chi:ltet *cuando** ixwa. Ihkó:n ki:sak yo:n i..., yo:n ompa itech ikwite:ne:wa n' pili wa:n pe:wak kinki:xtilia wa:n de pe:wak kiki:xtilia itech e:yi, na:wi *viaje** kita:lili:ko yo:n witsto:tomat, a:mo itskwinpahwits, witsto:tomat wa:n yo:n pili kelka:waltih yo:n teltsahtsia. Wa:n *desde** yo:n, *desde** yo:n to:nal, *desde** yo:n wehka:w niki:xmatik yo:n xiwit ke pahti, pero yo:n xiwit onkak e:yi taman mono:tsa. Se: witsto:tomat wa:n se: itskwinpahwits wa:n se: no: witsto:tomat pero tein ixta:wat mochi:wa, tein ne: kihtowa moso:sowa. Yo:n witsto:tomat yeh *cuando** tikechto:pitstis, tikmachilia nika:n ata mota:lia seki pané: yo:n mitskokowa mokech wa:n kechposo:ni entó:s tikwiti:w a yo:n witsto:tomat tein yo:n tohtomiyoh wa:n kitikotamo:tah, chichinawi yo:n itomiyoh, ke:meskis ixki, ixki ke:meh se: tomatsi:n *cuando** kixkah, kihsiwka:ixkah tikotah. Entó:s ki:xtapa:nah, kita:liah itech se: a:matsi:n wa:n kipepechowiliah a:kin mokokowa. Kilpiliah ompa wa:n ihkó:n kwi:katinemi. Itech e:yi na:wi to:nal, e:yi to:nal wa: pe:wa temowa ya yo:n ka:mpa poso:ni wa:n tamati:ya *porque** a:mo wel se: tatolo:s. De pe..., de poso:ni nika:n, ke:meskia se: moa:ko:kohtokotsowa, *entonces** yo:n pe:wa kaxa:ni, temo:s de yo:n titi:katos, poso:ntos wa:n ke:mah kwali takwa:s a. Pos ne:pa ne: kifuersahwia, kipia de ke kifuersahwi:s mah takwa:s *porque** pos a:koni yo:ltos sayoh ihkó:n mah i:xneto sah. Kipia de timotekiwi:s mah a:tsi:n *o** se: *cosa**, teisá: tein yema:nik, timofue:rsahtolo:lti:s *o** mitstolo:lti:skeh *porque** pos mopox kipia de ke ki..., kipias teisá: para tichika:wtos. Iwki sah a:mo tiyo:ltos, ti:xnentos sah ihkó:n ke:meh se: teisá:, a:mo. Kipia de titai:s a:tsi:n ma:ski ato:ltsi:n pero 'tolo:s wa:n yehwa yo:ni neh no: nikakik wa:n nikmatik *desde, desde cuando** katka nio:kichpil wa:n nona:nahtsi:n no: kimatik *desde cuando** katka swa:pil *porque** yo:n siwa:t kine:xtilih ke toni pahti eski wa:n te:chilwia:yah. Wa:n neh no: nikpia ya yo:n nimitsilia kechposo:nih wa:n nikitak yehwa yo:ni, ihkó:n kichi:wkeh. Pero yo:n xiwit onkak pero semi we:wehka sah, tama:tsa:la:n sah ta:ka:n tikahsik yo:n, yo:n, yo:n xiwit ka:ni onkak. Pero ki..., ihkó:n para nikihto:s tikonkwiti:w, a:mo xitanemili *porque** a:mo tikahsis ihsiwka. *Solamente tein yo:n ixta:wat mochi:wa, yo:n kohkostik iteyo, yo:n tikahsis ka:mpa yeski, ka:mpa eski tikahsis. Wa:n yo:n itskwinpahwits no: tikahsis ihsiwka, xiow itech se: ixta:wat ka:mpa kwa:koweh takwa wa:n ompa *mientras** ke:meh a:mo tawi:tekiskeh n' ixta:wat, yo:n itskwinpahwits ompa onkak pero witsto:tomat semi tama:tsa:la:n sah tikahsis. A:man kwali tite:chili:s ne:n, tein witsto:tomat, tein a:mo kachi mochi:wa, ke:niwki ixiwyo wa:n ke:niwki ikowyo. Yeh kipia se:ki o..., seki xiwit, seki xiwit kipia we:weyak, pata:wak wa:n *hasta** no: ixiwyo no: tohtohmiyoh. Wa:n imetskowyo, ihko:ni imetskowyo, moskaltia wa:n ka:mpa..., ka..., ke:meh yeh e:witiihkas imetskowyo ompa mopihpilo:s yo:n witsto:tomat wa:n iwitsto:tomayo nochi tohtomiyoh no: wa:n imetskowyo. Yehwa yo:ni pahti pero ke:namih poso:ntia:s ika ixo:chiotsi:n ompa mopilo:s n', ne:n, ne:n ta:kilo:tsi:n. Kipia ya yo:n ihwitsitsi:n, *o sea** tohtohmiyoh ya pero aya:mo kipia *color** de chi:chi:ltik eski, pe:wa chi:chi:le:wis *cuando** pe:wa chika:waya ya, *cuando** pe:wa chika:waxtiw a. *Porque** ihkó:n ke:namih moskaltihtia:s, ihkó:n xo:chiotia:s wa:n ihkó:n mopilpilohtia:s yo:n tsapotsitsi:n. Tein chika:wak a, tein yekinika e:wte:wa, chika:waya ya, yehwa ya chi:chi:ltik wa:n yo:n tein chi:chi:le:wi yehwa ya n' pahti. Wa:n yo:n tein selik yowi ok pos aya:mo mochika:wa *porque** aya:mo kipia sakie:ra ... N' aya:mo kipia sakie:ra, ke:ní:w nikihto:s, aya:mo sakie:ra aha:yoh wa:n tein chika:wak a, ke:mah Wa:n tein ixta:wat mochi:wa kwali tite:chtapowi:s ke:niwki ixiwyo wa:n tikihtowa *este** semi, semi moso:sowa nochi, nochi. Xite:chtapowi ke:niwki ixiwyo, ke:niwki ne:n ita:kka wa:n ke:ní:w ne:n ixo:chio. *Pues** i:n tein ne:n witsto:tomat tein kostik yeh mochi:wa ixta:wat. Pero yeh mowi:wila:na ihkó:n, mosohsowa wa:n ompa mopihpilowa ya n', ne:n ita:kka pero kohkostik wa:n ixiwyo no: mox..., mo..., mosowa ihko:ni pero yeh tepitsi:n yahyawaltik . Tepitsi:n yehyewaltik wa:n nochi witsioh *hasta** ixiwyo pero yehwa yo:n neh a:mo niki:xmati ox pahti. Yeh onkak itech ixta:wat, ka:mpa tiknekis tikahsis, *porque** yo:n onkak miak, no: *igual** itskwinpahwits *porque** se: witsto:tomat w wa:n se: n', n' tsi..., n' tsi..., se: witsto:tomat tein pahti wa:n se: witsto:tomat tein mochi:wa ixta:wai:xko wa:n se: itskwinpahwits. Kati:ni teh t'to:ka:itiah itskwinpahwits. Tein mochi:wa senohte:noh no: wa:n no: mochi:wa ixta:wat, yeh ixiwyo ihi:xtapalweyak tepitsi:n wa:n itech n', tatahkoxiwyo, itech itatahkoxiwyo kipia se: ikwawyo tein ika chika:wtok wa:n no: kipia witsti, no: wihwitsioh. Pero nochi yo:n tein yetok n' ixiwyo ke:meh yetok ixiwyo, kipia sehse: tein eki..., sehse: ikowyotsi:n tein ika chika:wtok xiwit para pata:wtok wa:n kipia witsti. Wa:n itech imetskowyo kipia witsti no: we:wehka ke:namih yo:n teposmekat tein ki..., ika kitsakwah kwa:koweh ne: ixta:wat. Tein tikihtowah pilimeh ika kininchipa:wah kati:ni ne:n ... Yehwa, yehwa ya n' i..., itskwinpahwits. Yehwa itskwinpahwits wa:n witsto:tomat yeh nimitsilia o:me mitsto:tomat, se: tein kostik, yeh a:mo niki:xmati ox pahti, kati:n niki:xmatok pahti tein chi:chi:ltik, tein yo:n nimitsilia kichichinowah. Pero *cuando** se:, *cuando** se: mokni:w kechto:pitsti, *porque** yo:n kipahtia *solamente to:pitsmeh. We:noh, a:man xite:chili ne:n moto:ka:i. Juan de los Santos.