We:noh pos no: nika:kwi:n timona:mikih, n'neki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n a:taw mochi:wa ata n' kowit itech, itech a:t a:tatahko oso a:te:n mochi:wa ata. Wa:n no: yetok sah n' ka:mpa mochi:wa yo:ni, a:mo no:ya:n mochi:wa ma:ski a:taw yetok sah n' ka:mpa mochi:wa ata. Ka:mpa yo:n a:manis, ka:mpa tehtetah wa:n tatahko tepitsi:n wa:ki n' a:t ompa mochi:wa yo:n kowit. No: tiki:xmattok niki:xehekowa pos neh no: nikitani nika:n (i)tech in a:t ke:mansá: tinemiah tiowih pos tikitayah yo:n a:kowit. Ekintsi:n a:mo más nikita ok *porque casi** kwikak tak n' a:t. Yo:n a:kowit ne:n, no: wehkapania ihkwi:ni mochi:wa wa:n no: selia. Wa:n kwaltsi:n ne: n' ixo:chio no: *cuando, cuando** posoni ihkó:n kwaltsi:n pané: a:a, a:kostik. Wa:n iteyo no: tsikitsitsi:n, tsikitsi:n iteyo. Wa:n yo:n a:mo... No: kwaltia para kowtati:l, no:, sayoh ke no: a:yoh. No: kwaltia wa:n *pues antes** no:, no: k'kwiah ne:n ixiwyo para ika tachpa:nayah n' ka:mpa ta:l, ta:ltsi:n de n' o:yi ento:s ika kitila:nayah yo:n kichi:wayah (i)kwi:n ne:n kilpia:yah Ochpa:wa:s. Ke:meh es... Kikwiah ke:meh eskia ochpa:wa:s. Wa:n no: kwaltia ika *cuando** yo:n i:n nemi ne:n we:ia n' a:t wa:n sokiowa ne:n a:tsi:n pos kikwiah no: ki..., ka:mpa n' itsmol ihkó:n de n' mela:wak ihkó:n, kichihkolowa:yah wa:n kita:lia:yah yo:n kiliah ne:n matat tama..., tama:li:n ke:nin kiliah tamali:n wa:n pos ompa ne: kita:lia:yah wa:n ika taxi:wahwiayah, yo:n a:mo posteki. Yema:nik. Kwaltsi:n mokweta:nia ihkó:n, mo... Kwe:kwetaxtik Kwe:kwetaxtik. Kwe:kwetaxtik wa:n kilpia:yah ke:man sá: ya ika xo:no:t kilpia:yah ne:n kilia:yah ma:takowit. Ma:takowit *porque** ika kinkwiah yo:n ma:lomeh. Yo:n ma:lotsitsi:n ke:man sá: mota:lia:yah itampa ne:n, a:te:n A:te:n. no: itampa mota:liah de n' a:kowit tak mota:tia:yah *porque**. Ke:mah We:ia n' a:t ne: wa:la:ya ohkó:n kinwa:lkia ne:n kinwaltalo:chtia:ya n' a:t wa:n tak yo:n in i:xko kalakia ne:n sokiat. Ke:mah. I:xsokiowah. Ne:n sokia:t ne:n ini:xko kalakia pos a:mo tachhiayah. Ento:s ompa se: kina:lakalakiaya ne:n ma:tat, n' tamali:n wa:n se: kita ompa, ompa papataka ya ne:n ma:lo ma:lotsitsi:n wa:n yo:n seki peh, pehpetaktikeh. Ke:mah. Yo:n ompa mokalakia no: ke:man sá: kalakia ne:n ma:xaxaka. Xa: no: tiki:xmati wa:n... Ke:mah. Pos yehwa yo:n a:kowit (ke)masá: kitehtekiah para tak, takwohkowi:l. Takwohkowi:l wa:n pos yehwa yo:n kikwiah. Wa:n pos n' ixiwyo neh a:mo nikmati no: kox kwali para pahti yo:n ne:n nikmattok para kowtati:l kwaltiaya pero no: de wa:ki a pipi:nia ya. Pipi:nia. pipi:nia ya ne:n pero kwaltiaya para ne:n ma:tat, n' tamali:n. Ke:mah. Ne: (...)ne:n kili... Kitila:nayah ne: wa:n ki, kiwa:lkia ya ne:n ma:lotsitsi:n nikelka:w ke:ni:n kilia:yah teh xa: tikmattos ke:ni:n kilia:yah ne:n... Yehwa ne:n. Ke:mah pos neh no: niki:xmati yo:n a:kowit mochi:wa semi onkak ne: ka:mpa Tu:zanko pano:lo:ya:n tani nochi yehwa wa:n ahkokopa nochi yehwa n' onkaya ke:meh pata:wak n' a:t ompa katka iwtok pata:wak n' ekintsi:n. Pero nejó:n onkak ok we:wehka nikita, ke:masá: tipantachiah wa:n onkak ne:n, ka:mpa yo:n pano:lo:ya:n tani e..., tekopi:lte:noh kilwiah nochi onkak ompa ne:n a:kowit wa:n a:te:n onkak. Wa:n i:nika:n A:wa:tepe:k ka:pa yo:n, yo:n nepal kowit we:i tekopi:lte:noh no: tani de n' tekopi:l wa:n yo:n ahko de n' tekopi:l ka:mpa yo:n tepe:tsi:ntan ya ka:mpa pawetstok n' a:tsi:n tekopi:l tanitsi:n no: se: yowal n' ihkak nochi yehwa n' a:kowit a:texa:lah nochi yehwa n' a:kowit ata ye:kwehwei ompa. Onkak ok. Wa:n ompa ya A:wa:, A:wa:tepe:c ka:mpa ne, nepalkowit nochi yehwa n' a:kowit *hasta** ne: ka:pa tenextet yetok ka:mpa n' Arrietas inta:lpan nochi onkak yo:n a:kowit. Nochi onkak yo:n nikita, nejó:n maski we:i n' a:t pero a:it ke:ní:w mopale:wia ka:, ka:n kwiwita se: (ki)tas se: ihkatok sepa n kowit wa:n selia itsmoli:ni niman. Wa:n yo:n neli tehwa:n no: tia:yah ompa tia:tawnemia ne: A:wa:tepe:c tiktekia n' iitsmol yo:n melaktsi:n wa:n 'chihkolowa:yah wa:n taliliah n' toma:taw. 'Ta:lia n' ma:tat wa:n tik, ki... Wa:n 'tama:tawia:yah (...) ika yo:n kowit tikwi:pe:wayah n' tet wa:n tikitskiah ne:n ma:xakatsitsi:n. ...) Tikiliah 'tapala:nkahwiah. Wa:n nejó:n telonkayah ok n' ihkwak n' tehwa:n nimoskaltih onkayah ma, ma:xakatsitsi:n sama:wehwei yo:n okwilimeh yo:n tein okichmeh ye:ki:nachichi ata yekwehwei:n yo:n ma:... Yek, ye:kwehwei:n katka yo:n ma:xakatsitsi:n wa:n... Ye:kwehwei:n, we:weyakeh ma:xaxakachtikeh Wa:n nejó:n sate:pan niah ompa ne: kowtah ninemito, ompa n'nemia ya wa:n timo... Ye:kchi:wkeh n' kakltsi:n ke:meh i:n taa:we:iyaya neli niktekia yehwa yo:n... Nikte:mowaya n' kowit ne: ka:mpa ionkaya:n nikonkwia n' iitsmol tein melaktsin wa:n... Yo:n tein ata moskaltia wa:n itsmoli:ni mahyá: mi:xto:ka ne:n kowit nikechtekia n' ka:mpa ne: kechtantok n' itsmol ke:mah nikchihkolowa:ya para mah kwaltsi:n moka:wa metseh ya ne:n ma:tat kwaltsi:n wa:n nikilpia:ya noma:taw wa:n neli ne:, ke:man we:ia n' a:t de sokiowa nik... Niow n'tama:tawi:tia ne: a:te:n nikitskia:ya yo:n tepe:michimeh tikiliah tehwa:n yo:n, yo:n itech a:pitsak ne:nemih ma:lotsitsi:n nankiliah. A: yo:n tsikitsitsi:n. Tehwa:n tiki:xmatih tepe:michimeh. Ke:mah wa:n no: ka:mpa yo:n a:te:n ka:mpa yo:n posok mote:ma *o** yatok mote:mati ompa se: k'kwahkalo:ti ompa moyah... Motah n' okwilimeh Tehwa:n tikiliah mah, ma:lotsitsi:n. Wa:n yo:n petakmeh yo:n kwaxakachmeh onkak petakmeh ata wa:n onkak kwaxakachmeh. Yo:n kwa:xakachmeh yehwa n chiko:me in ahtapal kipiah iahtapalwa:n de miak taman tapal kipia yo:n, yo:n kwa:xakachmeh wa:n petakmeh no: seki:n yehwa:n pehpetaktikeh *cuando** mi:i:xkepah ne:nemih kwaltsi:n kakawakah yo:n yo:n mochi:wah ki:sayah nikitskia tepitsi:n ka:mpa wehkatan a:t, ka:mpa tehtetsi:ntan ompa mo, ompa mote:mayah nochi yo:n okwilimeh a:tatsi:ntan nentinemih *cuando** mopale:wisnekih pero ompa se: kitskia ya, yetok sah n' ka:mpa se: kitskia ne: a:te:n ompa a:mo ki:sah yehwa:n. N'mattok nikitskia:ya miakeh yo:n okwilimeh. Neli nimo, nimokwilia:ya n' okwilimeh pero a..., tein a:na:l yetokeh pos a:mo wel panowa:yah (...) n' a:t tate:mowa:yah a:na:lpa sah. Wa:n nika:mpa nehwa sah n'tate:mowa:ya nikampa de n' a:t. Nehwa sah nietoya. Nehwa sah ni, nikinte:mowa:yah nochi n' okwilimeh. Nochi nine:nemia hasta ne: ka:mpa *remolino** tate:noh Tehwa tikinte:mowa:ya sah *hasta** nika:mpa tani yo:n *tela:jahi:xko** nochi ompa nita:te:mowa *hasta** ne: ka:mpa n' pano:lo:ya:n ompa nion, niontate:mowa:ya nochi miak okwilimeh nikwia. Wa:n ne: a:nal tokni:wa:n pos mo, ye:kmiakeh mopa:panowihtokeh a:mo miak kikwiah. Wa:n neh miak nikwia n' okwilimeh. Nose:lti nik... Nose:lti nixo:panowa:ya. Pos nika:n mose:lti tikinkwia yo:n kwaxahxakachtikeh. Nik, nikinkwia n' okwilimeh miak. Yehwa nikwia 'tsilia ne:n tepe:michtsitsi:n wa:n nikwia yehwa yo:n pehpetakmeh wa:n yo:n kwa:xakachmeh ka:mpa wehkatan yehwa nikwahkalowa, tatsi:ntan yetokeh pero yo:n. Se: ta:taxi:wahwia ompa wi:tseh ya ne:n petakmeh ye:kkwa, kwaltsitsi:n okwiltsitsi:n. Wa:n no: tatsi:ntan yetokeh yehwa yo:n ma:xaxakatsitsi:n. Ma:xakatsitsi:n. Neh nikitskia:ya miak *siquiera** ka:n o:me *morral** nikitskia:ya ne:nn, ne:n okwiltsitsi:n cuando yo:n taa:we:iaya. Ke:mah wa:n neh niki:xmattok yo:n a:kowit kiliah wa:n neli de ima:xiwyo pisi:ltik wa:n ikowyo xoxoktik. Xoxoktik. Xoxoktik n' ikowyo wa:n alaxtsi:n, wa:n ye:kma:pisi:ltik ma:pisi:ltik, ma:pisi:ltik semi n' xiwit wa:n nejó:n iteyo ne:si n' ixo:chio achi a:kostik wa:n iteyo no: pisi:ltik semi takia wa:n tak panpi:xowi pos ma:toktia yo:n a:mo, a:mo moka:wa yo:n pos ke:meh a:ihtik panpi:xowi nochipa, nochi, nochipaya n' a:ihtik yetok yo:n kowit yetok nochipa n' a:ihtik ma:ski, ma:ski nejó:n onkak a:t wehkapan yetok kowtsi:n monalwayo:tia tatampa wa:n yetok ma:ski a:ihtik n' kowtsi:n ata. Ompa i:n pano:lo:ya:n tipanowa:yah ma:ski we:i n' a:t itech se: mopilohtiw *cuando** we:i n´a:t ata te:pale:wih yo:n a:kowit. Ompa se: motakitskilia:ya, se: mopiloh... Ika se: mopilohtiw, ika se: mopilohtiw se: panowa:ya. Ke:mah ihkwi yo:n niki:xmattok yo:n a:kowit pero nejó:n kihtowah no: pahti nika:n tanikwa:kopa ne: onkak yo:n a:kowit no: pahti kit no: ke:meh yo:n kinkehtsoma n' a:kowa:t ompakawi:n nemi na:weyak nika:n tehwa:n a:mo nemi pero nemi yo:n na:weyak kinkehtsoma kit yehwa ne: kiyo:l... Kitekih wa:n kixo:taltiah wa:n kipa:panowiah kit pahti yo:n para:mo, a:mo mikih n' tokni:wa:n mm... Nejó:n *porque** no: nemi na:weyak wa:n no: te:kehtsoma wa:n yehwa n' kwali kit para mah se: mopo:kwi ika se: kipa:panowia ne: n' tit ika n' ipo:kyo. N' ipo:kyo. Ke:mah yo:n kit pahti no: a:, na:weyak te:kehtsoma. Pos yehwa yo:n neh no: nikmattok ne:n *antes** kilia:yah ne:n ta:tahmeh ke:meh ne: a:na:l tinemiah kilia:yah a:xi:wah. A:xi:wah. A:xi:wah *porque** tiktalo:chtia:yah ke:meh ne:. Ne: tiktalo:chtia:yah ne: wa:n tikitah ne: tikahokwih ompa papatakaya ne:n ma:lotsi:n *o** ma:xaxaka. *Por eso** kihtowa ta: nikte:mo:ti ne: we:iak ya n' a:t moya:wak niow nikwi:kati ne:, nitaxi:wahwi:ti. A: yo:n ma:tat kilia:yah a:xi:wa *antes** kichihchi:wayah ne:n de *pi:tah**. *De pi:tah** Kichihchi:wayah. Kixihxi:mayah kwaltsi:n wa:n yehwa yo:n kitetsilowa:yah wa:n i...Nochi kichihchi:wayah de yo:n. ... Ma:tat ne:... N'iwtok..., neh niweli iwtok n'chihchi:wa ne: yo:n ma:tat tikiliah. Nehwa n'chihchi:wa *porque** te:chne:xtilia n' t, nowe:ita:tah ke:ní:w se: kichi:was. Seki itech se: kowit se: kiyowalohtiw se: kiyowalohtiw *hasta** sa... Ihkó:n se: k'kopi:ntiw ke:meh i:xpexo:ni n' kowtsi:n se: k'kopi:ntiw wa:n se: kiowalowa, se: kiowalowa *hasta** se: ki:sati wa:n se: kitsi:ntsakwa ya se: kita ke neh ni, nikchi:waya de se: mo:lik wa:n tahko o:me mo:lik tein wehkatan kachi kwaltsi:n ki:saya wehkatan *porque** a:mo ahkotsikwi:ni ne: yo:n xili, xilitsitsi:n se: kitama:tawia. Ihtiwehkatan a:mo ahkotsikwi:ni wa:n tein yo:n ta:lpantsi:n (...) ki:sa. Ke:mah. Ke:meh tehwa:n tia:yah ne: a:taw ne: itech de yowak *cuando** ki:sayah. Ne: se: tama:tawia yo:n se: kima:tawia xilimeh se: kitapachowa wa:n se: kitetsi:lowa tepitsi:n wa:n se: kwa:lkia ne: ihkó:n se: kiahkoktiki:sa ompa yetok a ne:n ma:chiko. Yo:n a:kowit a:m, a:mo posteki. Mokweta:niaya. Ka:n posteki kwaltsi:n yo:n mosowa kwaltsi:n. Kwaltsi:n mosowa wa:n ma:tat mah pitsa:wak n' *i:loh** ye:kkwaltsi:n se:..., ye:kkwaltsi:n ika se: tama:tawia Se: kinkwi. Pos yo:n ne: neh no: nikte:kakilih yo:n a:kowit nikneltoka no: 'kwiah kite:mayah ka:mpa ka:mpa yo:n tekwa:ya ne:n kowa:t, xa: a:kowa:t oso oksé: a:kowa:t Ke:mah.Se: kikwi de yo:n... wa:n kit yo:n kwaltsi:n se: mometstikinenepanowa se: ... se: mets tak i:n po:kti ne: techi:wilia:ya kwali yo:n yehwa yo:n 'kwiah ne: *antes** ne:n ta:tahmeh. Ihkó:n no: n'te:kakilih wa:n... Ke:mah. Pos yehwa nijó:n kowit a:kowit kilia:yah onkaya miak. Ekintsi:n no: onnkak pero we:wehka sah. Ke:mah *por** n... Ke:mah. We:wehkatsitsi:n pero nochi kwiak n' a:t. A:ihtik ne: nochi mo, mokehketsaya ihkó:n. Ke:mah. A:mo wa:kia *porque** ompa n´a:t kikwitoya *por eso** kiliah a:kowit. Ke:mah itech a:t mochi:wa. Yo:n a:kowit kana:wak n' i, ie:wayo. Kana:wak n' ie:wayo wa:n pos no: kikwiah yeh ne: nimitsilihtok ne: ika tachpa:nayah. *Antes** ne:n, neh a:mo teh *más** ne:sia, yehwa yo:n kitekiah. Wa:n ki..., kilpia:yah ihkó:n ika se: komekat. Kiolo:chilpia:yah. Oso xo:no:tsi:n kilpia:yah ihkó:n wa:n ika tachpa:nayah, kitila:nayah n' ta:ltsi:n wa:la:ya. Ika tachpa:nayah ya. Wa:n ika tachpa:nayah. Wa:n yehwa no: nochi kwaltia pero yehwa ne:n ma:tat, ne:n ika se:, kilia:yah ika se: tatsonwi:ti. Ke:mah. Yo:n ke:meh ekintsi:n tine:chilihtok, yo:n ihkó:n kitetsi:lowa:yah. Yo:n kiliah ne:n a:xi:wah ika tatsonwia:yah, yo:n kitamo:tayah ne: wa:n kitila:nayah, yo:n kiliah tatsonwiah. Tatsiowiah, ompa wi:tsa ya ne:n xilitsi:n. Ompa wi:tsa ya, se: kahokwi wa:n papataka ya ne:n xilitsi:n, ne:n mokwia. Ke:mah, ke:mah. Mokwi a wa:n se: ki..., se: kinkwi oso yehwa yo:n, pos yo:n neh nikmattok ne: tikinkwiah ne:n ma:lotsitsi:n wa:n okseki ne:n ma:xahxakameh. Pero yo:n ne: ka:mpa take:span de ka:mpa yo:n a:tsí:n ihkó:n yetok kwaltsi:n ne: moyewalohtok niman se: kichi:wa, iwki se: kitalo:chtia ihkó:n ne:n ma:tat wa:n se:, se: kahokwi. Ompa sa papatakah sake:ra e:yi oso na:wi ne:n ma:lomeh oso yehwa yo:n pehpetaktikeh oso yo:n ... Mm, ompa yetokeh a:te:n, ke:mah. Ka:mpa mote:ma posok *o** tahsol, ompa yetokeh n' okwiltsitsi:n. Osos yo:n kwa:xahxaxakachtikeh, yo:n kwa:xahxakachtikeh, yo:n a:mo mohka:meh. Mm. Ke:mah. Yo:n a:mo semi pero yo:n pehpetaktikeh ke:mah, yo:n cholowah Mm, mohka:meh. Cholowah, yowih ne:wí:n tak se:, koma:mo se: mihsiwilih ke:meh yo:n tikihtowa achi we..., ma:talpan, Pos ahkotsikwi:ni wa:n panwetsiti, cholowa ya. Cholowa. Sayoh se: kita. Pero moneki yo:n mah ... No: kichihchi:wayah no: wehkapan. Ke:mah, weh..., wehkatantik. Wehkapan kilia. Wehkatantik. Kihtowa:yah tikchihchi:watih i:n achi wehkapan i:n a:xi:wah. A:xi:wah kiliah *porque** kitalo:chtia:yah ihkó:n. Wa:n seki tokni:wa:n a:mo, a:mo kimatiah katí:n a:xi:wah, kihtowa pos katí:n a:xi:wah, xa: molia:yah yo:n xi:wah yo:n ika se: kwi:kwi a:t wa:n i:n a:mo, i:n a:xi:wah yehwa yo:n tamali:n ki..., kikwiah kichihchi:wayah wa:n yehwa i:n a:ko..., a:kowit ne: kikwiah. kwaltsi:n ta: mehmela:wak ne: ka:mpa itsmol ihkó:n, itsmol wa:n se: kitekia ne:n tein mela:wak. Tein mela:wak wa:n ke:meh ahsia ihkó:n se: kitamachi:waya se: kilpia:ya ihkó:n, kwaltsi:n ompa se: kita:lia:ya tamali:n, yo:n tamali:n wa:n se: kilpia:ya ihkó:n ke:masá: ika komekat oso ika xo:no:t *cuando** se: kita ne: we:i a ya n' a:t pos se: yowi a ne: a:te:nte:noh. Ke:mah. Se: kwi:ka, se: kechpanohtiw se: i... Yehwa ne:n ma:tat, ne:n tamali:n, kiliah tamali:n wa:n yehwa yo:n kiliah, kilia:yah a:xi:wah. Ke:mah. A:xi:wah *porque** se: taxi:wahwia ihkó:n teh tikmattos ka:mpa yo:n te:ntok ne:n posok, tein pochiktik, de yo:n posok, de kwa:lkwi yo:n posok a:te:nte:noh ompa mokalakia:yah ne:n ma:lomeh. Ma:[xah]xakameh ke:masá: ompa se: kita ne:n itech i:n xiwit ompa se: kina:lkwia, wa:n se: kitila:nati ne: pos ompa wi:tsa ya. Ompa papataka, se: kwi:ka ya wa:n pos *antes** ki..., kwi:kayah ika yo:n teisá: ihkó:n ke:wayah, a:mo *o** kita:lilia:yah a:tsí:n para a:mo ne:n mikiah. Wa:n yo:n ma:lo:meh seki kita:lia:yah itech ne:n ka:mpa a:me:l ompa kwi:kayah ompa kinta:lia:yah yo:n, kinekiah mah, mah mosentili:ka:n Ke:mah. Ke:mah, yehwa yo:n neh nikmattok, a:it teh, xa: kachi tikmatis de yo:n a:kowit para ... Ka:n ta: no: iwki sah nikmati neh no:, no: niki:xmattok a:kowit, neli se: kitatekiwtia para ma:tat. *Porque** a:mo posteki, yehwa yo:n nik..., niki:xmattok a:kowit. No: tiki:xmati n' a:kowit. Ke:mah, niki:xmattok, yeh..., yehwa sah yo:n nimitstahnia *porque** neli ... Ta:taman tiki:xmatih wa:m ta:taman 'tatekiwtiah pero nikita se: taman se: 'tatekiwtiah porin seko sah tinenkeh no: ne:wí:n ti..., *tivecinos** ika yo:n ti..., nehwa n'tatekiwtia:ya no: n' ko..., kowit para ma:tat. Yehwa sah yo:n, yehwa sah nimitstahtania wa:n nehjó:n soh ne:chilwi moto:ka:i ke:ní:w wa:n ka:n tiwa:le:w. Pos yehwa yo:n ...: Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwits..., niwa:le:w ne: xola:l San Miguel Tzinacapan. Wa:n neh no:, niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.