Ernesto sepa nika:n timoahsih ekintsi:n nikneki..., *bueno** timonohno:tsatih, pero n'neki xne:chnohno:tsa de yo:n wi:tsikite:mpi:l *o** seki kil..., neh niki:xmati wi:tsikikowit *o** wi:tsikixiwit pero pos *mismo** yehwa. Wa:n ka:nachi taman onkak wa:n ke:yeh n' kiliah iwki. Pos ke:mano, neh nikixmattok nejó:n, yo:n tikiliah wi..., wi:tsikikowit, tehwa:n tiki:xmatih wi:tsikikowit. Pero neli kito:ka:ytiah wi:tsikite:mpi:l *porque** tak ixo:chio we:weyakaxtik sah, pero *más** kiliah wi:tsikikowit. Yo:n nejó:n niki:xmattok wa:n yo:n no:, yo:n no: takwa:wak semi, wa:n nejó:n no: kwaltia para pahti. Para pahti kikwih yo:n wi:tsiki..., komo se: motekik, kitekih yo:n tein ima:..., ima:..., s..., ima:y tein selik, sehselik ok n..., n' xiwit wa:n kima:xakwalowah wa:n komo se: motsontek pos se: kipa:tskilia wa:n yo:n a:mo, a:mo te:malowa nió:n no: we:iti se: i..., komo se: motek. Yehwa n' kita:liliah, ye:h te:..., yeh te:kokoh, chichinaka. Yehwa yo:n no: kita:liliah wa:n no: nikaki no: ika, komohkó:n nejó:n pilimeh ne: toto:niah oso n' ox tatasi, kikwih no: ika kina:ltiah m' pilimeh, kitekih xiwit wa:n no: kina:ltiah ika. Wa:n no: kina:miki n' tataxis toto:nik. No:. Ke:mah, no: kinina:miki. Yehwa ne:n..., yehwa yo:n wi:tsiki..., wi:tsikixiwit kiliah. Ki..., kimanah wa:n ika kina:ltiah m' pilimeh. E:mah. Yehwa sah yo:n n'mattok ke:ní:w, pero se: taman a:mo niki:xmati, i:pa n'mattok se: taman sah i:pa. A:, se: taman sah. Pero tehwa:n tikto:ka:ytiah wi:tsikikowit. Kowit porin..., tikto:ka:ytiah kowit n' ka:mpa n..., pero n' xiwit timattokeh ya katí:n, toni ne:n wi:tsikikowit a:n [ko]mo tikneki ixiwyo oso ix..., i..., ixo:chio ixo:chio, kilwiah wi:tsikite:mpi:l pero ixo:chio ne: we:weyak. Pero tehwa:n tik..., tiki:xmatih wi:tsiki..., wi:tsikikowit, pero nikaki ne:wí:n seki kito:ka:ytiah wi:tsikite:mpi:l, Ajá, ke:mah iwki. Tehwa:n tikiliah wi:ts..., wi:tsikikowit. Ke:mah. Pero neli kwali pahti para *para cortada** wa:n ke:meh yo:n tsi:ni:ch wa:n no: kwali pahti yehwa ne:n para n..., tataxis, toto:nik, pi:pilmeh tataxistih wa:n toto:niah, yehwa [ika] kina:ltiah yo:n. Ke:mah. Nochi ixiwyo. żWa:n ikowyo no: teihsá: kwaltia? Pos n' ikowyo kihtowah..., neh ne:chilwia:yah nota:tahwa:n wehka:w ya, *noabuelito**, ika *más** ne:paka ya ne:n tanamakaya, a:mo onkaya ne:n *bueno** wa:n s..., a:mo yehwa *noabuelito**, okseki ta:tahmeh ne:chilia:yah wa:n nejó:n kichi:wayah ika kiliah timali:n. Kitekiah kit yo:n pahpata, ki:sa yo:n pahpata wa:kik, tein pahpatake:se:wat. wa:n kki:xtiah ata yo:n ichti, kipia *hilito** ata. Yehwa yo:n ki..., ki..., kiki:xtiliah ki..., kitila:nah, ke:ní:w n' kichi:wayah kki:xtilia:yah wa:n mo..., mo..., ox kitekiah wa:n kitila:nayah ki..., ki..., na:lki:sa n' iihtik pahpatakowit ata yo:n i..., i..., *hilo** oso itech n' ike:se:wayo kitila:na n' *hilo** wa:n kitetsi:lowah kit ne:n ta:tahmeh wa:n ke:mah ki..., kite:motih ne:n *islabo:ntet** wa:n yehwa yo:n wi:tsikikowit kit itech ki..., kima:mali:nah ihkó:n kit, ompa kita:liah kit ne:n kita:liah ne:n tamali:ntsí:n tein kichi:wah ya, kixa:xakwaloh ihkwí:n kichi:wah iwa:n mahyá: *trompo** kihto:tiah wa:n ke:mah de kawa:nis taxo:ta yehwa ya kit. A:, iwki sah n' taxo:taltiah. Xo:ta kit yo:n ki..., ne:chilia:ya nowe:ita:tah ki..., seki ta:tahmeh kitaya ihkó:n kichi:wayah. Ke:mah, *porque** a:mo we:itei katka *cerillo** wa:n i:n sa:te:pan ne:siko ya, *cuando** pe:wak ne:si a *cerillo** nejo:n onkaya *cerillo, pero** kixo:taltia:yah ix..., itech *machete** *A..., ajá** kitok..., Ajá. oso itech tet, itech yo:n, itech yo:n *eslabontet**, kki:xtiah *cerillo** wa:n itech tet kixola:wah xo:tatiki:sa wa:n komo a:mo *machete**, kiki:xtia *cerillo** kixola:wa wa:n xo:tak a. Pero kwahkwali *cerillo** onkaya tak, pero ekintsi:n a:mo xo:ta itech yo:n. *Hasta** tein yo:n kinamakah ika *cajitas** a:mo xo:ta sake:ra, kwa:kopi:ni sah. Yehwa yehwa:n ki..., yehwa:n ki..., kihtowa:yah *que** wi:tsikowit ika kikwiah ne:n timali:n kichi:wayah ki..., timali:n. Kiliah timali:n pori ompa kichi:chiwa:yah ihkó:n, kima:xakwalowah ihkwí:n *fuerte**, ihkwí:n kima:malakachowah *hasta** kawa:ni wa:n xo:ta ya de kawa:ni. E:he *porque** ne:n *eslabón** xo:ta ata komohkó:n se: kitsowi:tek ika *machete** ki:sa n' timo:yo:t. Wa:n... Ke:mah. Ke:mah, ki:sa neli. Yo:n se: kineltoka *que** neli, neli n' tein kihtowah n' ta:tahmeh, neli kichi:wayah tit, ika kki:xtia:yah ika, a:mo teh *cerillo** pos yehwa yo:n kichi:wayah, kixo:taltia:yah ika. Wa:n yo:n kikwiah n' kowit xoxowik oso wa:kik, ki..., kwa:... A:h, kwa:tsayah. Wa:kik. Wa:kik kit, wa:kik *por eso para, para re...,** kawa:nia wa:n xo:ta no: n' kowit. A:, no: xo:ta ya pos. A:h. De kawa:ni moye:..., mochi:wa tekol ya wa:n wa:n xo:ta ya, de ga..., ta..., i:n *tanto** wa:n pos de mochi:wa tekol a xo:ta ya ne: yo:n i:x..., i:..., pahpatai:x. Pero yehwa sah kkwiah pah..., pahpatai:x, sayoh tein potoktik sah n' kits..., i..., kichi:wayah ika, tein pah..., pahpata, Ke:mah. *pahpatahilo**. Yeh kichi:wayah ika yo:n tit, kiki:xtia:yah wa:n ke:mah kixo:taltiah wa:n para motaxo:taltilia:yah *o para**..., ma:s kalihtik yehwa n' kikwiah kit. Yehwa. Yo:n para kwowtah, pos aya:mo, a:mo kikwiah *cerillo**, yehwa sah n' ki..., kite:mowah n' *eslabón** wa:n yehwa n' kkwitih tsiktsi:n kowit, kima:malakachowah wa:n kixo:taltiah ya. Iwki ne:chiliah. Wa:n ne: ikowyo, *bueno aparte de** yo:ni kwaltia para kowtati:l oso... A:, pos n' ikowyo kwaltia para kowtati:l, *porque** semi takwa:wak n' kowit ata, takwa:wak semi panih..., takwa:wak. Ke:mah. Ajá. Takwa:wak ne:n ih..., i..., kwaltsi:n tekoloh yo:n kowit *porque** yo:n ye:ktakwa:wak. Ke:mah. Wa:n a:mo semi wehweit..., wehweikwowit mochi:wa, a:mo mochi:wa se: se: tanawa:l, mochi:wa telwe:i ihkwi:ntsi:n sah. *Pero eso** telwe:i, *lo más** mochi:wa [...] tako:tsi:n sah ihkwí:n sah de, de we:i sah, ke:meh yo:n ohtat sah de pitsa:wak. A:mo mochi:wa wehwei. Wa:n yo:n pos... A:mo tikahsi... żWa:n de moskaltia ton *tanto de** wehkapan? Pos semi wehkapan mochi:wa de tein a:mo kachi, a:mo kite:ntekih, mochi:wa telwehkapan *siquiera** se: e:yi *metro** sah, *demás** a:mo, a:mo mochi:wa *más** wehkapan, *lo más** tsikitsi:n, ihkwi:ntsi:n se: kitas. A:mo mochi:wa *más** wehkapan. Ke:mah. Pero nejó:n semi takwa:wak n' ikowyo. Ke:mah. Yo:n ata xama:ni, komo se: kipostek xaxamaka wa:n soh para se: mometskalakili:s. Yo:n xama..., mo..., xaxa..., moka..., xahxama:ni wa:n kihki:sa mahyá:..., *bueno** ma..., we:weyakaxtik ki:sa mahyá: yo:n mahyá: yo:n *este** okot se: kitatapatsa, ye:k..., ye:kki:sa miak mah ye..., para se: pa..., mometskoko:s ye:kkwali etok. Kowtatsihtsi:ke:w mahyá:. Ke:mah. Ke:mah, e:kki:sa ihkó:n komo tikxama:nih. Wa:n motapowa mahyá: *garsota** moka:wa wa:n timometskwa:telo:s kalaktiki:sa ya, yo:n semi *delicado** yo:n kowit. No:. Ye:ktakwa:wak. E:mah. Yehwa yo:n. Ke:mah. Ke:mah, pos yehwa yo:n ne:n Pos... n'neki nimitstahtani:s wa:n pos ne:n ka:t t'mati ton *tiempo xo:chiowa *o** nochi xiwit. Nochi n' *tiempo**. E:..., pané: nochi, nochi n' *tiempo** onkak. Nochi n' *tiempo**, yo:n a:mo ika *tiempo**, nochi n' *tiempo** onkak yo:n xo:chitsí:n. Ke:mah, yeh..., yeh..., xa:, xa: t'matis teh ox kwali ki..., para toni n' kitatekiwtiah *porque** seki ma:ski kon..., tikone:meh tikihtowah pero te:chiliah n' ta:tahmeh wa:n se: kita:lia *cuidado**, a:mo se: kelka:wa, se: kimattok para toni n' *servi:rowa** neli. Miak taman kitatekiwtiah yo:n xiwtsí:n. Ne:..., a:, *bueno** ne:..., a:mo neh n'mattok sayoh neli *que** kwaltia para pahti wa:n tein nikitani neh yehwa yo:n kowit ne..., neli ye:k *cua...**, ihwa:k wa:ki ye:k..., ye:kpipi:nia, ye:ktakwa:wak wa:n neli ye:kkwaltsi:n tata. E:mah. Sayoh *que** tela:yoh *cuando** xoxowik. A:, *cuando** xoxowik tela:yoh. Ke:mah. A:yoh semi. *Hasta** ihwa:k se: kite:nteki ata ne:n kowit tein kowte:n tein moka:wa pané: pe:wa a:ki:sa wa:n mahyá: yo:n nejo:n a:paliwtok wehka:wa. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah. A:..., a:ki:stok ata d..., *hasta** poxkawi *tanto, tanto** a:ki:stok tata:mpa, a:it ke:yeh *hasta, hasta** poxkawi ata wa:n moka:wa xoxoktik. Ajá. E:mah. Ke:mah wa:n se: molia *que** yo:n eski tela:yoh neli n' kowtsí:n. Tela:yoh eski *por eso** iwki mochi:wa. Ke:mah. Ke:mah wa:n pos yehwa sah yo:n wa:n n'mattok neli *que cua..., después**... Wa:n wehka:wa para wa:ki yo:n ke:masá: komo... A:, yo:n ke:mah wehka:wa *porque** ye:..., ye:ka:yoh. Ke:mah, no: kipia de kitas ton *tiempo** se: kite:ntek, komo se: kite:ntek ihwa:k kiow..., kiowtiw, A:yoh. ka:mpa wetstok ompa selistok. Ompa selia ata. Wetstok ta:lpan, selistok. Ke:mah. Wa:n, wa:n de xoxowik y..., ye:kteleti:k no: yo:n. A:; yo:n ke:mah eti:k no:, eti:k no:. Ts..., ts..., soh a:mo wehweikowit mochi:wa, tsi..., pihpitsaktik sah mochi:wa, tsikitsitsi:n. Ke:mah. Ke:mah, eti:k no:. Wa:n a:mo okachi mochi:wa mehmela:wak, nochi i:pa ye:kchihchikoltik. Ke:mah. Mahmaxaleh sah. Mahmaxaltik para itsmoli:ni, nochi itsmol, i..., miak itsmol ki:sa. Am... Ke:mah. Wa:n ka:mpa ii:x ki:sa miak itsmol, a:mo se: sah, komohkó:n kipostekkeh ye:k miak ki:sa ya, ye:k i:xkich kiewalowa *puro** itsmol ya. Ke:mah, neli. Ke:mah. Ajá. Ke:meh *garsota**, iwki mochi:wa. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n no: nikmattok wa:n pané: i:pa se: taman sah yo:n. Se: taman sah, neh niki:xmattok se: taman sah i:pa. Ke:mah ata. E:mah. Ke:mah wa:n pos ne:n m' pahti yehwa n' tein tikihtoh, a:mo n..., a:mo onkak oksé: para pahti, nejó:n se: kokolis mah kipahti. Nejo:n... Wa:n pos yo:n mochi:wa, mochi:wa kahfe:ntah, mochi:w..., kahfe:ntah sah *casi** wa:n Mochi:wa ka:mpa eski, mochi:wa kahfe:ntah, mochi:wa ohohte:noh, ke:meh i:n kowte:ntsitsí:n ompa itsmoli:ni, mochi:wa m..., no:ya:n ka:mpa tato:kah. no: mochi:wa m..., wi:tsikikowit, seki kiliah wi:tsikikowit. Ke:mah. Ka:mpa tato:kah, ka:mpa ma:xiwyowa ompa kipilowah si..., sintsí:n *cuando** takelpachowah, n..., nochi kwaltia kimahmaxalowah ata. Wa:n ka:mpa yo:n xiwka:wal no: semi kwelita. Ke:mah. Ke:mah. Sayoh *que**... Ke:mah, mochi:wa. Mochi:wa, yo:n no:ya:n mochi:wa yo:n, a:mo, a:mo etok sah n' ka:mpa mochi:wa, no:ya:n mochi:wa. Pero sayoh *que** nehkwí:n kowtahpa, nika:n por A:pi:pia:s ne:paka pané: ka:n tei ok. A:mo. Ompa a:mo onkak. Ompa a:mo onkak. Ompa se: kita ka:mpa i:n tepitsi:n pahpaniá:n, ka:mpa kahfe:ntah *o** ka:mpa se: tato:ka oso ka:mpa [ka:]sá: ohte:n. Kanah ata. nejo:n mochi:wa yo:n xiwit, pero ne: we:ikowtah a:mo onkak. Nika:n *loma** se: yowi, ne: Ta:lchi:chi:l ompa a:mo, a:mo se: kita, ompa a:mo tei. A:mo tei ok. Tak no: kipia de kitas ke:ní:w ka:mpa n... Tak mochi:wa ka:mpa xohxola:lte:n nimolia. Wa:n ka:mpa..., nimolia ka:mpa takawa:ni. Ka:m[pa] pahpaniá:n. Ka:mpa paniá:n, *porque** ka:mpa witstah a:mo mochi:wa. Kanah no:. Ke:mah, *porque** nochi i:n Xaltipampa nochi onkak ok, nochi n..., i:n Po:cho:titampa nochi mochi:wa. Ke:mah. Mochi:wa ke:meh ka:mpa tah..., nochi pahpaniá:n, porin tahtato:kah *por eso** mochi:wa. Ke:mah. Wa:n xo:chit nochi..., nochipa chi:chi:ltik, a:mo, a:mo onkak tein ista:k xo:chit, nochi chi:chi:ltik mochi:wa xo:chit ata. Ajá. Ihkó:n, se: taman sah nochi. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n yo:n ixo:chio mochi:wa wa:n ki:sa se: tako:tsí:n de ihkwí:n m..., mah..., mahyá: se: *corona**. Ompa kihki:sa xo:chitsí:n wa:n *cuando** iwki mochi:wa wa:n teyowa ompa mota:lia n' iteyo ata. Wa:n no: n' iteyo, no: tihti:ltik n' iteyo. Ihwa:k oksi no: ata ne: tihti:ltik neli. Ke:mah, tihti:le:wi wa:n Tihti:ltik. Ke:mah. Pané: no: kikwah chiktehmeh xa:. Ki..., kikwah n' chiktehmeh, kikwah. Ke:mah. Ke:mah. Pos ne: ka:n n'mati xa:..., [ta:]ká:n teihsá: tikneki tne:chnohno:tsas ok de yehwa yo:n. Pos yehwa sah niki:xmati de yo:n, i:pa se: taman sah n' kowit wa:n i..., yehwa sah niki:xmati de pahti para kipa:tskiliah komo se: motek oso para n..., tataxis, toto:nik, kimanah wa:n ika kina:ltiah m' pilimeh. ma:s[ki] se: yeh s..., te:na:mikis mah se: tai niman yo:n wa:n niman se:..., mah ika se: ma:lti te:m..., [ki]manaka:n kwali molo:ni wa:n no: kwali se: ma:lti ika, te:na:mikis *hasta** se: yeh. No:. Ke:mah. Te:na:mikis. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Ke:mah. A:, pos 'ne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwi:tsa. Pos nimono:tsa Hermelindo Salazar wa:n no: niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan. A:h, tasohka:matik.