*Bueno** Tacho, sepa nika:n timoahsih. Kintsi:n nikneki xne:chnohno:tsa de yo:n poposokanimekat, ne:..., n..., ox tiki:xmattok. A:, tikneki tikmatis de nika:n i:n timona:mikkeh itech i:n kowtah, itech i:n ohti. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah. Pos no: kwali a *que** tine:chtahtanih ekintsi:n, no:, no: niki:xmattok. Yo:n poh..., poposokani kwaltia ne: para n' tama:chihchi:walis ki..., meh wahkaltsitsí:n kichi:wah de n' tohtoma:wak wa:n de m' pihpitsa:wak kikwih para ne:n yo:n kilia:yah *macetitas**. Wa:n yo:n poposokani onkak de n' chi:chi:ltik wa:n onkak o:me taman de n' ista:k. Ke:mah, de n' ista:k ne:n se: taman ma:tohtomiyoh de yo:n ta:lpan moso:sowa wa:n se: oksé: de yo:n mokehketsa ne:n ki:sa n' ie:wayo wa:n oksé: taman a:mo ki:sa n' ie:wayo. *Casi** ki:sa pero mah se: kixihxi:ma. A:h. De yo:n ta:lpan moso:sowa ihkó:n yo:n kwaltsi:n ahwiya:k n' i..., ipa:ne:wayo. Ajá. Wa:n yo:n no: kwaltia nijó:n se: kikweta:nia, wa:n kwaltia no: para wahkal. No:. Komo para nejó:n *macetitas** se: kiki:s..., se: kinchihchi:wa yo:n ko:ko:ntsitsi:n kichi:wah wa:n pos kwaltia no:. A:mo tapa:ni wa:n a:mo posteki. Wa:n nijí:n poposokani de n' chi:chi:ltik pos no: kwaltia yeh de yo:n kwaltsi:n ne:n e:wi de itsi:nta:n, me:mela:wak pos a:mo posteki. Pero de n' teltoma:wak nijó:n seki onkak ne:n teiktik, ne:n posteki yo:n de n' chi:chi:ltik, *porque** onkak seki semi te..., semi chi:chi:ltik. Yo:n a:mo kwaltia, seki posteki. De se: kkwelpachowa ihkó:n para ne: wahkaltsí:n posteki. Wa:n onkak ne:n seki de n..., achi selik se:, se: kikweta:nia. A:mo, a:mo kwaltia ne:n se: ki..., se: kik..., kikwiti wa:n kikxihxi:ma. Wa:n oksé: pos se: kki:xtilia n' e:wat sah wa:n ihkó:n ya ne:n kwaltia. Ajá. Pos no: kwaltia nijó:n para nochi tama:chihchi:walis, *artesanías**. Ne: ke:man pos no:, no: tikitayah pero pos i:n *apenas** ne:stiw pos yeh n' tikwitih. Neh ke:meh nikmattok no: te:..., ne:wí:n kowtah nnemiti, pos niki:xmattok yo:n kwomekat. *De que** onkak de m' pitsa:wak, ke:masá: nikwiti semi pitsa:wak, ok..., semi ihkó:n, Ke:masá: ompa nikweta:nia para nikchihchi:wa ne:n wah..., wahkalkowit pos nikwa:lkwi ke:masá: takwelpacho:l a. Ke:mansá: nikwa:lkwi ne:n hkó:n weyakaxtik, ompa ya ne: kaltsi:ntan tikwelpachowah. Pero yo:n nochi no: ta:tamachi:wtok ka:nachi se: kitamach..., se: kikwelpacho:s, a:mo no: eliwis. Ke:mah. Ke:mah, achto se: kki:xtilia n' e:wat komo se: kineki wa:n para se: kkwelpacho:s wa:n komo a:mo pos no: kwaltia n' iwa:n e:wat para a:mo posteki. Ke:mah, no: ku..., no: kwaltia n' iwa:n e:wat. A:, no:. Ajá. Ke:mah, nochi yo:n ista:k pos o:me taman tik..., tiki:xmattokeh. Oksé: *viaje** no: ki..., nikitak ne: koyo:tsi:n nika:n i:n yetok, pos nikwa:lkwia ne:n nochi ne:n ki:nin..., ki:ni:n niki:xmattok de n..., wa:n kitak yeh, yo:n de n' ista:k. Pero ekintsi:n pos ne:n ompa ne: onkak semi nompa ne:wí:n A:tsa:la:nkopa, no: onkak nika:wí:n Ke:mah. te:noh pero kintsi:n a:mo *más** onkak ok *porque** miak kitekih, No: k..., kaxa:ni. miak kitekih, kaxa:ni no:. wa:n pos yehwa ya neh nik..., niki:xmattok. Pos yo:n nijó:n semi te:cho:kilwih. Ke:mah. Yo:n moneki se: makihte:was se: tilmahsol para para se: kitekis *porque** nochi. Komo a:mo se: *mocuidaroh** se: ii:xko wetsi ne:n cho:kil, wa:n ye:kte:kokoh. A:, ke:mah. Ye:kte:kokoh. Wa:n komo se: makihte:wa ke:meh i:n pochiktik se: itilmah, ye:k nochi te:kwi, nochi kipa nochi se: itilmah. wa:n moka:wa ke:meh yo:n *pi:pintohtik** se: itilmah wa:n *después** a:mo no: ki:sa ok. A:mo ki:sa ok ma:ski kita:lili:skeh yo:n seki de n' [ki]ki:xtilia ne:n cho:kil, pero nijó:n tak semi *fuerte** ne: cho:kil, a:mo ki:sa, a:mo ki:sa. Kanah. A:, yo:n semi *cuando** se: kitekis semi mah semi se: mopia *cuidado porque** ke:masá: tsikwi:ni ne:n cho:kil se: ii:xko wa:n se: ii:xko pos te:..., te:kokoh. Te:kokoh nijó:n cho:kil, a:mo *igual** ke:meh n' okseki *casi** no: n..., nochi ne:n *lo que es** ne:n kwomekat de n..., poposokani pos nochi te:kokoh ne:n..., n' cho:kil. Nochi iwki. Nochi n' e:yi taman. Nochi iwki. Ke:mah. Nochi n' e:yi taman. Wa:n *o sea** nimitsilia se: kwali se: kiki:xtilia ne:n n' e:wat wa:n oksé: a:mo wel se: kki:xtilia *porque** se: kixihxi:ma e:ktakwaktik, tsikitsitsi:n ki:sa. Ke:mah. Wa:n de n' semi toma:wak, ihkó:n yeh ne:chilia n' chi:chi:lkomekat, posteki, posteki oso tapa:ni. Pos no: kintsi:n, kintsi:n nochi ne: no: kikwih yo:n chi:chi:lkomekat ne:n seki no: kkwih para yo:n *coronas** kin..., kinchihchi:wah para yo:n k..., n' inkwa:kka ne:n no: kwaltia. Ki..., kyewalowah ihko:ni wa:n kitehtekih ihko:ni wa:n ki..., ihkó:n [ki]kweta:niah, pos no: kwaltia. Ke:mah eski. Ke:mah. De n' we:i ihko:ni, kitah..., kitahtapa:nah tsikitsitsi:n. Ajá. Pero para nikihto:s ihkó:n wahkal de n' hkó:n se: kkwelpacho:s ihkó:n de n' we:i, a:mo kwaltia. Se: kiteki de n' achi, achi ihkwí:n, a:mo, de n' a:mo semi toma:wak. para se: kikwelpachowa weli. De n' toma:wak pos a:mo wel se: kkwelpachowa. Kanah. Wa:n yo:n a:mo nikihto:s *que** nijo:n..., *bueno** no: kwaltia seki ne: ka:mpa wa:kik ne:wí:n se: kahsi no: seki de n' toma:wak, ka:ns ika wa:ktok no: kwaltia para kowtati:l. No: kwaltia. Ke:mah. Para kwaltia..., para kowtati:l no: tata. Wa:n no: komo se: kka:wa, se: kiteki n' komekat wa:n ne:wí:n se: kita:lia k..., kala:mpa, pos nijó:n kwaltsi:n ki:sa n' e:wat ya. Moka:wa sayoh ne:n i:n kowit, taihtik ya. Sa:te:pan de wa:ki. n' komekat, paniá:n nochi ki:sa n' e:wat yeh moye..., Se: ktila:na nochi ki:sa, yo:n a:mo, a:mo poxkawi, pero komohkó:n se: ki..., se: kki:xtilia n' e:wat de xoxowik ihkó:n, poxkawi, poxkawi ne:n kwomekat. Ke:mah. Poxkawi wa:n sen moneki mah sepa se: kichipa:wa. Wa:n *de que** wa:kik se: kita:lia ne:wí:n se: kita:lihtok, pos *mismo** yeh kwaltsi:n mo..., mochipa:wa. *Casi** wa:ki n' cho:kil. Yo:likawa:ki no:. Ajá. Yo:likawa:ki. Ke:mah. żKe:yeh tak kiliah poposokanimekat? Pos kilia pohposokani *porque cuando** se: kiteki *o** se: kkwelapachowa pané: poposoka n' icho:kilo. A:, yehw ika. *Por eso** kilia poposokani. Wa:n pos nijó:n yehwa nijó:n kiliah poposokani *porque** xa: tikita ke:mansá: se: kitsonteki ihkó:n pané: [po]posoka ne:n..., n' cho:kil. No: seki ye:ktelmiak kipia cho:kil. Ke:mah. E:mah. Wa:n pos yeh yo:n komekat pos nochi tiki:xmattokeh. Ke:mah. żKa:n t'mati *que..., que** ton *tiempo** xo:chiowa? Pos a:mo nikmati, neh nikita xo:chiowa ihkó:n tepitsi:n, pero a:mo, a:mo nikita, a:mo nik..., a:mo ke:man nikta:lia *cuidado** ihkó:n *de que** pos sayoh nikitstinemi ihkó:n ne:n komekat pero a:mo ke:man nikita. Ajá. E:mah. Ke:mah, nejo:n pos neh no: niki:xmattok wa:n neli ne: ke:man no: nikchihchi:waya y..., para yehwa yo:n tikihtowa te..., seki yo:n kiliah *morraletas**, wa:n no: nikikwik tepitsi:n pero a..., ihsi..., *sea que** ne: ke:man ya m' pe:wak a:mo nikchihchi:wa ok, pos ekintsi:n ni..., a:mo nikwi ok. Pero ihkó:n nikita n..., *mata** ka:sá: ika, yo:n onkak sa nipa. Sayoh *que** a:mo onkak ke:meh nik..., kitekih *seguido** a:mo no: onkak tein wehwei ok. Nochi se: kita ka:sá: ika *que** mo..., mowila:ntok wa:n te:tehkotok itech kowit pero yehwa n' tein pihpitsa:wak. Yehwa de m' pihpitsa:wak, a:mo teh de n' wehwei ok para w..., wahkal. Ke:mah. Ke:mah. Ajá. Ke:mah. Pos no: se: kahsi para wahkal ompa ne:wí:n nika:n Tahchikteko, nochi ne:paka yo:n a:tawte:noh de n' Ista:ka:t, ompa no: n..., ompa se: kahsi ok. Ke:mah ata. N' ampo:wí:n Atekohkomolkopa mah se: nemiti a:mo se: kahsis, se: kahsis pero yo:n pihpitsa:wak. Wa:n no: se: kahsi de yo:n chihchihkoltik, a:mo, a:mo mehmela:wak, de mehmela:wak pos no: kitekih. No: kitekih. No: kitekih pero de n' mehmela:wak kachi kwaltsi:n moka:wa ne:n kichihchi:wa. Yo:n kichihchi:wah kwaltsi:n kiewalowah Ke:mah. n' kkwelpachowah. Ajá. kwaltsi:n moka:wa n' *arito** ne:n ki..., kikwelpachowah wa:n para kisohsoh, kwaltsi:n moka:wa kima:..., para ne:n ma:chihko:l kichihchi:wah oso yo:n hko:ko:ntsitsi:n oso yehwa ya *morraleta**. Ke:mah. *Para morraleta** pos yo:n pos ki..., kikweta:niah, yo:n a:mo posteki ihkó:n [ki]kweta:niah. Ma:..., i:n okseki ne:n n' okseki a:mo, yo:n sayoh kiewalowah. Ke:mah. *Pero para morraleta** yo:n ki..., kik..., kichi:wah ihkó:n meh eskia kipostekih wa:n a:mo posteki, kweta:ni sah. Ke:mah. kwaltsi:n moka:wa no:. Pero no: yo:n nimitsilia de n' selik, wa:n de n' a:mo koto:ni yo:n, *porque** seki ma:ski selik ne:n poposokani pos nijó:n posteki. De posteki a:mo kwaltia ok, xama:ni. Ke:mah. Ajá. E:mah. Nejo:n yo:n ka:n t'mati, ża:mo kwaltia para pahti ata? Pos yo:n a:mo ke:man nikita *de que** ika se: mopahtia yo:n, sayoh para ne:n wahkal *o** teihsá: ihkó:n, in tama:chihchi:walis nik..., nikita wa:n pos yehwa ne: ke:man i:pa nikitaya ihko:ni, pero de nikihto ihko:ni ne:n para pahti a:mo, a:mo nikmati. Ke:mah. *Por** ki... Nejo:n pos pané:, pané: ka:n..., Ka:n se: kikwi para pahti *porque** ne:n nochi tein kite:mowah kite:mowah sayoh yehwa yo:n para tein kichi:wah teihsá: nejo:n pos ekintsi:n ke:meh kihtowah *sólo** a:wilmeh, a:mo a:mo para teihsá: k..., k..., n' komo wahkal kichi:wah pos yehwa yo:n tsi:tsikitsi:n kichi:wah. Seki tsi..., tsikitsitsi:n wa:n de n' achi tohtoma:wak de n' achi No: kitah, no: kwaltia ke:meh yo:n ki..., kwi:kah se: kone:tsí:n ompa kita:liah. wa:n seki pos kikwih de m' pihpitsa:wak, kikwih ke:meh yo:n ka:wiltiah kone:meh, seki kima:ma:mah n' in..., n' ina:wil, yehwa yo:n kinchihchi:wiliah kwaltsitsi:n, ihko:ko:ntsitsi:n. Ke:mah. A:mo telwehwei:n. Ajá. Yo:n *siempre** n..., nika:n xola:lpan ka:mpa wa:layah nika:n San Miguel nochi y..., yehwa kikwih. Miakeh tekitih ika yo:ni. Ke:mah. N..., nochi ika tekitih nika:n, nika:n Tozán nochi yehwa yo:n chi:walis pe:..., Ke:mah. ki..., kichi..., kinchihchi:wah nijó:n wahkaltsitsí:n. Ajá. Ekintsi:n miak taman ya ne: ki..., tachichi:wah ya. Ke:mah, miak. *Más** kimiakiltiah. Pos ne: ke:man tehwa:n tikitayah *solamente** ta..., ne:n ta:tahtsi:n Chucho kine:xtih ne:n wahkalmeh. Yo:n Pablo Koyol yehwa:n kichihchi:wayah nijó:n wahkal wa:n *después** nochi, nochi kichi:wkeh ya. Nochi kichi:wkeh wa:n kintsi:n pos no: pos miak welih wa:n te:chyo:le:wah ya mah tikinkwi:li:tih yo:n, yo:n kwomekat Ke:mah. Ajá. poposokani. Niman kihtowah, 'ne:chkwi:li:ti ne:n komekat, ne:n poposokani, teh xa: timattos. Pos no: nikinilia neh nijó:n nikwiti:w. Nikwiti:w yo:n kwomekat *porque** pos kimattokeh tiki:xmattokeh yo:n kwomekat. E:mah. Ke:mah, pos nejo:n ka:n n'mati, xa: s..., teihsá: t'neki tine:chtapowi:s ok de yehwa m' poposokanimekat ne:, *porque** tikihtowa a:mo t'mati ke:maniá:n xo:chiowa, ox teyowa no: wa:n pos miak taman [ti]ne:chtapowih, pero a:mo n'mati ta:ká:n teihsá: tikelka:wah ok. Pos a:mo nikita..., nik..., *bueno** a:mo nikmati, nikita sayoh ke:meh ne: tin..., xo:chiowa wa:n a:mo, a:mo nik..., a:mo nikmati katí:n to:nal, katí:n me:tsti. Ke:mah. Ke:mah. żXa: teihsá: t'neki tne:chtapowi:s ok? Pos pané: yehwa sah de n' poposokani, nochi tikitakeh de n' tama:chihchi:walis. Yehwa sah. *Bueno**. Pos 'ne:chili sah ke:ní:w moto:ka:y. E:mah. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan. *Bueno** neh no: nimono:tsa Hermelindo Salazar Osollo wa:n no: niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**. Tasohka:matik.