Neh nimono:tsa niRubén Macario. Neh, neh no: niErnesto Vázquez. Nimitstahtani:ski neh kox tiki:xmati *este** seki kapolin mo..., onkak mono:tsa xa:lkapolin. Ke:mah, mochi:wa ne: ka:mpa, ka..., ixta:wat mochi:wa, ka:mpa a:mo tawi:tekih ok ompa mochi:wa, e:wa yo:n, ika taktson e:wa wa:n semi wehkapan mochi:wa ke:meh o:me me:tro de wehkapan. Mm, mm. Yo:n ata n' ite..., iteyo, ne: m..., moh..., mohmora:doh. Mm. Wa:n mochi:wa ika *racimito** Wa:n no: we:lik ata. No: we:lik, no: we:lik yo:n, komo se: kikwah ata semi onkak ata ika, te:n..., te:nenepi:ltapalwia nochi. Aha:, ke:mah, ke:mah Se: kanmora:dohtia, mahyá:, mahyá: kowa:na:n se: moka:wa se: ite:noh. *Andale**, we:noh wa:n yo:n no: se: kikwa wa:n sayoh se:, se: yehwa sah se: kikwa *o** no: kikwah chiktehtsitsi:n ke:meh i:n ata, aha:. No: kikwah chiktehtsitsi:n, yo:n kwitatohtokmeh no: kikwah. Kikwah se: kita ihkó:n, se: kinimowti:ti ke:masá: kwahtokeh yo:n kowtet. Mm, mm. Kikwah no:, ke:mah. A:mo, neh nimitstahtanilia *porque** neh no: nik..., niki:xmattok wa:n nimolia neh xa: neh..., xa: nehwa sah niki:xmattok *porque** tikmatis ke:yeh tik.... Ne: nikihto:sneki neh *este** .... Ne: ki..., mah t'matika:n, mah nochi tiksep..., tiksen..., tiksemat..., tikse:panmatika:n nochi. Ke:mah. Para toni kwaltia yo:n kapoltsi:n. A:, pos yo:n .... Kanah, kikwah chiktehtsitsi:n, no: yehwa, yehwa ika .... Por, pos a:mo sayoh para tehwa:n sah, sanoke para chiktehmeh no: kikwah wa:n katí:n okwiltsitsi:n ka..., we:noh katí:n chiktehtsitsi:n kikwah yo:n kapolin. Ke:mah, ye..., yehwa kikwah ne:n kwitatohtokmeh wa:n yo:n .... A:. Nextikchiktehtsitsi:n no: kikwah, yo:n kiliah nex..., nextikpajaros. A: yo:n kiniliah koyoltsitsi:n kanah, no: kikwah, mm, mm. Koyoltsitsi:n no: kie:kkwah, se: kinimowti:ti ke:masá: kwa:htokeh ne: ka:mpa xihxiwte:noh, ka:mpa xihxiwka:walte:noh ompa kikwah semi yo:n chiktehtsitsi:n. Ke:mah, ke:mah. Ke:mah, yo:n *cuando** olo:choksi sepa sah oksi yo:n ika *racimos** ata. Mm, ke:mah, ke:mah. *Andale**, ke:mah. Ne: niman oksi yo:n kowtet. Ke:mah we:..., we:lik semi wa:n, wa:n chiktehtsitsi:n yehwa ika yo:n motekipanowah. Mm. Ke:mah. Wa:n de yo:n xa:lkapolin ke:meh ka:nachi, ka:nachi, ka:nach..., ka:nachi taman tiki:xmati teh. Pos neh niki:xmati yo:n xa:lkapolin wa:n seki yo:n ixta:wat mochi:wa, yo:n ye:kma:mohmoxtik ata. No: taki, no:, no: iwki, no: ye:kiwki a no: ne:n xa:lkapolin no: pero yo:n a:mo, a:mo se: kimati ox kikwah chiktehmeh, pané: ka:n kikwah ke:meh ta:lpan onkak se: kita, a:mo, pané: a:mo, komo kwa:skiah chiktehmeh se: kahsiskia ka:sá: ika kwahtokeh chiktehmeh. Aha: wa:n .... Pero pané: ka:n ke:man tikitah kikwah chiktehmeh yo:n. Ompa ma:wilowa sepa. Aha:. Ata tsikitsi:n mochi:wa wa:n ye:kma:tahtakwaktik, ma:tahtako..., takwahtik wa:n ma:mohmoxtik semi wa:n chi:chi:ltik semi io.... Ke:mah, ke:mah, ke:mah. Imetskowyo wa:n ixiwyo wa:n i..., i..., ka:mpa iyo:lselo ye:kchi:chi:ltik ata, yehwa yo:n, no: taman, no: taman ne:n xiwit. Mm, *an[dale]**, neli, neli. Neli, neli wa:n .... Yo:n kiliah *este** x..., *este** xo..., xo..., xoko:kkapolin żNo: tiki:xmattok? Xoko:kkapolin ke:mah, yo:n se:, yo:n se: kikwa no:, achi xoko:k, komo se: kikwa ihko:ni, xoko:k. Komo a:mo telohoksik, yo:n ti:lka:oksik a, a:mo sem..., a:mo semi we:lik, kwaltsi:n we:lik yo:n ti:lka:oksik a Wa:n no: kikwih para ato:l. Para ato:l. Wa:n a:mo sayoh ato:l kikwih, no: kikwih ne: ke:meh yo:n, we:noh ki..., chiktehmeh ke:meh yo:n, yo:n chi..., kwitatohtokmeh. Koyoltsitsi:n oso yo:n kostikchiktehmeh. Wa:n *hasta** yo:n a:kwetahmeh no: kie:kkwah, no: kikwah, no: kikwah a:kwetahmeh. A:, no: kie:kwah. Wa:n neli, neli no: kikwa n' a:..., n' a:..., a:kwetahmeh tikihtowa *porque** neh nikpia se:, se: chiktehtsi:n de yehwa yo:n a:kwetahmeh. Mm. Wa:n ika nikitak neh *porque** pos .... Pos nikita a:mo ke:man, we:noh a:mo [n'mati], neh n'mattok ke kikwah *solamente** sayoh tao:ltsi:n *o** tixtsi:n *o** teisá: ihkó:n takwalo:t. Mm, kikwah ma:..., kikwah ma:kwi:lkilit yo:n .... A:kwetahmeh kikwah ma:kwi:lkilit wa:n kikwah yo:..., es..., kikwah yo:n, ke:ní:w kiliah, yo:n kwamo:so:t. kwamo:so:t. kwamo:so:t kikwah wa:n soyokilit no: kie:kwah. Wa:n ika nikitak neli *porque** yo:n neh niktekito, yo:n kapolin, yo:n, yo:n [i]xoko:kkapolin niktek se:, se:, se:, se:, we:noh se: kapoltsin. Mm. Wa:n ika nikitak ox kikwa:s yo:n a:kwetah wa:n neli niktekili:to wa:n nikna..., nikna:lmakato ne: *Pues** pe:wak kihita no: yo:n kikwah tein *más** ohoksik a wa:n tein yo:n chihchi:chi:ltik a [kwal]tsi:n oksik, tein oksik a. Mm. Wa:n tein yo:n *apenas**, yo:n ihista:k ok *todavia**, aya:mo oksi Yeh a:mo kikwah, mm, ta: kimattokeh katí:n. Kikwah *porque** neh n'mattok ke.... A:mo kikwah, no: kihitak sah wa:n ompa nimo..., ompa nimo..., ompa nimonemilih neli neh ke neli yo:n no: kikwa ne:n a:kwetah neli a:mo sayoh, a:mo sayoh tehwa:n sah. Nikinitani ke:masá: wa:n niki:tskia:ni itech yo:n kapolin ka:mpa takwa. Mm, mm. Ke:mah, ke:mah. Nikimpihpia, semi ninemi ika yo:n, nikininki:tskia chiktehtsistsi:n, nikininki:tskia yo:n a:kwetahmeh. Wa:n yehwa ya koyoltsitsi:n, yo:n wehweikoyoltsitsi:n miak taman Mm. Ke:mah. Wa:n yo:n *clarín** ka:n yehwa ya pos ne:n koyoltsi:n. Koyoltsi:n. A:mo yehwa, ta: yo:n, *clarín** yeh no: taman, yeh, yeh nehjó:n .... Po:ktik sah ke:meh *primavera**, ke:meh kwitatohtok kiliah. Ke:meh kwitatohtok. Po:ktik sah yo:n. Wa:n tein, tein nehjó:n o:kich yehwa canta:rowa yo:n. A: yehwa, a: metsihista:k, aha. Yehwa, yehwa wa:n tein yo:n siwa:..., siwa:clari:ntsi:n, yo:n metsihista:k, yo:n, yo:n a:mo ne:, yo:n a:mo canta:rowa yo:n. A:, a:mo. Kanah yo:n, yehwa yo:n tein .... Pos .... Mm, mm. N'mattok *porque** ne: kowtah tikitakeh tehwa:n ka:mpa nemih. Seki metsihista:keh wa:n seki mets..., metstihti:ltikeh. Mm. Ke:mah, yo:n no: kie:kkwah yo:n, yehwa yo:n clarimeh oso yo:n kiliah, kiliah *juilgueros** ata. Yo:n pata:ni ahko wa:n pata:ni wa:n tsahtsitiw wa:n sepa temowa mota:li:ti. A:, a:, mm. Yo:n s..., yo:n *juilgueros** kiliah, a:mo, a:mo *clarines**, clari:meh nemih nika:kwí:n kowtahpa. Kowtahpa, ke:mah *porque** neh nimitstahtania *porque** neh nikini:xmattok no: n' chiktehmeh, de yo:n koyoltsitsi:n. Ompa nemih clari:meh. Nextikkoyoltsitsi:n wa:n yo:n seki tein tikihtowa teh achi *medio** pohpo:ktikeh. Ke:mah. Wa:n koyoltsi:n wa:n clarín, neh nikihto xa: yehwa *mismo**, entó:s ne:n *clarín** A:mo ta: .... *Porque clarín** no: *igual igual** itake:n sayoh ne: tepitsi:n *medio** ti:ltik ne:n *clarín**, neli ke:meh tikihtowa teh. No: iwki, no: iwki. *Clarín** ti:ltik tepitsi:n ke:meh, ke:meh kwitatohtok. Ehe, ke:meh kwitatohtok. Iwki, iwki, ke:meh ihkó:n. A:, wa:n yo:n yehwa no: kikwa kapolin tein no: n' chi:chi:lkapolin, xoko:kkapolin. A:, nochi kikwah. Ki..., ki..., kikwah, kikwah kapolin nochi, nochi kikwah. Yo:n mi..., i:n chi:..., chi:chi:lkapolin miak taman chiktehtsitsi:n kikwah. A:.a Miak taman kikwah chiktehmeh wa:n yehwa yo:n kiliah kwittampachi:chi:ltikeh koyoltsitsi:n. E:yi taman koyolmeh onkakeh. Ata kwi..., ata ikwittampa n' ihwiyotsitsi:n chi:chi:ltik wa:n achi no: nohne:lmeh wa:n seko nextik..., nextiktekolotsi:n .... Ke:mah, ke:mah, ke:mah. Yeh tepitsi:n wehwei. Wa:n yo:n chi:chi:lkapolin no: kitelkwa yo:n kiliah poxkostsi:n, xa: tiki:xmattok. Ata no: kie:kkwa, ke:mah ata pané: n'mati neli no: nik..., niki..., nikitani ne: kaltsi:ntan. A: ke:mah, no: kie:kkwah no: yo:n, no: nochi ki..., no: kie:kwa, kie:kkwa wa:n wi..., wilikiso:meh. Wilikiso:meh, *andale**, yehwa yo:n neli no: kie:kkwah. Nochi kie:kkwah, ke:mah. Wa:n yo:n chi:chi:lkapolin, xoko:kkapolin kilwiah nik..., A:mo nikmati neh ox tik..., tik..., tikmattok no: n' teh, yo:n kwali se:, kwali se: kikwa wa:n kwali no: kichi:wah ato:ltsi:n, ki..., kikwe:chowah tixtsi:n wa:n ki..., kima:nelowah iwa:n yehwa yo:n xoko:kapolin ki..., ki..., no: kichi:wah ato:l. Ke:mah kikwe:chowah ie:wayo wa:n iteyo ki..., ki..., kitsetselowah ata wa:n iteyo kipi:xowah mo..., i..., i..., ie:wayo ya kichi:wah ato:l kikwe:chowah. Aha: wa:n kita:liliah tepitsi:n tixtsi:n no:, żKanah? Aha:. *And...,** yehwa yo:n neli no: n'mattok neli neh. Yehwa yo:n no:, tepitsi:n tixtsi:n wa:n komo kitsope:liah pos kwaltsi:n we:lik semi, ke..., ke:mah. Ke:mah, kichi:wah. Ke:mah kwa..., kwali kichihchi:wah ato:ltsi:n *o** kwa..., *o** se: kikwa iwki i:n ke:meh ka:mpa ionkaya:n kwali se: motekilia se: kikwa. *O sea** yo:n para okwiltsitsi:n wa:n ke:meh para tehwa:n no: kwali ika ti..., no: kwali timo..., timo.... Aha:, ke:mah. Ke:mah, neh nikelna:miki ne: ke:man *cuando** neh nimoskaltih, Ke:mah. Katka nino:nohne:ltamatia, nikpiaya xa: ke:meh, ke:meh chikwe:yi xiwit, ke:meh chiko:me xiwit nikpiaya wa:n n'telwelitaya *porque** ne: ke:man neli motelchi:waya ok. Ke:mah Pero a:man nikita neh pané: a:mo semi, a:mo, a:mo, a:mo kie:kneki ok. Tak yehwa ika kima:yawih ya neli no:, ke nikitaya neh yo:n xa:lkapolin tikihtowa wa:n yehwa yo:n chi:chi:lxoko:kkapolin Tiktel..., timotelmatiah tehwa:n *porque** tikitayah neli telta:kia wa:n *hasta**, neli *hasta** ma:wilowa:ya ikowyohka:n wa:n a:man nikita neh nió:n chiktehtsi:n a:mo no: ki.... Ka:n .... Kina:miktiowih sah, kina:miktiowih sah, tak ait ke:yeh, tak ne:, ka:n we:iteyi, ta: ke:meh i:n kite:xi:mah, kite:xi:mah wa:n achto i:pa tak ki..., ke:meh a:mo katka kitiwe:imiakeh .... No: kina:miktiowih sah, kina:miktiowih sah, pos tak neli porin a:mo te..., a:mo we:itei a:man neli no:, ka:n we:itei, ka:n we:itei. A:mo semi kite:xi:mayah yo:n kowtsitsi:n, ka:n semi wa:n i:n timiakiakeh de nochi teisá: kowit tik..., tiktamihtiowih ya, nochi teisá: ta:kilo:t a:mo te:chahsi ok, de tanto** telmiakeh no:. Mm, ke:mah, ke:mah. Pos tikma:yowtiowih ya, tikma:yowtiowih ya, neli. Neli, neli. Ke:mah, ihko:ni yo:n. Wa:n onkak ata seki yehwa ne: ti..., timol..., tim..., nimitstahtanihyoya ekin yo:n .... Yo:n xa:lkapolin seki tak itahta:i, yo:n mokehketsa ata ohte:nakas ohte:noh *o** kahfe:ntah, Ata teltakwa:wak kowyo, yo:n .... Yo:n takwa:wak wa:n ye:k..., ye:kma:mohmoloxtik semi. Yehwa yah yo:n neh nimitsilia, yo:n a:mo se: kikwa, ta: n'mat[tok], pané: n'mati a:mo se: kikwa, a:mo se: kikwa, mm. Nehjó:n. Yo:n a:mo, a:mo we:lik, a:mo we:lik, ka:n, ka:n ke:man se: kikwa, tikitah kikwah. Mm, ke:mah, pané: neli, nio: chiktehtemeh a:mo kikwah, pané: .... Komo kwa:skiah, no: tikwa:skiah tehwa:n, pero pané:, pané: a:mo we:lik eski, ka:n .... Ka:n kikwah, ka:n kikwah. Mahyá: nikiliah neh pané: pipiktik semi n' i..., n' iteyo no:, n' ie:wayo ne: n' iteye..., iteyotsi:n, *casi** kapoltsi:n mahyá: semi pipiktik, takwa:wak pané: ka:n, pané: nio:nó: a:yoh, pané: wa:ktik sah. Tak takwa:wak eski, takwa:wak. Pané: ke:mah, wa:kkatik wa:n *igual** ikowyo ye:kwa:kkatik ata ikowyo, pané: *alambre** te..., komo se: kipostek, takwaktik. Wa:ktik sah, aha, *andale** wa:kkatik sah no: n' ikowyotsi:n, aha:, ke:mah. Wa:n ke:meh ka:nachi, ke:meh ka:nachi taman de yo:n kapolin onkak, pané: n'mati e:yi taman, kanah. Pos yehwa yo:n kapolin, tikihtowa ixta:wakapolin, yo:n tein mochi:wa tsikitsitsi:n, ma:mohmoloxtik wa:n teswakapolin wa:n chi:chi:l...., chi:chi:lxoko:kkapolin. Tein .... Aha. Chi:chi:lkapolin, chi:chi:lxoko:kkapolin. Wa:n i:n to:toli:xkapolin. Aha, to:toli:xkapolin, neli yo:n no: we:lik. To:toli:xkapolin no: wa:n .... Yo:n no: we:lik no:, sayoh yo:n a:mo, a:mo miak oksi yo:n, sayoh se:tsi:n oksi *o** o:me, e:yi sah oksi ikehkechtan, tein yo:n tayeka:na moxo:chio:tia. Yo:n no: we:lik. Achto yehwa n' oksi wa:n tein oksi *más** we:i wan tein selik tsikitsi:n ata. *Andale**, ke:mah, ke:mah, ke:mah. Yo:n pané: ye:k..., ye:kkwa..., ye:kwe:i i..., ka:mpa ixo:chio:tsi:ntayo tein wetsi a, ye:kwei ixi:k yo:n kapolin, ye:kwehwei. Yo:n no: kwaltsi:n we:lik ata. Yo: no: kwaltsi:n we:lik wa:n yo:n no: semi mochi:wa ne:wí:n por [ni]ka:n, nika:n por xola:lpan, toxola:lpankopa, ne:paka, kanah. Ke:mah, mochi:wa semi ne:, ne: mochi:wa. Se[mi] ompakawi:n semi onkak. Wa:n neli yo:n neli kwaltsi:n we:lik, *igual** ke:meh xa:lkapolin. Mochi:wa, no: *i.....** No: iwki a, no: iwki a. Sayoh ne: porin tikihtowah tehwa:n ki..., kipatilia n' i..., n' ita:kilotsi:n *porque más** wehwei Ke:mah, we:wehka sah. Wa:n we:weika:ta:ki, a:mo semi .... A:mo semi ta:ki ke:meh xa:lkapolin, *porque** xa:lkpolin telmiak ta:ki *cuando** ta:ki yeh. Tel miak mopilowa wa:n ne: neli ke:meh eskia mah tikihto:ka:n tehwa:n we:weika:ta:ki sah. Aha:, ikehkechtah sah, aha: wa:n ne:n .... Kanah, yo:n xa:..., ďrama** telmiak mopilowa, telmiak. Ikehkechtah sah mota:lia se:, sehse: xo:chitsí:n sah , ke:mah, ika yo:n .... Xa:lkapolin yeh motekpa:nilia nochi n' ima:..., ima:xiwyotsitsi:n, mm. Ye:kmiak mo..., mota:kilo:tia mahyá: yo:n, mahyá: *pimienta** mochi:wa. Ihkó:n *mero**, ihkó:n *mero**, ke:mah, ke:mah. Iwki ne:n *cuando** ta:ki ye:kmiak mo..., mota:ki:ltia, ke:mah wa:n yo:n xa..., yo:n to:toli:xkapolin yeh. Tsi..., ke:meh moskaltihtiw ixo:chio se:sah ki:sa, ni:nipaka sah i:i:x. Yehwa sah yo:n oksitiw wa:n yehwa we:wehkatsi:n mota:lilia. Ke:mah, yo:n a:mo kachi mochi:wa, mone:neki. Yehwa sah neli, yehwa sah neli Wa:n no: semi we:lik, no:, no:, no: we:lik yo:n tepe:tomakapolin. Ke:mah. Aha:, tepe:tomakapolin. Yo:n mochi:wa ne: we:ikowtah, nika:n, nika:n *este**, nika:n ka:mpa i:n [we:itachi:yo:t] parahko taliah ne: Ahkokowtitan. *Has..., ** ne: A:tsi:ntan, *hasta** ne: Masa:owatan tamaya:n nochi yehwa kowmeh onkakeh. Mm, mm. N'mattok, ompa ti..., tia:..., tia:nih ke:masá: wa:n tikitah wa:n no: kie:kkwah pe:sohmeh. Ke:mah. Yo:n kowtanchomeh no: kie:kwah, kie:kkwah, n'mattok ke..., mm. A:, a:, no: kie:kkwah. Ke:mah, yo:n no: niki:xmattok, niki:xmattok, *este** yehwa yo:n tikihtowah teh, pero yeh moskaltia we:i kowit. Weh..., wehwei mochi:wa. Wa:n yo:n ikowyo ne:, we:noh ikowyo kwaltia para kalkowit. No: kwaltia. Wa:n kwaltia para kowtati:l nikmati neli yo:n, yo:n ke:mah te:pale:wia para nochi. kwaltia. A: kowtati:l se: ki..., Yo:n ye:kkwaltsi:n tapa:ni yo:n, ye:kmelaktik. Aha: wa:n kwaltia neli ke:meh i:n tikihtowah para to..., to..., tokalekawiltsi:n tikpanta:lili:skeh neh nikilia yo:n kwaltsi:n *porque** a:mo okwilowa. Ke:mah. Ka:n okwilowa no:, a:mo porin, porin cho:kiloh A:mo okwilowa. Porin cho:kiloh neli, yehwa ika. Cho:kiloh. Wa:n se..., sepa..., sepatsi:n no: tikihtowah tehwa:n *este** a:mo no:, a:mo okwilowa wa:n teltakwa:wak *cuando** wa:ki a pero *cuando** xohxowik .... Ke:mah. Yehwa yo:n. Yo:n takwak..., pi..., pipiktik semi. *Cuando** xohxowik nikilia achi, achi tepitsi:n ema:nik. Pero *cuando** pe:wa *este** wa:ki, wa:ki, mahyá: ye:kpipi:n..., pipi:nka:wa:ki, aha:. Takwa:wak *hasta** *clavos** a:mo moto:ka, ata kehkelpachtia sah. Ke:mah yo:n takwa:wak semi. Komohkó:n tolapotsi:n a:mo, a:mo ye:kkwali lapotsi:n ne: kehkelpachowa ata, kelpachowa, ke:mah. *Hasta** m..., *hasta** tepos no: ki:xna:miki nikilia neh ke:meh i:n para se: kitehtekis, no: ki:xna:miki n' tepos. Kehkelpachowa, kehkelpachowa, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n tepe:tomakapolin tikihtowa, neh a:mo, a:mo nikmati tak yehwa tein eski tein no: ni..., neh nikixmattok no:, *porque** yo:n.... Mahyá: chohcho:kiloh ne:n i..., n' itsin..., itsi:ntayotsi:n, ka:mpa se.... Ehe. Chohcho:kiloh komo se: ki..., komo se: kiteki ne: tom..., ne:n kapolin. Chohcho:kilohki:sa, ke:mah yehwa yo:n chohcho:kilo. Ista:..., ista:k icho:kilo ke:meh *leche**. Aha, yehwa ya yo:n, a: pos yehwa ya tehwa:n, neli niki:xmattok no: neh. *Andale**, yehwa [hkó:n], yehwa pos, yo:n no: niki:xmattok neh yo:n. Yehwa, yehwa yo:ni, yehwa, yehwa. Pero yo:n neli a:mo kachi se: kahsi nika:wí:, etok sah, etok sah no:, nika:wí: p..., nika:wí: *por este** tepe:ihtikkopa. Nika:n a:mo, yetok sah ka:mpa mochi:wa, yetok sah. Ompa a:mo teyi tak, ompa a:mo teyi. Tahchikteko onkak. A:mo teyi, onkak *solamente** ke:meh tikihtowa teh nika:n *este** tahchiktekopa n'mati ompakawi:n. Ompa tahchikteko onkak. Pero komohkó:n kito:kah, pero 'kwitih *semilla** ne:pa. Ke:mah, ihkó:n ke:mah, mm. No kipia nika:n *vecino**, nika:wí: ka:mpa neh ni..., ni..., ni..., ke:mah, komo kito:kah. Ne: ka:mpa nicha:nchi:wa nika:mpa no: kipiah ke:meh o:me kowtsi:n Wa:n neli nikita neli no: ta:ki pero pos mah, moneki mah semi se: kitel..., se: kitelnehmachpia. Ke:mah yo:n kikwah chiktehtsitsi:n nokta, kie:kwah chiktehtsitsi:n. No kikwah, no: kikwah chiktehtsitsi:n. Kikwah ta: we:lik kowtetsi:n. No: kikwah chiktehtsitsi:n, ke:mah. We:lik *hijo de la mala**. Pos yehwa sah yo:n neh nimitsnohno:tsa ika. Neh ni..., neh nimono:tsa ni..., niRubén Macario. Ne: kwali yetok, ne:, ne: niErnesto Vázquez. Aha, te..., tehwa:tsi:n. kwali yetok, ta: i:pa, i:pa iwki para nochi timoi:xmati:ltia. Ke:mah, mm. Ihkó:n neli. Wa:n kachi kwaltsi:n mah se:, mah nochi se: moilwi, mah a:mo sayoh tikmattoka:n tehwa:n sah. Sanoke mah timotahtani:ka:n tein a:mo tiki:xmatih n' o..., oksé: tokni:tsi:n, oksé: towa:mpoy ki:xmatos Mah se:, oksé: ki:xmati, oksé:. Wa:n ihkó:n kwaltsi:n mah timomati:lti:ka:n para ihkó:n pos Mm, eh..., eh.... Tik..., tikse:pan..., tikse:panmattoskeh nochi ka:..., ka..., ka:ni, kati:nyeh, katí:n kowtsí:n kwaltia wa:n katí:n kowtsí:n a:mo kwaltia, mm. Ihkón, ihkó:n ke:mah, kachi kwali ki:sa ihkó:n. Ke:mah. A:mo teyi, a:mo teisá:. Tasohka:matik miak *don Ernesto**. *Pues** te:chtapohpolwi, ne:chtapohpolwi *don** Ernesto *este** no: nik.... Ox no: tiki:xmattok yo:n seki kapolin onkak *este** mono:tsa ahko, ahkopa, ahkopakapaolin. Ke:mah no: tiki:xmattokeh, onkak semi nika:kwi:n, nika:n Xaltikpak kiliah, nika:n Las lomas, nochi tein kiye..., kiyewalohtok ne:n, ne:n Zacapoaxtla, ke:meh Zaragoza se: kita, se: yowi ne: ahkokopa ye:kta:ktok, ompa nika:n *hasta** Libres nochi yehwa mochi:wa yo:n kapolin. *Bueno**, mm. Ye:k, ye:kta:ki, ika *sartitas** mochi:wa yo:n wa:n yo:n no: semi we:lik wa:n ye:kaha:yoh. Wa:n onkak seki ne: kohkoyo:tik wa:n seki ti:ltik. Pero yo:n kapolin .... Yeh ika koto:ka:itia ahkokapolin *porque** neh niki:xehekowa nika:wí: tehwa:n a:mo teh onkak ata, nika:n a:mo mochi:wa ok, ke:mah. Nika:n a:mo mochi:wa, a:mo mochi:wa wa:n .... Tak a:mo tikto:kah sah, xa: mochi:waskia nimolia pero .... *Pues** neh nimolia atox mochi:was *porque** tikmatis ke:yeh. Pero n' takawa:ni tak. Ka:mpa tasese:ya. Nika:n tehwa:n takawa:ni a wa:n yo:n kina:miki no: ka:mpa ta:lsese:ya. *Porque** tikmatis *cada, cada** mah, mah tikihto:ka:n, se: kowta:kilo:tsi:n no: yetok sah kahka:ni ta:ki. Ka:ni icha:yohka:n. Wa:n yo:n ahkopakapolin *este** no:, no: se: kikwa pané: n'mati neh, kanah. Ke:mah we:lik semi no:, we:lik, *mero** kwalkwih, kitamachi:wah ata ika se: *vasito** ika ma:kwi:l pe:soh. We:lik kwaltsi:n, ka:n yehwa yo:n ne: Cuesalan kiwa:walkwi ke:masá: ki.... A:. Ma:kwi:l *peso** se: tamachi:w, pati:yoh. Yo:n pati..., pati:yoh no: kinamakah tokni:wa:n. Ke:mah. Ne: kikwah chiktehmeh no: *porque** tehwa:n se: ne: ke:man ya tite:tekitilia:yah .... Wa:n yo:n sayoh para se: kikwa:s se: yeh *o** xa: no: kikwah n' okwiltsitsi:n ke:meh i:n chiktehtsitsi:n. A: no: kikwah chiktehmeh, mm. Ne: itech i:n tiohchi:wayah kiliah, ke:meh i:n kiliah *carretera**. Mm, ke:mah. Nitekitik ne: nika:n Guadalupe Victoria, ne: ne:pakawi:n de, de Zacatepec. Tepe:i:ka:n, ompa miak onkak kapolin, nochi yehwa kowyohtok kapolin de yo:n wa:n nikitak ke .... Mm, mm, a: nochi yehwa. Tikontekiah tehwa:n wa:n seki kwa:yah chiktehmeh, yo:n xoxoktikeh chiktehmeh. Ne: tehwa:n nika:n a:mo onkakeh yo:n iwkeh pané:, pané: yo:n *cotorras** ne: chiktehmeh. Kie:kkwah yo:n .... Yehwan, yehwa:n, yehwa:n tak eski, yehwa:n xoxoktikeh chiktehmeh. Kie:kkwa:yah kapolin. Xa: yehwa yo:n kiniliah *pericos**, kanah. A: yehwa:n, a:, yehwa:n eski. Mm, ma:wilowa ya. Ke:mah, neh n'mattok ompa tiktekiah tehwa:n, ke:meh nika:n timomattokeh tikwah. Tiktekiah tehwa:n ne: ompa titekititoh. Tak tikmatis no: ke:meh nika:wí: tehwa:n *porque** ke:meh nika:wí: tehwa:n yo:n xoko:kkapolin tiki..., tein e..., tein ekin t'te:ne:wtoyah Pos ta..., nika:n a:mo no: tikta..., a:mo nochi se: kololowa, ke:meh i:n.... Ka:n no: ki..., ka:n no: kina.... Nika:n a:mo no: t'tekih tiknamakah ne: .... Ka:n no: kitekih ok, ompa ki..., kitekih ke:meh yo:n ta:kilo:t tein kito:kah, ke:meh yo:n ta:lkamoh kito:kah ya, yehwa kitiliah. Seki ompa ma:wilowa ya no: wa:n tak no: iwki a neli yo:n tikihtowa tehwa:n ahkopakakapolin, ka:mpa no: telonkak a:mo no: kitamitekih ok, *casi** nochi ompa ma:wilowa ya seki a no:, ma:wilowa ya seki a. Yehwa ya, ke:mah, ke:mah. Yo:n kapolin a:mo kitekih, wehkapan. Ta: no: owih se: kiteki. Owih, owih wa:n neh niki:xehekowa komo pe:wa se: kiteki a:chá: nochi ta:lpan xi:nis pos ta: ke:meh yo:n tsi:nehema:nik semi. Owih no:, yema:nik no:. Ata neli, aha:, ke:mah. Wa:n tamahma:te:mpan onkak, soh para se: me:walti:s, nikitak neh *porque** tiktekiah tehwa:n pero semi ika te:mach *porque** mahma:wita:tstik wa:n sayoh para se: me:walti:s. *Por eso** a:mo kitekih tokni:wa:n. Yehwa ika wa:n .... Yeh ika a:mo kitekih. A: chika tikihtowa no: kikwah, no: kikwah chiktehmeh. Chiktehmeh kie:kwah. Wa:n ikowyo ta:k xa: no: kwaltias para kalkowit, kanah. Mati a sah, pero yo:n a:mo mochi:wa mehmelaktik, chihchihkoltik, chihchihkoltik. A:, chihchihkoltik. Neh para toni nimits..., para toni nimi..., neh niki..., niki:xmattok kapolin. Pero ikowyo ke:meh neli ne:wí:n parahko, parahkopa, parahkopa ya, neli a:mo niki:xmati ikowyo ke:niwki pero .... Ke:mah. Ne: kapolin niki:xmattok ke:meh te:chwa:lkwiliah nika:n, nika:n to..., tocha:yohka:n pos ki..., kiwa:lkwih, kinamakakih neli ke:meh tikihtowah pos .... Ta:kilo:t kwa:lkwih ya, mm. Ika mopale:wiah ya tokni:wa:n no:. Ke:mah ika mopale:wiah. Ika mopale:wiah ya neli. Pero ka:n wehwei mochi:wa yo:n nikita ne: nika:n tiahkah tiahkah i:n ke:man Xalticpac. Pos ke:meh tikino...., mm. Yahkah mihto:tia:nih tikiniwi:kayah, ne: ta:ktok tsikitsitsi:n ok, ke:meh i:n tapan ya, ta:ktok a. A:mo wehweikowit. Wi:wito:le:wtok a ne:n kowtet. A: pos neli. Ke:mah, nehjó:n onkak. Yo:n para a:mo, a:mo, para kalkowit a:mo kwaltia niki:xehehkowa, tohtokotstik kowit. A:, tohtokotstik, xa: sikie:ra para kowtati:l. Tokotstik wa:n tein mochi:wa *más** weyak, chihchihkoltik kowtsitsi:n mochi:wa. Para kowtati:k tak ke:mah eski, ke:mah, para kowtati:l ke:mah. Pero nika:n a:mo we:ionkak nimitsilia, onkak miak ne: ka:mpa ti..., niahka yo:n ke:man, nimitsilia tite:tekitili:toh. Para kowtati:l ke:mah eski, ke:mah, mm. Borrar Ompa nochi yehwa kowtah. Nochi yehwa. Nochi yehwa kowtah *hijo**de la mala** *Pues** semi kwaltsi:n neli ke:meh i:n tiki:stinemi neli, no: tikihi:xmati no: ke:meh i:n tehteisá: kow..., kowtsitsi:n ne:wí:n parahko, Ke:mah. *Porque** neli nika:wí: taman, nika:wí: tehwa:n no: taman onkak. No: taman. Ne:wí:n parahkokopa, neli ka:mpa ne:wí:n nimitsilia neh se: ta..., ta:l..., tasese:ya tepitsi:n ompaka, no: ta:taman, ta:taman kowta:kilo:t. Ta:taman, ta:taman mochi:wa. Ke:meh nika:wí: tehwa:n tikihtowah pos tein takawa:ni kina:miki wa:n tein nika:n ta..., tein ne:wí:n parahko wa:lewa nika:n mah kito:kaka:n a:mo no: ta:kis. Ka:n mochi:was, ka:n mochi:was *hijo de mala**, ke:mah pero n' takawa:ni *siempre**. A:mo no: mochi:was, yehwa yo:n neli, ke:mah pos. *Deveras**, telmiak tasohka:matik *don** Ernesto* i:n tatsi:ntokalis no: timo..., timonohno:tsah pos neli *este**, neli ke:meh nimitsilia neh *este** mah tik..., timoseni:xmati:lti:ka:n wa:n mah timolwi:ka:n tein neli *porque** .... A:mo teisá:, a:mo teisá:. Ke:mah. Kina:miki neli wa:n ke:meh i:n se:sepa nikilia neh. Tein a:mo tiki:xmatih pos ki:xmattok oksé: wa:n ihkó:n nochi se: momati:ltia kwaltsi:n. Se: momati:ltia ya. *Deveras** ihkó:n. Se: momati:ltia ya, ke:mah. Ke:mah, we:noh, a:mo teisá: d.... Pos telmiak tasohka:matik *don** Ernesto.