Ne: axka:n niknekiskia xine:chtapowi yo:n se: xiwit onkak, a:mo n'mati ka:ni me:ro mochi:wa pero yo:n ke:man ne:... Ne: nik..., nikitilih se: siwa:tsí:n. Wa:n kihtowa ke mono:tsa ta:lokot. Niknekia xine:chtapowi ka:ni mochi:wa? Pos yo:n ta:lokot ne: ka:sá: mochi:wa ohte:n ka:mpa yo:n tahta:ltetex, tahta:lkwa:ke:s ompa mochi:wa yo:n, yo:n nejó:n ta:lokot wa:n ka:sá: ka:mpa yo:n eto:kah, ka:mpa kwowtah kima:yowih wa:n eto:kah no: mochi:wa ne:n ixwa tatsa:la:n tewa:n yo:n, yo:n xiwtsí:n. Yo:n semi ahwia:k ata wa:n ye:kma:pisi:ltik wa:n mochi:wa telwehkapan ne: se: *cuarta** de wehklapan semi yo:n xiwtsí:n wa:n ye:kahwia:k komo se: kwiwita ye:kahwia:k n' inalwayo. Yo:n mochi:wa ka:mpa, ka:mpa etah *o** ka:mpa ohte:n ka:mpa yo:n a:mo teh mochi:wa ok ompa ne:, mo..., moah..., moskaltia yo:n xiwtsí:n a:mo wehweyi taktson mochi:wa tsikitsitsi:n sah. ke:mah. Wa:n i:n xiwtsí:n para to:ni n' kwaltia? Pos yo:n tehwa:n tiki:xmatih ke... De wehka:w a tehwa:n tikitah ne:, katka t'nohne:lmeh to..., tota:tahwa:n *o toabuelitas** te:ch..., te:chiliah para e:..., ihwa:k tehwa:n i..., tel *importa** te:chti:taniah mah timomachti:tih *doctrina**. Wa:n ekintsi:n n' pi:pil pos a:mo momachtia ok yo:n *porque** a:mo kineltokah dios tokniwa:n wa:n tyehwa:n te:chti:taniah mah timomachti:tih *doctrina o** timomachtiah *escuela** tein katí:n *escuela** techpah..., techpahtia:yah techmakaya yo:n a:tsí:n kimanayah ne:n to... Tote:iskaltihkawa:n kimanayah para tiweliskeh tepitsi:n techpahtia para eski ti..., tehsá: tik... Mitsmachti:tih wa:n niman tik... Niman tik..., tikololo:s tein eski mahyá: tikihtowah *timemoriante** eskia tehsá: tikakis a ne: wa:n tikmati tike:wak a wa:n yehwa te:tai:ltiah para a:mo se: kiel... Tehsá: te:machti:tih mah se:... Mah se: kahka... Kielna:mikia mah a:mo se: tahtalka:was yo:n para a:mo se: tahtalka:was eliwis yo:n te... Tena:niki para mah se: talna:miki teisá: mitsilwi:s se: tamachtihkeh xikelna:mikto a:mo x'kelka:wa ke:man *hasta** *hasta** ihkó:n a:mo ke:man tikelka:was ok. Yehwa yo:n te:pahtia ika yo:n kit wa:n komo tia:ya *doctrina** pos mitsmachti:skeh tio:tahto:l pero a:mo x'kelka:wa ok *porque** ne:pa mitstahtani:skeh ke:niw wa:n ke:niw mitsilihkeh ya. Aken tamachtihke mitsili:s nika:n x'kihto ya wa:n tikelka:w a a:mo tikihtowa ok. Ihkó:n te:pahtia:yah n' taskaltia:nih n' ihwa:k. *Escuela igual** mitsmachti:s *maestro** mitsilwi:s yehwa i:n, a:man to:ni nikihto x'ne:chilwia tikelka:w ya wa:n yehwa n' tehwa:n te:chmachtia, tehwa:n te:..., te:chilwiah. Te:ch..., te:chpahtia:yah yo:n te:chtai:ltia:yah yo:n a:tsí:n yehwa n' tehwa:n tikihtowa katka pahti yo:n Wa:n to:nachi xiwtsí:n kikwiah, se: x, se:... Se: inalwayo, o:me inalwayo wa:n to:nachi n' a:t yo:n kwiwitatayah. Kwiwitah nochi n' *mata** ixiwyo, ixo:chio wa:n inalwayo yo:n xochi..., moskaltia wa:n posontiw nimah ikechtayo se: kwiwita wa:n nejó:n nochika n' ixiwyo, nochika n' ixo:chio, nochika n' inalwayo. Ahwia:k kwaltsí:n ke:meh *vaporrub** se:..., se: tai se: *rollito** kite:mowah wa:n ke:mah kitsokomanah se: *litro** de a:t wa:n ke:mah kaxa:ni tahko wa:n ke:mah te:makah se: tai ya yehwa yo:n pahti te:tail..., neh ne:chtai:ltia:yah nota:tahwa:n wa:n *noabuelita** ke:mah ne:chtailtia:yah neh, pero ekintsi:n *niye:kmemoriante** tehsá: ihkó:n ne:chilika:n sah wa:n se:..., se: o:me xiwit ne:chtahtani:skeh wa:n nimitsili:s *igual** sah. Ka:n nikelka:wa n' tehsá: neh te:chmachtihkeh *escuela** ni..., niyetoya *escuela jardín de niños** ka:mpa ni..., neh *noescuela** katka Rosaura Zapata ne:, ihkwi:ntsi:n n'tamatia de ma:kwi:l xiwtika nikalak *escuela** te:chmachtikah nochi nikelna:miktok *hasta** ekintsi:n. *Parejo** nikelna:miktok *hasta** ekintsi:n nikelna:miktok. Ke:mah. Ka:nikelka:wa ne:chtawelih tak ne:chpahtihkeh ika yo:n nota:tahwa:n. Ke:mah. Wa:n yehwa i:n xiwtsí:n. Ika n'neltoka ke te:pahtih neli yo:n. Ke:mah. Yehwa i:n xiwtí:n ne: *bueno** tine:chilwih ya ka:ni mochi:wa, ke:niwki n' ixiwyo ox xo:chiowa oso teyowa? i,i... Ixo:chio *moradito** *moradito** pero *moradito a:chipemoradito** sah wa:n wa:n moskaltia wehkapan se:, se: *cuarta** sah de wehkapan moskaltia yo:n xiwtsí:n wa:n ika se: tako:tsi:n sah panki:sa moye:kmahmaxalowa miak maxal kipia pero ye:kma:piisi:ltik ma:we:weyak ma:pisi:ltik wa:n pitsaktsí:n n' ikowyotsí:n pos yehwa semi, semi kwali pahti yehwa ne:n, n'neltoka ke pahti porque yehwa neh ne:chmakayah nota:tahwa:n tehsá: ihkó:n ne:chiliah a:mo nikelka:wa. Tein yeski ne:chmachti:skeh nikel..., nochipa nikelna:miktok *hasta** nimikis nikelna:miktiá:s. Ke:mah. wa:n ni:pa ihkó:n sah moi:xmati ta:lokot? Tiki:xmatih ta:lokot wa:n tatakxiwit kiliah. De o:me taman. Ke:mah. Wa:n ke:yeh kiliah tatakxiwit Pos por in tehwa:n kiliah ihkwi tatakxiwit *porque** ke:masá: ka:mpa tahchinowah wa:n ompa e:wa yo:n tatatan... Tata n tahsol *o** ta, tah..., tahchinowah ompa e:wa yo:n xiwtsí:n. Ke:mah. wa:n yehwa ne:n yehwa n kiliah ke... Wa:n seki tatakxiwit kiliah ki:xmatih yo:n pan e: e, es... Cho:kiloh ista:k ke:meh chi:chiwala:yo:t, mochi:wa ta:lpan sah ihkwí:n yo:n yo:n no: tatakxiwit kiliah. Pero yo:n tehwa:n tiki:x... tatakxiwit yehwa yo:n xiwit mochi:wa wa:n ta:lokot t'kiliah o:me taman itoka:y. Wa:n ke:yeh kiliah ta:lokot no:? Pos ait ke:yeh n' iwki kiliah tak *por** *morrahrra:mahtia** semi mahmaxaleh ke:meh yo:n okot mochi:wa ye:kmahmaxaleh yehika nimolia kita:liliah pero... Pero iwki n' tiki:xmatih ta:lokot yo:n wa:n yo:n se:..., pahti para yehwa yo:n kininmakah n' kone:meh mah taika:n para, para ya:s *escuela** ye:k... Nochi kitali:s *cuidado** yehwa yo:n, yo:n sayoh para te:talna:miki:ltis mah a:mo se: talka:wa wan pos i:n tiwehwei:n a:mo wel se: tai:s ok kwali se: motaweli:s ika mah se: kichi:wa sah wa:n a..., a:mo tikowati ximomanili sah te:mo sah wa:tmanas para t... para ti ti..., tiki:x..., tikitas ox neli mitsna:mikis x..., mah se: tai, tena:miki mah se: tai mah se: wehwei:n mah se: tai se: tena:mikis sayoh *más** mah se: momaka. Ke:mah *porque** ekintsi:n pos a:mo nochi mokoyo:pahtiah a:mo, a:mo... ka:tchi:wah *cuenta** yo:n tehwa:n t'nekih koyo:pah ne:chaka se: *jarabe** oso se: *pastilla o** se: *inyección** wa:n ihk..., naneli..., koyo:meh a:mo te:maka para se: talnamikis n koyo:meh yehwa:n a:mo te:makah. Te:makah para se: ke:meh i:n tehsá: ihkó:n pahti, pero para se: talna:mikis a:mo kimatih n' koyo:meh to:ni te:na:mikis para tikwis *más** talna:miki:lis wa:n yehwa yo:n te:, te:makayah tehwa:n te:chpahtia:yah Pos ekintsi:n mah tikihtoka:n a:mo semi kininmaka ok n' pilimeh. Ekintsi:n a:mo ok moelka:w a n' *costumbre** yo:ni ekintsi:n nochi mokoyo:pahtiah nochi tein yeski nochi tika:wkeh ya tein... Tein tota:tawa:n te:chpahtia:yah ika nochi moka:w ipan t'taksatokeh ya wa:n a:mo *valerowa** ok *valerowa** n' koyo:pah no:, ompa te:..., tiowih *importa** nochi n' tehsá: kokolis tataxispe:was k'kwitih *jarabe** k'kwitih *pastillas** k'kwitih miak taman wa:n ma:ski a:mo te:n... Seki tena:miki seki pero tein timomattokeh timo... techakah pahti de, de masewalpah o xiwpah a:mo te:chna:mikis más t'tami:s *jarabe**. Neh a:mo ke:man tai *jarabe** neh *o inyección** neh *solamente** xiwpah ne:ch... Nimotalia o** n'tai yehwa sah ne:chna:miki se: ihxo:ch ne:chkwis se: tataxis n'tai tehsá: pahtsi:n sah wa:n ne:chka:wa a:mo ke:man *ne:chyectarowah** nió:n *pastilla** n' tolohtok neh a:mo, *porque** a:mo timomatih n tehwa:n *tocuerpo** wa:n nohma onkak telmiak ke:meh ne: wehka:w onkaya *o** ahachichia sah onkak, onkak sayoh ke tehwa:n a:mo tikchi:wah *cuenta** a:mo tika:hokwih ok tein tika:wkeh ya a:mo tikahokwih ok. Pero onkak mah se: kichi:wa sah onkak onkak, ke:mah ekintsi:n ki:stok se: talna:miki:lis kipia n' *gobierno** ekintsi:n nochi mase:waltaamchti:lis tanemili:lis *hasta** totahto:l kahokwi *gobierno** ekintsi:n kwe:i chi:wtyok a wa:n yehwa yo:n *ojalá** eskia mochiwas... Mah sepa tikahokwika:n tein tika:wtokeh ya. ke:mah. Pos ne:, semi nikwelkaik yo:n neh a:mo nikmatia, tikihtowa ke mono:tsa ta:lokot wa:n no: yehwa sah ne:n tatakxiwit, ke:mah neh nimopolohtoya neh nimolia:ya xa: yehwa no: se: neh oksé: xiwit no: yehwa yo:n tein tikihtowa tsi:tsikitsi:n mahyá: yo:n ta:lokot. tatakxiwit mono:tsa kitoka:ytiah seki. kwe:kwetaxxo:chit ne: kilwiah tataktsi:nxiwit pero yeh no: se: takah yeh yeh ta... Yeh tsikitsitsi:n mochi:wa wa:n no: xoxoktik sah yo:n i..., ixiwyo wa:n imetskowyo xoxoktik wa:n mahyá: *tubito** ne:n ikwowyo komo se: kiposteki ihtikoyoktik wa:n cho:kilohki:sa ata yo:n ista:k n' icho:kilo ke:mah yeh no: oksé:. Ke:mah ke:mah yo:n no: se: yo:n. A:mo i:n ta:lokot no: se: i:n morrahrra:mahtia ihkwí:n sah mochi:wa se: *cuarta** de wehkapan wa:n moye:kmahmaxalowa wa:n i:n moahkokehketsa n' ixo:chiotsi:n iyola:n moahokehketsa iyola:n wa:n... Wa:n ne: *color de rosita** ne:n ixo:chiotsi:n, chi:chi:ltik pero achipetik sah *color de rosa** tikihtowa yehwa yo:n wa:n ye:kahwia:k komo se: kwiwtak ye:kahwia:k n' inalwayo ke:meh *vaporrub**. Ihko:ni yo:n yo:n pahti para se: motaweli:s komo se: kineki mah se: momachti tehsá: a:ken momachti:sneki mah kite:mo yo:n wa:n mah momaka wa:n kitas koma:mo te:pahtia. Yo:n te..., te:pahtia ke:mah. Pos pané: yehwa sah ne:n i:n tein niknekia nikmatis de yehwa i:n xiwtsi:n. Ne: telmiak tasohka:matik neh notoka:y Amelia Dominguez Alcantara wa:n niwi:tsa ompa ne: se: xola:l mono:tsa Ziltepec. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vasquez niwa:le:wa San Miguel tzinacapan.