*Bueno pues**, na:nah, a:man xite:chnohno:tsa de i:n, ta:taman xa:lkowit tein teh tiki:xmattok. Xte:chiliw nochi ne:n komohkó:n ta:taman tiki:xmattok, toni se: kikwi, ke:niwki n' ixiwyo, ikowyo ox wehwei moskaltia. Ne:n tein para n..., para ne:n kamoh se: kita:lia, ke:mah wehwei mochi:wa ihkó:n. Komo kika:wah, ke:meh yo:n ka:sá: ika kowtah mochi:wa we..., miak. Wei:kowit wa:n *cuando** chika:waya n' iteyo:tsi:n, mochi:wa mahyá: se:, mahyá: se:, yo:n ta:lkwitaxkol. Wa:n no: oksi. Wa:n no: we:lik n' iteyotsi:n, tsope:k no:. Mm. Wa:n, yehwa yo:n para n' kamoh se: kito:kas, yehwa mono:tsa ne: xa:lkowit. Wa:n i:n xa:..., okseki, no: xa:lkowit pero yehwa ya ata yo:n chi:chi:ltik n' iteyo. Nika:wí:n onkak para se: kichi:wa *atolito**. Komo t'chi:wa n' ato:l wa:n tikmana wa:n tik..., tikchi:wa tik..., tiktsetselowa ika ne:n xola:soh oso ach..., t'te:kilia n' ato:l. Ke:mah kwaltsi:n mochi:wa chi:chi:ltik no:. Yehwa yo:n wa:n komo aya:mo tsope:k ika pos tiktsope:lia ya. Semi kwaltsi:n ki:sa. Pero tikwi n' ixiwyotsi:n, *cuando** ti..., tiknekis tima:lti:s, yehwa n' ika tima:ltia. Ke:mah. Wa:n i:n okseki, tein no: xa:lkowit, yeh mochi:wa sayoh ihkó:n, ma:pihpitsa:wak. Ma:pihpitsa:wak wa:n yehwa yo:n tikchi:wa, ox tiktekilia xiwit, wa:n tik..., tikte:mowa ne:n a:ko:kohxiwit, sake:ra se: ma:kwi:l, wa:n t'nepanowa seko sah. Ompa tikalakia ya n' tomatsí:n, ompa tikalakia ya, ne:n, tomatsí:n wa:n yehwa xiwit ompa tikta:lia, tatahko para a:mo tatas. Kwaltsi:n oksis wa:n t'te:milia ya ne:n tekixkit tepitsi:n. T'te:milia n' tekixkit wa:n *cuando** tiktomati:w a wa:n tikilpi:ti a, *a ver** a:koni mokokowa, tikta:lia se: tilmahtsí:n ke:meh ohpa kikwis. A:mo pata:wak, ihko:ntsi:n. Ke:mah, t'chi:wa ika okseki sepa ne: xiwtsí:n, *pero primero** tikwi se: *botellita** wa:n t'xaxamatsa n' kowit te:n ikowyo. Tikpatilia xiwit, t'xaxamatsa ihkó:n, wa:n ke:mah t'ta:lilia ya. Nika:n t'ta:lilia se:, se: ihkó:n t'ta:lilia wa:n se:, ke:mah, ihkó:n t'ta:lilia se:, wa:n se: ihkó:n t'ta:lilia ya. Entó:s ompa t'ta:lia ompa ii:xko ya, ihkó:n, ii:xko t'ta:lia, ompa t'pitsi:nia ya n' tomatsí:n, wa:n tikta:lilia ya *manteca**. T'ta:lilia *manteca** tepitsi:n wa:n tikwi a n' a:koni t'ta:lili:ti, nika:n itech *mero** n' ixi:k nika:n wa:n ompa ya nika:n itahkoya:n, *para con, para con eso** mah mo:..., mah momoya:wa nejó:n nexwitil. Komo momoya:wak ne:, *bueno** a:m...., [ko]mo kina:mikiti, entó:s momoya:wa yo:n nexwitil. De momoya:wa wa:n kina:miki m' pili, yo:n xiwit tewa:ki. A:mo, a:mo mochi:wa a:tatstik, tewa:ki, ke:meh eskia tamanal mochi:wa. Kwaltsi:n mochi:wa ne:n tein t..., xoxowik tikta:lia, kwaltsi:n mochi:wa, mahyá:, mahyá: t..., 'kakaltia. Wa:n t'te:milia ya, ne:n, *bueno, casi** t'ta:lilia *refinito** tepitsi:n pos, ika yo:n, *primero dios**, komo *dios** kineki tana:miki. Nikmattok wa:n ika yo:n tepitsi:n tsonteposihya:k. Tiki:xmattok n' teposihya:k , pos yehwa yo:n t'ta:lia tepitsi:n no:, para ye..., tiki:xna:miktia wa:n tikwi sake:ra se: *rollito de** kwomo:so:t . Kwomo:so:t ompa iwa:n t'ta:lilia ya, para kwaltsi:n, ne:, mah ixki. Nikpi:ki a ne: *parejo** wa:n tikilpia ya. Para mo:stika ton *hora** tikta:lia, yo:n *hora** ne: sepa tiki:xtilia. Kwaltsi:n tewa:ki xiwtsí:n. Yehwa yo:n mono:tsa xa:lkowit pero ma:pihpitsa:wak. Wa:n okseki yeh ma:mohmolo:chtik, tein para kamoh. Wa:n okseki yehwa n' tein nika:n onkak yo:n ixta:wat, ma:papata:wak no:, ma:ahalaxtik. Mm, ke:meh i:n a:man i:n *viernes santo** onkaya, para *atolito**, no: se: tai. Mm. Yehwa yo:n, yehwa yo:n mono:tsa xa:l..., xa:lkapolin. *Bueno**. Xa:lkapolin, ¿ke:yeh? *porque** pos, miak mochi:wa ata, motsonikapilowa, miak n' iteyotsi:n. Nika:wí:n mochi:wa, ne:wí:n tehwa:n mochi:wa no:, pero semi we:wehka sah. Mm. I:n tein tikihtowa se: kikwi ato:l ne:n, no: xa:lkowit teh t'to:ka:ytia, ¿ke:niwki n' ihwa:k oksiti, chi:chi:ltik oso ti:ltik? Chi:chi:ltik ata. Chi:chi:ltik ta pos nika:n niwi:ts semi nankipiah namehwa:n. Mm. Chi:chi:ltik. Wa:n *cuando** xoxowik pos xohxoxoktik no: n' iteyotsi:n. Ke:mah wa:n yo:n semi ehekapah no:. Yo:n semi ehekapah *porque** tikitas. Se: pili komo kikwik se: tsahtsilis, wa:n xkwiti yo:n xiwit, wa:n *carrera** t'molo:ntia wa:n *carrera** ika t'pa:ktiwetsi. Tiktanelo:tia tepitsi:n wa:n mah mo..., mah kwali molo:ni wa:n ke:mah t'tanelo:tia tepitsi:n wa:n ke:..., *carrera** t'pa:ka. Yo:n semi ehekapah yo:n kowtsí:n. Mm. A:man i:n tein tikihtowa ne:, kikwih ne:, tsikitsi:n wa:n kikwih e:..., para kowkamoh, ¿ke:ní:w yo:n kichi:wah, kima:nelowah iwa:n *o** kito:kah iwa:n? A:mo, ika kichkwah. *Como que** ika kitachkwiliah. Ika kitachkwiliah wa:n komo, *listo** kipixtiwih wa:n kita:liah *por surco**, kit kitehtekih n' kowtsí:n ihko:ko:ntsitsi:n, ki:xtapalte:ktiwih, oho:me *o** sehse:, komo a:mo miak. Wa:n yehwa n' ika tachkwah. Yehwa yo:n kowtsí:n ika tachkwah wa:n xkita kwaltsi:n *cuando** kiki:xti:tih n' kamohtsí:n, kwaltsi:n pixki wa:n kwaltsi:n ne:, komo se: kitikoketsak a, molo:ni ke:meh i:pa *atolito** mochi:wa. ¿Komohkó:n a:mo kitachkwiliah ika yehwa i:n xa:lkowit, ka:n kwali ki:sa n' kamoh? Pos kwali ki:sa pero a:mo *parejo**, a:mo *parejo**. Okachi a sah komo nentok ompa yo:n okwilin tachkwa ta:lihtik, mahyá: yo:n, tikiliah tehwa:n chohcholtik. Chohcholtik, ¿ke:yeh?, *porque** a:mo oksi. Mahyá: yo:n kahkawaktia sah wa:n a:mo oksi. Mm. Wa:n i:n tein tikihtowa para nexwitil, ¿i:pa nexwitil sah kipahtia a:mo pahti [para] oksé: kokolis? Yo:n i:pa nexwi..., i:pa nexwitil sah kipahtia. Mm. I:pa yehwa sah. Pané: nochi a i:n te:chtapowih i:n e:yi taman xa:lkowit teh tiki:xmati , a:man xte:chili, ne:n, moto:ka:y *o** ta:ká:n tikmati ok teihsá: de i:n xa:lkowit, kwali tite:chili:s. Pos x..., *lo que es** xa:lkowit, a:mo, a:mo, *bueno**, i:pa yehwa sah n'mattok. Seki para n' ato:ltsí:n tein nimitsilia ehekapah, no: se: tai kwali wa:n seki n' tein ne:n name:chilia para kamoh se: kito:kas wa:n seki n' tein para ne: nexwitil. Yehwa sah yo:ni. Wa:n ne: pos, teihsá: xiwpah pos nochi nika:n nankipiah ya xa:. Ke:mah, neh miak xiwit niki:xmati para ne:, ihkó:n a:ksá: se: kokoxkeh ne:chilwi:s, pos 'ne:chi:to:nili nokokoxka:w. Entó:s nikte:mowa xiwit, miak xiwit niksenechikowa wa:n seki nik..., ne:chmamakeh *hospital**. Entó:s iwa:n 'nelowa ya. Kwaltsi:n ahwia:ya. Kwaltsi:n se: kini:to:nia tein kinekih. Pero tein a:mo pos, *después, porque** onkak mitsitas *cuando que** mokokowa, pero *cuando** a:mo mokokowa ok, a:mo mitsita ok. A:mo, yo..., *o cuando** yowi pahtiti a, a:mo mitsno:tsa ok. Pero tein seki kihto:skeh 'ne:chpahti:s, *cuando** nipahtis. 'Ne:chi:to:ni:s. *Pues bueno**. Entó:s niknechikowa miak xiwit. Wa:n yehwa yo:n xiwit tein nimitsilia, yo:n semi nikwi. Xa:lkapolin semi nikwi. Mm. Yehwa semi nikwi para no: *remedio**. Mm. *Bueno pues** a:man xite:chili, ne:n, moto:ka:y wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:wa. Pos niwa:le:w Xaltipan wa:n nimono:tsa,[ni]María Ocotlán. Mm.