Pos nika:n timona:mikkeh sepa kwali tine:ch..., tine:chili:s kox tiki:xmati yo:n yo:lpoliwka:xiwit. Nejó:n kwali tine:ch..., tine:chili:s. Ke:mah niki:xmattok yo:n, ne:, mochi:wa, ne:, a:mo mochi:wa kahbe:ntah, a:mo mochi:wa ixta:wat, a:mo mochi:wa ka:sá: ika ihkó:n kowtah sah. Mochi:wa ..., yetok sah ka:mpa mochi:wa ka:mpa a:t yo:n pawetstok. Mochi:wa iwki *porque** ka:mpa a:t pawetstok wa:n ka:mpa yo:n nochipa taa:paliwtok mahyá: mixkiowtok. *Porque**, nejó:n, ne: Ista:ka:t ka:mpa pawetstok n' a:t *mero** Ista:ka:t a:mo mochi:wa porque pos de mm..., mone:neki yo:n mochi:wa ka:mpa semi teltaa:paliwtok semi, taa:pa..., ka:mpa semi .... Ompa semi mochi:wa yo:n ka:mpa tehteke:span. Wa:n a:mo se: kahsis ye:kwehwei *mata** ihkatok *siquiera** se:, se: *metro** mo..., motsonkwitok, a:mo. Yo:n tehtepitsi:n *como que** pahti tepitsi:n sah se: kahsi ihkwintsi:n sah. Ihkwí:n sah ixo:chio ahkoihkak, tepitsi:n ke:meh semi wei n' ixo:chiotsi:n moahkoketsa ke:meh se: telwe:i, telwe:i, telwe:i, tein we:i *mata**, telwe:i *seis centímetros** ixo:chiotsí:n moahkoketsa. Tsikitsi:n. Wa:n niman se: ki:xmati komo yehwa ixo:chio ihkatok ihko:ni, yehwa ne:n ixiwyo tikte:mowa wa:n tik..., tikwili:s miak nima:xiwyo, *solamente** e:yi *o** na:wi. *Más** a:mo kipia xiwit miak. Ke:mah, wa:n para, *a ver**, se: kahsiti se: *bolita siquiera**, nochi mah se: tamine:nemi wa:n a:mo se: kahsi *comoquiera** yo:n. Yetok sah n' ka:mpa mochi:wa. Ke:mah yehwa yo:n kwali pah..., pahti kihtowah tein yo:n a:mo ye:kkwa:tahtamatih, tein lokohkwih mahyá:, yehwa kinin..., ki..., seki kima:xakwalowah kihtowah, ihkó:n xoxowik taih wa:n seki tamanal n' taih. Tama:xakwalo:l sah. Wa:n seki kimanah wa:n taih. A:, tamanal. Wa:n ke:mah seki ika kina:ltiah ya. Ika ka:ltiah para mah, pero sese:k, sese:k i..., yo:n. Wa:n yo:n kimakah, ne:n, akin mokokowa a:mo kimati mm..., yo:n kite:makah ichtaka sah. Komohkó:n kilwihkeh a:mo tana:mikis. Yo:n kimakah, ne:n, kimakah, ne:n, kokoxkeh pero ichtaka sah. 'Kwitih ne: ka:mpa, ka:mpa, ka:mpa kikwih n' a:t wa:n kimakah a:miki pos mah tai n' a:t pero mah a:mo *sin que** toni yo:n kimakatokeh para kina:miki. Komohkó:n kilwihkeh a:mo, a:mo, a:mo mochi:wa pahti. Iwki yo:n. Wa:n de ma:lti:ti pos no: iwki mah ki..., ki..., ta:ká:n ki..., kimaniliah xiwtsí:n oso ki..., ki..., ki..., kima:xakwalowah sah wa:n kipante:mah pero mah a:mo kimati, mah a:mo kipia ipachyo para malti:s ne: kokoxkeh *o** ka:ltia a:kin, a:kin, a:kin imoman oso a:kin i..., *ifamiliar** mah ka:lti. Yehwa yo:n ika, ika kina:ltiah no: para kielkawah yo:n kokolis. Mah a:mo kimatika:n. Ke:mah. Pos, acha: yehwa neh no: nik..., nikmati nijó:n xiwtsí:n semi kwali. Neh no: ke:masá: ne:ch..., ne:chyo:le:wah mah nikwiti ampowí:n, ne:n, ne:wí:n ahko ka:mpa yo:n a:t tehte:mpi:lkak nika:mpa. Yo:n paratani, yo:n a:tawit. Ompa n' ike:span de n' tet niman se: ki:xmati *porque** achi ma:we:weyak wa:n yo:n ke:meh yo:n .... Ma:weweyak sah wa:n ii:x..., ii:xko n' imay pané: ma:..., ma:ahalaxtik wa:n ma:i:xtahtalwayoh n' imai:xko. Ke:meh yo:n owakilit n' ima:yo, se: n' achichi, ke:mah ihkokó:n. Ihkón *merito**, ihkó:n n' owakilit. Ompa se: kita wa:n ihkó:n mokehketsa tsikilitsitsi:n a:mo wehkapania. Mm, a:mo wehkapania. Iyo:lpan mota:lia ixo:chiotsi:n, se:sah moahkoketsa, se:tsi:n sah. Wa:n iyo:lpan kipia, ne:nm ixo:chio, ixo:chio setsí:n sah wa:n a:mo miak xo:chit tsikilitsi:n ne:n. O:me, e:yi sah kipia yehwa yo:n *seña** para se: ki:xmati katiyeh yo:n pahti. Wa:n neh no: nikwiti acha: ke:meh ka:n na:wi:n ya nikinkwi:li:to. *De veras** ke:meh tikihtowa. Nikneltoka *porque**, neh nikwiti wa:n neh nikchi:wa nejó:n nik..., nikmana, wa:n nikma:xakwalowa wa:n nehwa nikimakati. Nikwi nik..., tsikitsi:n a:t nikte:kilia ihkó:n wa:n nikte:ka itech se: tapalkat ihkó:n oso se: *vasito**. Ompa nikte:ka niki:xte:ka ke:mah nik..., nikichtakamakatia ne: a:kin ne:chyole:wah. Ke:mah. [En]tó:s nikmakati wa:n tai. Ke:mah. Ompa ke:mah nikma:xakwalowa ya nijó:n wa:n nik..., nik..., nikinohxilia itech n' i:n.., n' impa:nko. Ento:s kin..., kina:miki, noxwi:wa:n ne: no: ihkó:n kimachiliayah pero se: de n' yetok México pos a:mo kimatiah ok toni kina:mikis yo:n Ke:mah, mm, mm. Wa:n ekintsi:n a:mo teh kimachilihtok. Ke:mah. *Después** nijó:n no: tikmakakeh nejó:n xiwtsí:n wa:n yo:n xa: acha: no: tiki:xmati yo:n cho:kilohxiwit yo:n *gordolobo** tikiliah. No: ika kin..., se: kima:xakwalowa no:, se: kima:xakwalowa wa:n ika kine..., se: kin..., kinohxilia. Ke:mah. Se: kina:ltia yo:n iwa:n. Iwa:n no:. Wa:n nijí:n xiwtsi:ni, yo:n a:mo taih. Nijí:n xiwtsitsí:n i:n yo:lpoliwka:xiwit, i:n ... nijí:n taih, se: kimana wa:n taih. Ke:mah. Taih se: kite:kilia n' a:t yo:n kwaltsi:n a:mo, a:mo chichi:k. A:mo, nió:n tei, nió:n tei, ka:n teh kipia *sabor**. Yo:n kwaltsi:n se: ki:xte:ka kwaltsi:n xoxoktik moka:wa n' a:tsi:n wa:n ke:mah se: kix..., se:, se:, se: tai a. Ke:mah. Se: tai a wa:n se: kin..., se: kinmaka ya. Ke:mah. Pero yo:n ichtakatsí:n a:mo, a:mo titehte:ilwi:s ke niow nikwiti i:n, *porque**. A:mo se:, a:mo se: kih..., a:mo se: kilwia n' kokoxkeh wa:n a:mo 'mitsitili ton tikwiti. Neh..., nehwa ne:chiliayah notatahwa:n ke komo tikwiti a:mo tikili:ti ne:, pos ompa nikwiti i:n xiwtsí:n, i:n para pahti. Niow nikichtakakwiti ika se: xiwit niktetekwinowaya wa:n niehko wa:n nik..., nitanawatihte:wa ke mah kipiakan *mano** ne: tonika nikmolo:nti:s A:ah, yo:n ichtaka sah. wa:n niehko wa:n niman nik..., nikmolo:ntia ya. Yo:n tio:tak wa:n *mismo** nik..., se:wi tepitsi:n wa:n nikmaka, nikmak..., nikawili:tia nikilia koma:mo ta:ká:n a:mo kineki tai:s nikaya:wa tsikitsi:n no: nitai wa:n nikilia xitai i:n a:tsi:n *porque ye:kse: a:miki. Ke:mah. Pos tai a ne:n kone:t *o** tsikitsi:n oso se: wei ya. [Kih]to:s, "Semi we:lik i:n atsi:n". "Ke:mah i..., we:lik". *Después** nikilia, ne:n, pero a:mo akin nikilia ke nikchihchi:wili:ti ne: pahti oso nikmakati ne:, Ke:mah, a:mo. ompa i:n nikwi:li:to, ne:chyo:le:wkeh, a:mo. Yo:n ichtakatsi:n kihtowah komo a:ksá: se: kilia komo a:mo ni..., a:mo te:na:miki. Ka:n tana:miki. A:mo te:na:miki, *porque** neh nikma..., neh nikmattok *porque** neh ika o:me, e:yi ya nikinkwi:li:to wa:n neh nikneltoka se: motonalka:wa, se: to:nal. Mm, mahyá: pina:wa yo:n xiwtsí:n. Pero a:mo tikahsis telmiak. Yo:n tsikilitsi:n ihkwí:n se: kite:mowa ihkwí:n se: kahsi tsikilitsi:n. A:mo se: kahsi miak. Mm. Ke:mah. Yo:n ke:masá: ahsi ohpa, ohpa se: kipanketsa. A:mo nikihto:ti mitsili:skeh, "A: pos [xi]kwitiwetsiti ne: we:ya:t wa:n tihsiwiti sah". Ihkó:n tikte:mos miakka:n tikte:mos itech n' a:t wa:n a:mo tikahsis. Mm. Ka:n se: kahsi. Yo:n se: kahsi ka:mpa itech n' a:t, ka:mpa, Tehteke:span. pa:ntsikwi:ntok nijó:n a:tsí:n wa:n teke:span, no: ka:mpa telmiak pa:ntsikwi:ntok, a:mo no: e:wi *porque** kiku..., kwiwita n' a:tsí:n. Yo:n ike:span ka:mpa se: kita pos [i]hkó:n ahkoihkak ihkó:n pero a:mo miaktsi:n, para se: kise:ntilia pos nochi se: nemi itech n' a:tawit. Nochi se: taminemi, se: taminemi. Itech n' a:tawit, nochi se: taminemi. Wa:n neli yo:n ke:meh tikihtowa neh no: iwki nik..., nikmolo:ntia yo:n xi..., yo:n xiwtsí:n nik..., nikma:xakwalowa wa:n n'molo:ntia Nochi ne: ka:n..., wa:n ke:mah niki:xte:ka ya ika se: tilmah tein chipa:wak wa:n nik..., *nikbote:yahketsa** wa:n nikalakia itech *refri** para sese:ya wa:n se: mah tai n' kokoxkeh sesepahtik. Tamanal ke:mah pero sesepahtik, ihkó:n para kina:miki ne:n .... Sesepahtik wa:n ke:mah, pos ke:masá: no: motake:ntia ya wa:n kochih pos kininna:miki komo se: kinohxilia. Ke:mah. Yo:n kwaltsi:n yo:n xiwit *porque** sese:k. Sese:k. Yo:n xiwit a:mo nikihto:s ke takwaktik. Yema:nik se: kima:xakwalowa. Yemaxtsi:n, yemaxtsi:n ta: pos ne: .... Ke:mah. Yema:nik se: kima:xakwalowa wa:n se: kimpa:nta:lia nika:n impa:nko, nochi itech nintso:ntekon ihkó:n, nochi ininma:ko wa:n seki taih wa:n yehwa [nimi]tsilia yo:n xiwit, yo:n kohkostik n' icho:kilo no:. Ke:mah. Kwaltsi:n iwa:n se: ... No: se: kikwi, yo:n taman, ika se: kinoli..., de kin..., kina:ltia ya. Pero yo:n, yo:n ka:n .... A:mo se: ki..., kipa:nketsa ka..., itech mah molo:ni. Yo:n ise:lti sah se: kima:xakwalowa ihkó:n. Mm. Tama:xakwalo:l sah. Poso:ni ke:meh xapoh. Ompa ke:mah se: ki.., se: koh..., se: ki..., ika se: kohxilia ya, ke:meh eskia se: ka:ltia wa:n pos yo:n kina:miki yo:n iwa:n yo:n xiwit. Yo:n xiwtsí:n semi kwali n' yo:lpoliwka:xiwit. Ke:mah. Yo:n a:mo tikihto:s, ma:ski mitsili:skeh, "*Hora**, 'te:mo:ti ihsiwka tikahsitiwetsiti yo:n!" Ti..., ke:masá: se: kichi:wa *siquiera** o:me to:nal se: kite:mohtinemi nijó:n xiwit. Neh n'te:mo:to, nikchi:wak na:wi to:nal para nikahsik tepitsi:n. *Siquiera** o:me to:nal para tikahsis ihkó:n. Ke:mah *porque** owih, a:mo se: kahsi miak. Pos neh nikahsia ompa newí:n, newí:n ahko ne: ka:mpa a:t te:m..., [ki]te:mpilohtokeh nochi para tani, ka:mpa yo:n ke:maniá:n tiahkah itech yo:n a:tawit, itech n' wehweitemeh ike:span nijó:n onkak. Ke:mah, ke:mah, mm. Nika:wí:n tani nika:n niahka ne: ke:man nika:n Xaltipan a:mo kanah nikitak de yo:n xiwtsi:n. Onkak seki *mismo** pero a:mo yehwa. Ompa a:mo mochi:wa, a:mo mochi:wa n' ompa. A:mo yehwa, seki xiwit no: taman. Wa:n yehwa yo:n kintsi:n. Ompa a:mo mochiwa *porque** a:mo kanah pantsikwintok n' a:t wa:n nika:n tehwa:n pero n' pantsikwi:ntok n' a:t yeh ika mochi:wa. Pantsikwi:ntok n' a:tsi:n wa:n yo:n a:mo nikihto:s *de que** ki, kikwi..., teisá: ihkó:n kikwatih chiktehmeh yo:n ise..., ise:lti xi:ni, ne:n, iteyo, wa:n a:mo nikihto:s ke ixwati ne:, ixwati itech n' tet ya. Itech tet. Itech i:n tet. Ka:mpa yo:n tet i:xpachyoh ompa n' onkak wewehkatsitsi:n se: kahsi. Pos itech i:n pachti, ompa e:wi a. Ompa n' e:wi. Pero ihkó:n mah tikitas ihkó:n ke:meh i:n itech i:n texa:l a:mo e:wi. N' a:mo. Yehwa n' itech n' ike:span de n' tet ompa mah se: ki:xte:mohtiw tatsa:la:n ke:masá: ichtakaihkatok a:mo, a:mo nikihto:s paniá:n ihkó:n mosa:sa:lohtok. Itech teke:s, teke:span. Ke:mah. A:mo wa:n a:mo mi..., a:mo miak mochi:wa, ta: neli tepitsi:n sah. A:mo tasohti. A:mo. A:mo miaktsi:n, ne:n. Mochi:wa nochi nika:n i:n, ke:maniá:n nika:n niahka ka:mpa ya ne:n [nankiel]na:miktokeh nika:n Masa:owatah, Ompa seko pa:ntsikwi:ntok itech se: a:tawit, ompa no: onkak nikitak se:, se: *viaje** ompa no: nikte:mo:to. Nek..., ne: ke:man ya. Mm. Ke:mah. Mm. Ekintsi:n kachi niow ompa newí:n Koyo:pol..., newí:n ahko ne: ka:mpa m.... A:, teh tikmattos ke:ní:w motano:tsa ne: Po:chnetah, nika:mpa nochi. Mm, ke:mah. Ompa nochi se: kahsi itech n' aha:tawyoh. Ke:mah. Ka:mpa n' a:t pa:ntsikwi:ntok pero itech n' *mero** we:ya:t a:mo tei. A:mo se: kahsi. A:mo se: kahsi i:n itech, ne:n, A:mo se: kahsi yo:n, ata semi motasohta. [...], itech n' weya:t nika:n Tozán xiow itech weya:t a:mo tikahsis nijó:n xiwtsí:n. A:mo tei n' ompa. Maski nochi n' to:nal tinemis a:mo tikahsis. Onkak ka:mpa owihka:n ka:mpa ti..., ka:mpa pahpawetstok n' a:t ompa mochi:wa n' yo:n. Neh ke:masá: nikchi:wa o:me to:na:l para nikahsi yo:n xiwtsí:n pero a:mo miaktsi:n. Ke:mah. Ka:n miak, ka:n miak. A:mo miaktsi:n tsikilitsi:n *porque** yo:n semi kwali yo:n pahti. Ke:mah. Semi kwali. Wa:n miak kimatih wa:n miak a:mo kimatih. Kan, kan ki:xmatih ku..., tapahtianih nikita ne:, nimonohno:tstoya iwa:n se: *amigo** yo:n Pancho, Pancho, ¿ke:ní:w kiliah? yo:n Francisco Sánchez nimonohno:tstoya wa:n yehwa nik..., tik..., titekitikeh ika *tubo** ne: kowtah. Wa:n nikahsik a xiwit ompa yetok a xiwtsí:n. Nik..., nik..., nikma:tekik wa:n nikilia, "¿Toni Pancho," nikilia "i:n, ton xiwyo?" "A:it toni", kihtowa. Pos a:mo nikilwih neh *porque** nikmattok tapahtia, a:mo nikilih para toni yo:n. "¿Toni yo:n?". Nikilia, "A:mo n'mati toni neh. ¿Tiki:xmattos, teh titapahtia", nikilia, "xa: pahti i:n *de repente**". Iwki sah nikilih pero a:mo nikilih toni yo:n. Ke:mah *porque** yeh tapahtihkeh pos kimattos toni yo:n. Ompa mokalakia a:kin tapahtihkeh kwali, *por eso** nimokalakia ompa. Ke:mah, ompa nikitak ke a:mo, a:mo ki:xmatih yo:n pahti. Pos a:mo nochi se: ki:xmati pero, pero kwaltsi:n nika:n ti..., timolwihtokeh no: tikixmati wa:n neh no: niki:xmati. Ke:mah. Ke:mah. Pos yo:n kwali se: tokni:w kwali se: kili:s wa:n kwali se: kitati:w. Nijó:n a:ksá: kihto:s, "Pos tiowih tikitatih ka:ni onkak." Ke:mah. Mm. No: kwali 'te:ili:s oso kwali se: kili:s. Wa:n no: para mah kitati *que tal** owihka:n oso xa: paniá:n oso ihkó:n xa: kowtah e:wi sah. *Hasta** kwali kixti:s *fotografía** ke:ní:w ka:mpa mochi:wa para kinel..., ke neli ka:mpa mochi:wa a:mo, a:mo mochi:wa ta:lpan, *sino** ka:mpa, ka:mpa taa:paliwtok. Ompa mochi:wa yo:n. Mm, a:mo mochi:wa. Yo:n nochi kwaltsi:n ke:meh ekintsi:n nika:n timonohnotstokeh, teh no: tikmati ke:ní:w yetok yo:n pahti, ke:ní:w se: kichi:wa, *igual** i:n neh. Ke:mah. Pos kwalts:in timo..., timolwihtokeh wa:n pos ihkó:n ko..., *tiempo** a:ksá: te:yole:was pos se: kwili:ti:w nijó:n xiwtsí:n, Neh miakeh ya ne:chyo:le:wkeh nikwiti:w, 'mattokeh nikowtahnemi ne:chyo:le:wah mah nikte:moti yo:n. Nikinkwili:ti wa:n 'chihchi:wa. Neh no: kimattokeh ke nikowtahnemi no: Ke:mah. Pos kimattokeh ke nimahmattok wa:n kimattokeh ke niki:xmati yo:n xiwtsí:n pos no: ne:ch..., ne:ch..., ne:chitatih de kwalka:n *o de** tiotak, kihto:s, "'Ne:chte:moli:tih i:n xiwtsí:n xa: tik...". "Ke:mah". Ke:mah. Pero neh nikichtakakwiti, nikwika teisá: wa:n a:mo nikilihtiw newí:n nikina:miki, "¿Ka:n tiow, ka:n ...?" Ne:chtahtaniah, ompa i:n ninemiti. N' a:mo. Pero a:mo nikinilia to:n nikwiti. Neh niehko sayoh wa:n nikpa:nketstehko ya ne: wa:n niki:xte:ka ika n' tilmahtsí:n wa:n oso n' pachtsí:n wa:n nik..., nikmakatia ne: Ke:mah. Nikilia nika:n nikwa:lkwik se: atsí:n, ¡xtai! De neh nitai tepitsi:n para a:mo kihto:s xa: nikayawa. Entó:s, achto neh nitai wa:n nikilia, "¡I:n xtai ne:n tsikitsi:n!" Ke:mah yehwa nijó:n. Pos neh yehwa nik..., yehwa sah yo:n nikmati wa:n no: kwali tine:chili:s ok xa:, xa: tikmati ok mah .... Ke:mah no: *igual** neh. Yehwa sah no: nikmati wa:n no: iwki sah nikmati de toni, para toni yo:n tana:miki. Ke:mah, entó:s kwali tine:chili:s mo..., moto:ka:y, ke:ní:w timono:tsa. Ke:mah neh nimono:tsa niErnesto Vázquez niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. *A bueno**, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián niwa:le:w de ne: xolalpan. Kwali yetok.