We:noh na:nah, nika:n nimitstahtani:ti yo:n, yo:n xiwtsi:n, yo:n kiliah tsotsolpah ox tiki:xmati no:. A:, yeha ne: tit..., tikneki tiki:xmatis. Tsotsolpahxiwit. Ke:mah. ¿ Pos tiki:xmattok? Ehe, ox tiki:xmati no:. A: no: tiki:xmattok. Niki:xmattok no:, a:, niki:xmattok. Wa:n ke:ní:w tikwi namehwa:n para n' pahti. *Este**, ¿toni mitsmaka na:no?. *Pues** nehjó:n, achi nimetstehte:te:mi. A:, timetste:te:mi. Wa:n neh nikmattok yo:n kwali ika se: mometstahtatia, ka:kawa:ntiah wa:n koma:mo ika se: mometspi:ki, ika se: mosapa:tohtia A:. para, para ki:sa yo:n ox a:t oso toni yo:n se: kipia. Mm. Ke:mah. Pero, *este**, yo:n xiwit kwaltia para, *este**, se: kokoti. No: kwaltia. Kwaltia, komo yo:n tikokoti, xikwiti komo yo:n miaktsi:n onkak ka:mpa tinemi xikwiti wa:n xika:kawa:nti. Wa:n ika x'ta:tahtati ne: mokoko. Ke:mah. Wa:n *des...,** wa:n nochi yo:n sa:te:paniaya , ke:mah tik..., tikwi a *o** tikwiti sepa ne: tein xohxowik wa:n ... Tikma:pipisi:lowa kwaltsi:n wa:n ke:mah t'te:kilia refi:noh wa:n t'ta:lilia ya ne:n, ne:n ixiwyo ne: ka:mpa, ka:mpa ne: kwin..., kokot yetok wa:n ke:mah tik.... Ika *mismo** xiwit tein kita..., onkak ata tel kipia wa:n wehwei wa:n pa:patakaxtik. Uhuh, we..., wehwei, pa:patakaxtik, tein wehwei pa:patakaxtik ima:xiwyo, Ke:mah telonkak, onkak wehwei. yeha ya yo:n ika tiki:xpacha:nilia, *mismo** yeha ne:n tsotsolxiwit, tikpisi:lowa wa:n ke:mah tikta:lilia ya ne: ka:mpa kikokowa ikoko. Ke:mah. Wa:n tikilpia ika se: tasa:l. Wa:n yo:n mah toto:nik refi:noh iwki oso sese:k. Sese:k, mah se: ki:xta:lili xiwtsi:n. Ke:mah. A:mo, ta: sese:k, sese:k a, sese:k a. Aha, iwa:n x'ma:nelo ke:meskia yo:n xiwtamo:t..., ta..., xiw..., tikma:momotsowa nochi, tik..., xiwtamomox. Tikte:kilia ya refi:noh wa:n iwa:n ya tsotsolxiwit tima:ktok wa:n para tik..., tikta:lili:s ika tapepechwi:s. Mah ika se: mometspi:ki a. Aha:, ika se: kilpia wa:n ke:mah ko..., mah kochi a ne:n a:kin mokokowa. Para mo..., Wa:n sikie:ra ka:nachpa se: kichi:wa. Kie:ra se: ompa, se: e:xpa, se: na:wapa, *según** tse..., tikitas ke:niwki. Ke:mah, ke:mah, pos iwki, pos iwki i:n no: nikmati yehwa yo:n xiwtsi:n ika se: mometspihpi:ki. Ke:ní:w kit yowi, oso kina:mi, oso a:mo kina:mi. A:. Ke:mah, yehwa yo:n xiwtsi:n komohkó:n ... Pero neh nikmattok telmohkó:n tel ika titi:katok, ne: telihsiwka kitaneki:xtia ne:n n..., tit..., ne:n, titi:kalis. Semi kwali kitaneki:xtia. Mm. *Por eso** nimitsilia, *este**, a:mo n'mati ke:n[i:w] e:n..., teh, teh, ne:n, teh, para yo:n tikwi. Pos ne: tehwa:n neli yehwa ika sayoh ika se: mometstahtatia ixiwyo. Mm. Wa:n ke:mah *después** ika se: mopi:ki a yo:n ixiwyotsi:n, se: kipi:ki wa:n se: kochiti a. Mm, mm. Tane:siki pos neli se: 'ki:xtia ya. Mm. Sepa mo:stika tio:tak sepa se: mota:lilia yo:n xiwtsí:n. Ke:mah, ik..., Semi telkwali, ta: ata ne:hjó:n wehwei no: mochi:wa. Wehwei, wehwei, kwali se: ki.... Ke:mah. Wehwei kowit mochi:wa wa:n no: ixo:chiotsi:n no: ke:meh yo:n omikilit ixo:chio. No: iwki mochi:wati. No: kwaltsi:n nikilia neh ne: moskaltia ne:n *plantita**. Ke:mah wa:n no: kwaltia, ke:meh i:n tein wehwei mochi:wa no: kwaltia para kowtati:l. ¿No: kwaltia? ¿A:xa: no: kwaltia? Mm. A:, a: we:noh na:no, ta: sayoh yeha yo:n nimolia:ya nesi no: tikmattok ne: ke:ní:w ne: mono:tsa wa:n, *este**, ox tiki:xmati ke:ní:w ika se: mopahtia. No: kwaltia, ke:mah, no: kwaltia, ta: ne:kwí:n tehwa:n onkak xiwtsi:n, mm. Kahfe:ntah mochi:wa. Pos iwki yeh yo:n niki..., nimitsilia niki:xmati, yehwa sah ika yo:n se: mopihpi:ki. ¿A:, wa:n i:pa se:, i:pa se:, i:pa sentapah sah ito:ka:i? I:pa sentaman sah mono:tsa ne:n tsotsolpahxiwit. Wa:n i:pa sentaman sah xiwit wa:n a:mo onkak *más** xiwit ok. Pos tak onkas pero neh i:pa yehwa sah yo:n niki:xmati, tsotsolpahxiwit. A:, tsotsolpahxiwit. Aha:, tsohtsotsoltia, a:. Ke:mah *porque** ka:mpa se: mota:lia mo:stika pané: yo:n tsohtsotsoltia. Ke:mah yehwa yo:ni neh nik..., nikto:ka:itia kit neli tiki:xmatih ke tsotsolpahxiwit wa:n iwki te:chilia:yah ne: totaktsoyowa:n. A: A:, neli os. Neli eski, neli eski. Semi kwali yo:n pahtsi:n mah ika se: mopihpi:ki ke:man yo:n se: metstehte:te:mi. Ke:mah. Ta: tikita towehka:wkayo:wa:n, ne: tokni:wa:n a:mo kima..., a:mo tei sentaman a:mo kimatiskeh, nochi kimatilia:yah ke:ní:w se: mopahti:s. Ke:mah pero pos nehjó:n, Pos ekintsi:n tiki:xpolohtiowih ya *porque** a:mo tikwe:iahsih ok. Neli, mm. Ke:mah, i:pa iwki i:n a:man mochi:wtok. A:mo se: kimati toni t..., se: kipia pero se:, eliwis se: titi:kas se:, se: ka:mpa se: kikokowa. poliwtiw a *porque** a:man nochi iwa:n tapahtihkeh wa:n yehwa:n te:makah ya pahti toni tetaneki:xtili:s yo:n te:te:mi:lis wa:n ne: ke:man pos neli yehwa ika te:pahtia:yah. Ke:mah, *porque** neli se: metstihtiti:ka komohkó:n yo:n nehjó:n kihtowah tak ox, ox a:t oso toni yo:n se: kipias se: imetsko, se: metstehte:temi. Ke:mah, wa:n yehwa yo:n xiwtsí:n neli ne: tehwa:n ne: kikwitih ya se: *mano** wa:n ke:mah neli seki ika te:metstahtatiah. Mm. Kawa:ntiah itech ne:n tit wa:n ika refi:noh wa:n te:tahtatiah kwaltsi:n nochi te:chihchichinowah wa:n ke:mah *después** ika te:pi:kih ya, xohxowik. Mm. Xohxowik, mm. Xohxowik, mm. Ke:mah, tamanaltia wa:n, *este**, komohkó:n yo:n telchi:chi:ltik mitskokowa no:, komo tane:siki no: pochi:nia ya. Xohxowik para mo:stika tane:siti ye:ktamanaltia. Ke:mah. Ke:mah. Mm. Mm. Entó:s 'ne:chtapohpolwi miak na:no, yeha sah ika niknekia nikmatis no: wa:n, Ke:mah. *qué bueno** ke tine:chyo:lmela:w ma..., ke:ní:w *más**, ne:n, ke:ní:w ika se: mopahtia pos, *este**, ta:ká:n ne: pos nika:n nimitska:wati pero ox .... Mah nimitsili tak noto:ka:i ke:ní:w nimono:tsa ta:, ne: nehjó:n ta:ká:n ke:masá: tikeneki ne: tine:..., tine:chtahtani:s, neh ne: niwi:tsa de ne: Tepango wa:n, *este**, de, de Tepango, ¿timattok ne: Tepango? Pos a:mo nie:ki:xma:ti pero tak komo se: tahtantiw se: matis. A:. Neh niwi:tsa de Tepango, de se:, de se:, *más** nika:mpa i..., de n', nepaka de Zacatipan *o** nik..., nik..., *este**, ta:ká:n ke:masá: tine:chte:moti neh nimono:tsa niFrancisca Rivera Pérez. Mm. Pox neh no: nimitsilwi:ti noto:ka:i wa:n kwalia tine:chilwih ke:ní:w ika se: mopahtia yo:n xiwtsí:n. Mm. Aha. [Po]x tikmattia:tih ya wa:n ta:ká:n nikelka:wa pos sepa nimitstahtani:s ta:ká:n iksá: sepa nimitsna:miki. Kwaltia, ke:man timona:mikiskeh. Neh nimo..., neh nimono:tsa niCelina González Nazario wa:n niwa:le:w ompa ne: San Miguel. Aha:, neli os. Ke:mah. Wa:n yehwa sah i:n, miak tasohka:matik. Kwaltia komohkó:n. Ke:masá: no: nimitsitati:w ka..., para nikmatis de xiw..., xiwit *o** ke:ní:w teh os, teh no: tiktekiti:ltihtok oso kanah. Ke:mah. Tasohka:matik miak tine:chilwih toni pahti. Ke:mah. Wa:n para toni i:n tsotsolpahxiwit, para toni pahti. Ke:mah, ta: yehwa yo:n mo..., moneki mah se: moilwi. Mm. Neli. Ke:mah. Pos a:mo teisá:, we:noh. We:noh, tasohka:matik na:no wa:n mah niow.