Pos a:man *compadrito** no: t'nekih xte:chtapowi ox tiki:xmattok yo:n kilwiah tankwa:kwi:kwil. ke:niwki wa:n ka:nachi taman, ton..., ton *tanto** wehkapan moskaltia, ke:ní:wki n' ikowyo, ke:ní:wki n' ima:xiwyo, para toni se: kikwi. A:, ne:n, tikneki tikmatis. Tankwa:kwi:kwil. Pos neh niki:xmattok ne:n tankwa:kwi:kwil sah, se:, se: taman sah. Nijó:n, kiliah tankwa:kwi:kwil pos nijo:n de e:wa de tani yo:n miak itsmoli:ni, paniá:n, ke:masá: paniá:n sah moka:wa, ke:masá: wehkatan. Itsmoli:ni wa:n *hasta** ahko yowi nochi ki..., kiliah kwi:kwiltik nochi n' i..., Ikowyo. imehmetsko n' ikowyo. wa:n ahko tepitsi:n ma:yewaltik wa:n kopitstik, wa:n ixo:chio kostik. Ixo:chio ahko moka:wa, ahko, *pero siempre** wehkapania ihkó:n. Wa:n no: kiliah tankwa:kwi:kwil *porque**, pos kwihkwi:kwiltik nochi. N' ikowyo. *O sea que** n' ikowyo. Entó:s yo:n a:mo, a:mo nikihto:s para se: kikwiti para neh ni..., tik..., a:mo nikwiti para teihsá: pahti *o** teihsá: we:lik se: kikwa. Nijó:n *solamente** ki..., ke:meh, ke:masá: kita:liliah ihkó:n ta:..., ta..., *tacorraltiah**. *Corral**. 'Tekpa:nah no: de seh se: ihkó:n de se: takoto:n. Wa:n 'kehketsah wa:n no:, no: selia. Selia yo:n. No: selia. Itsmoli:ni nijó:n, no: selia wa:n yehwa yo:n kiliah tankwa:kwi:kwil, ka:nsá: ika miak ye..., miak se: kita, wehkapania, Ke:mah. Pero ka:nsika n' ihkó:n wehwe:wehka onkak ihkó:n. Pero yo:n nijó:n a:mo nikitstok ox ki..., ki..., ka:sika kito:kah. Yo:n nikita ka:ska ixwa sah wa:n .... Mochi:wa sah. Pos miakka:n nikitstinemi ihkó:n, ka:nsika, ne:n, tikwitih para ne:n *ta..., 'tacorraltiah, porque** yo:n, Ke:mah. nijo:n itsmoli:ni wa:n moskaltia. Ke:mah. Ihkó:n de wehkapan moskaltia wa:n .... Ke se: *metro** wa:n tahko. Ke:mah. Ke:ma:sá: de tak..., taeheka, wehwetsi seki. Wehwetsi. Pero tak kita:ni ne: xo:chit *porque** ne: xo:chit kipia ne: kohkó:n, wa:n kohkostik. Yeh yo:n neh nikitaya. Teh kwali tite:chili:s, teh xa: kachi t'mati, ne:n, xa: tiki:xmati ke:meh o:me *o** e:yi, kwali tite:chtapowi:s para no: tik..., Ke:mah *compadrito** no: niki:xmati yo:n, no: niki:xmati yo:n tankwa:kwi:kwil. Mm. tikmatiskeh *compadrito**. Neh sayoh nikmati sayoh de se: sah. Mm. Ke:mah. Ke:mah. Pos no: niki:xmati yo:n tankwa:kwi:kwil neh, nikitani pero nejó:n neli, ikowyo xoxoktik wa:n tein selik ok, ne:n, i:tsmol, alaxtsi:n mochi:wa wa:n kwihkwi:kwiltik, mahyá: *pintillos**, ne:n, ikowyo. Xoxoktik. Wa:n no: mo..., no: a:mo semi wehkapan moskaltia, wehkapan semi moskalti:s ke:meh se: *metro** wa:n tahko de we:i. Wa:n tahtako:tik sayoh, pihpitsaktik. Yo:n a:mo teh kwaltia para kwowtati:l. Kwaltia no: komo a:mo tei wa:n komo wa:kik a se: kahsi kwali se: kwa:lkwi *pero de, pero siempre, bueno** no: takwa:wak n' kowtsí:n, no: takwa:wak, pero *cuando** wa:ki. Pero kikwih *solamente**, nikita neh *solamente corral** ika kichi:wah, kitekih wa:n porin pihpitsaktsitsí:n taxi:kowa *corral**, yo:n takwa:wak. Wa:n ka:sá: *kicorraltia** pio:tsitsí:n pos yehwa yo:n kita:liliah *o** tato:k kets..., kitatsakwiliah teihsá: se: *planta** yehwa ika kitatsakwiliah ika yo:n kowtsí:n. Yo:n kwelitah *porque** sempihpitsaktik wa:n takwa:wak. Wa:n, wa:n *aparte** selia. Selia. Yehwa yo:n ika neh niki:xmati yo:n, A: wa:n..., yo:n tankwa:kwi:..., tankwa:kwi:kwil, *compadrito**. I:ni, i:n a:mo kwaltia para teihsá: kalkowit *o** teihsá: *o** para teihsá: pahti. Kanah, soh i:pa sayoh tikitah para, para eliwis, para *corraltsí:n** sah. I:pa para *corral** sah. *Pero más**, para pahti a:mo sah, a:mo, a:mo kikwih [tei]sá: para pahti, ihkó:n nikitani. Ne:, kwaltia para *corraltsí:n** sah wa:n se:, wa:n seki no: nik..., tiki:xmati n' teh tankwa:kwi:kwil, yo:n xiwit ma:mohmoloxtik, ahwia:k n' ima:xiwyo tepitsi:n, mahyá *Cuernavaca**, yo:n tikiliah *que** tankwa:kwi:kwil, pero no:, no: kwihkwi:kwiltik n' imetskowyo no:. Yeh yo:n a:mo kwaltia nió:n para *corral porque** yo:n seki telyemaxtik kachi, yo:n ihti..., ihtiwahwa:kkatik ke:meh yo:n iyakowit. Yohyo:loh wa:n ihtiwa:kkatik, yo:n a:mo kwaltia *para corral** yo:n. Pero i:pa xiwit sah yo:n, tikiliah... Ka:nah, ka:n para pahti, yo:n a:mo teh... Wa:n yo:n a:mo kwaltia para teihsá: pahti ke:meh i:n ti..., tikwih *o para** teihsá:, i:pa, i:pa ihko:ni sah. I:pa xiw..., xiwit sah. Wa:n tikiliah tankwa:kwi:kwil pero no:, no: kwihkwi:kwiltik *compadrito** ne:n imetskowyo, no: chi:chi:ltik achi, ne: mahyá:, tehtekolotik. Yeh ika kiliah tankwa:kwi:kwil no:. Tankwa:kwi:kwil. Pero n' ima:xiwyo wehwei, ih..., tahtamati i:n, ne:n, tahtatamati ne:n, no: ma:..., ima:kechtan, ne:n, i..., ima:tsi:ntan nochi xiwyoh. Ke:meh ne: kita sah, ne: yetok xiwyoh nochi n' ima:tsi:ntan de ka:mpa e:wa, A:. Ima:pan. xiwyoh mahyá: n' ima:kowyo nochi xiwyoh, *hasta** mochi:wa tatahko yo:n xiwit mochi:wa we:i a. Tahtamati ke:meh *Cuernavaca** ixiwyo no: *compadrito** yo:n. Ahko n' iyo:lselo ya. A:. Wa:n ma:..., no: ma:xaxakachtik yo:n. Kanah, yo:n a:mo teh pahti, i:pa, i:pa xiwit sah. Ke:mah, pero neli yo:n, moxiwyo:tia taman sah, ke:meh, *desde** ima:tsi:ntan ki:sa n' ima:y. Wa:n iyo:lselo i:pa a:mo teh kwaltia para nikihto:s teihsá: se: mo..., mo..., mota:lili:ti. Ni:nipaka ima:te:mpan, ki:sa n' ima:y..., ikowyoh nakastan ki:sa ima:xiwyotsí:n ihkó:n. Mahyá: *chaparrerahyeh** wa:n ahko pos mochi:wa ya xo:chit, n' ixiwyo we:i a. Ne: ahko mosentili:ti a, ompa mosen..., Yehwa yo:n. Wa:n, wa:n ixiwyo no:, kohkostik, komo we:i *racimo** n' ikechtan mota:lili:ti a. Ke:meh iyakowit mochi:wa iwki. Sayoh n' i..., iyakowit yeh ista:k n' ixo:chio wa:n yo:lkwihkwi:kwiltik n' iyo:la:n ts..., n' iyo:la:yo. Ista:k n' ixo:chio n' iyakowit. Wa:n ne: a:mo, ne: kostik n' ixo:chio wa:n *por racimo** no: mochi:wa. Kiliah yo:n iyakowit *porque** pos ki..., ma:..., ke:ma:sá: no: moma:pi:ki n' xiwit. Ke:mah. Ke:mah, pero pos no: taman, ne:n, ne: tikihtowa. Pos neh niki:xmattok sayoh n' tankwa:kwi:kwil. Ke:mah, pos yehwa no: tehwa:n tikiliah ne: no:... Yehwa neh niki:xmati se: taman sah. Ke:mah, no: iwki tikiliah seki nikaki nejó:n ta:tahmeh ne:chiliah kit tankwa:kwi:kwil yo:n xiwit ki:xmatih yo:n. Ne:n, pos yehwa ne:n, tikihtowa ne: kwa:kwi:kwil. Pero a:mo teh *servi:rowa** nió:n tei, para kowtati:l, nió:n *para corral** yo:ni wahwa:k..., *casi** ihti..., ihtik..., ihti..., ke:n nikihto:s ihtiyo:loh no: ke:meh, ke:meh iyakowit. Pero n' iyakowit yeh no: kikwih *corral porque** no: selia n' iyakowit yo:n. No: selia. No: se:lia. Ke:mah. Ke:mah seki selia, seki selia. Wa:n i:n seki selia *siempre** seki no:, seki selia, seki wa:ki wa:n seki selia *siempre**, monalwayo:tia wa:n itsmoli:ni. Yo:n a:mo nochi selia *porque** seki tein a:mo *kitoca:rowa** n' ta:ltsí:n ii:x.., ii:x, a:mo monalwayo:tia wa:n tein *kitoca:rowa** ii:x monalwa:yo:tia yo:n, yo:n. Ke:mah. A:, ka:mpa n.... [...] itech ii:x monalwayo:tia. Komo *kitoca:roh** tatahkoya:n ne:n ta:ltsí:n a:mo, a:mo, a:mo, a:mo monalwayo:tia, yo:n moneki mah se: kita:li pero ka:mpa n' ii:x. [...] Ka:n, ka:n monalwayo:tia *compadrito**. Ka:n monalwayo:tia. Mah se: kiteki ka:mpa, ka:mpa kine..., kinetecho:ti n' ta:lmanik, ne:n, i:x..., ii:x para ompa monalwayo:tia niman. Wa:n [k]e:mah selia ya. *Hasta** ihkó:n mah se: kita:li se: *corral** pero mah no: se: kimati. Ihkwi:ntsi:n de wehka, s..., de nika:n ii:x, Mah se: kita ka:ni n' tami sah ne:n, ke:mah se: kite:kili ka:mpa ... wa:n nika:n, ne:n, yetok ihkó:n, entó:s kikwi. Ke:mah. Pero komo tikta:lih tatahkoya:n ihkó:n kikwitok n' ta:ltsí:n a:mo selia *porque** wa:ki, wa:ki. Ke:mah. Ka:n selia *compadrito**, ahoktok mahyá: a:m..., a:mo selia. Mah ta:lchichi:nto ne:n ii:x para ne: ompa taksate:wa ya, monalwayo:tia wa:n ke:mah selia ya n' kowtsí:n. Ompa monalwayo:tia ya. Ke:mah. De ompa monalwayo:tia ya, ihkwí:n ya mota:lia ne:n nalwat. Ke:mah, para selia ya. Ke:mah, ke:mah. Ke:mah pos nochi n' kowit teihsá: de a:mo tiki:xmatih de yo:n, de se: kit..., se: kiselilti:s ne:n kowit, pos tiktekih ke:meh ya 'tekkeh wa:n toni, nikto:kati, selias ta: pos takwecha:wtok. Ka:n neli, timokaya:wah, selia pero itech ii:xehka:n. Ke:meh ohtat, nankitah ke:ní:w se: kito:ka i:n ohtat i:n no:se: kito:ka pero ii:x N' ii:x, n' ii:x. Itech ii:x, (y)eh ka se:, komo tiksowa pos me..., ki:sa *ma:s**, o:me, e:yi *mata** niman tein o..., mah sowto. mah so:wto. Pero komo tikto:kak sah, tikmetsto:kak sah ii:x sah, selia se: ii:x pero i:pa soh, wa:n tein ahko moka:wa ya selistok no: pero a:mo wel taksas itech n' ta:l. Ah..., ahko, ehekai:xko moka:wa wa:n a:mo moskaltia *más**. Moskaltia tein *kitoca:rowa** itech n' ta:l panki:sa ya, yehwa yo:n *semilla** mochi:wa ya. Pero komohkó:n tiksowak n' teh e:yi ii:x niman wa:n seliak, Yehwa ya ne:n, mo..., wa:le:wati nalwat *we:imata** niman. We:i *mata** mochi:wa ya. Iwki yo:n se: kichi:wa yo:n nimitsilia ii:x. Nochi n' k..., nochi tein eski kowit selia itech ii:x. Ompa selia *compadrito**. Ke:mah, mah se: kimati se: kito:kas se: kowit. Pos yehwa yo:n kintsi:n nochi timomakatokeh *cuenta, compadrito**. Nika:n tietokeh. Mah i:xeh para m..., para selias. Wa:n komo teh..., ma:ski i:xeh i..., moka:wa ihkó:n ii:x wa:n taksatok ika n' i..., mahyá: itahkoya:mpa pos a:mo selia *porque** ahko moka:wa n' ii:x. Wa:ki. Wa:ki *porque**, a:mo, a:mo monalwayo:tia. Wa:ki. Wa:ki, a:mo moyo:lchika:wa itech n..., ka:n monalwayo:tia. Wa:n de n' ii:x, de se: kita:lia pos ompa monalwayo:tia ya. Pos ompa ki:sa inalwatsí:n wa:n mochi:wa, moskaltia, selia. Pos ompa ya no: ki:sa *a veces**, ne:n, n' itsmol. N' itsmol ompa ne: e:wi a, Ke:mah, ihko:ni a *compadrito** yo:n. Ke:mah. Entó:s mowe:ita:lia ya. Ke:mah mowe:ita:lia. Entó:s yehwa yo:n nochi, ne:n, se: kimati yo:n. Ke:mah. Pos no: komo se: kitamo:ta no:, no: selia. P[os] no: selia, selia no: ta:tla..., yo:n selia, yo:lchika:wak n' kowtsí:n neli, pero mah ta:lchichi:nto n' ii:x para selia ya. No: selia. Pos neh nikmattok a:mo no: semi wehkatan monalwayo:tia. Yo:n kanah, ata yo:n ata paniá:n sah mota:lia nalwat. Paniá:n kwali se: ki..., kwali se: kiki:xtia. Ke:mah, paniá:n sah. Yo:n ke:meh tepe:xi:lo:nalwat, ata paniá:n sah mosowa, *igual** no: i:n, i:n tan.., i:n tan..., i:n tankwa:kwi:kwil tikiliah. Ta:lpan sah mo..., paniá:n sah mota:lia nalwat, ke:meh tepe:xi:lo:t. Ta..., ta: mokehketsa nalwat ihkó:n sah. Pero i:n a:mo moto:ka wehkatah. Paniá:n sah. A:mo wehkatan moto:ka yo:n. Ke:mah, yehwa sah *compadrito** ne: nimitstahtania wa:n, yehwa sah *compadrito**. Pos, no: *igual** neh, yehwa sah nimitstahtanih, *compadrito**. Ke:mah. Pos yehwa sah *compadrito** yo:n, netahtani:l timitstatsi:ntokiah wa:n de tiki:xmattok yo:n timoilwihkeh ya n' tankwa:kwi:kwil yehwa sah yo:n wa:n neh pos, neh ni..., nimitsmakati noto:kay, nimono:tsa Ernesto Vázquez Chanico, de San Miguel Tzinacapan. A:, de ompa ne: A:man tehwa:tsi:n moto:kay *compadrito**. tietok. Pos neh nimono:tsa ne: Anastacio Nicolás, neh ni..., nietok nika:n San Miguel Tzinacapan. Mm, ke:mah, *compadrito**.