Pos nika:n timahsih nika:n tinentinemih pos no:, kwali tine:chili:s katí:n yo:n, ox tiki:xmati yo:n tekomatsi:n. ka:ni onkak wa:n ke:ní:w xo:chiowa wa:n pos no: kwali tine:chili:s. Ox kwaltia ika se: mopahtia oso a:mo. Ke:mah, tekomatsi:n ne: niki:xmattok, yo:n kiliah tekomatsitsi:n. Tekomatsitsi:n *porque** mochi:wa o:me wa:n i:n tekomatsi:n kiliah *porque** ohololtik mahyá:, mahya: tekomat kiliah, ohololtik mochi:wa ke:meh, ihkó:n ke:meh se: xokot wa:n nehjó:n yo:n, yo:n pi:ktiwi:ts de ipanko ika ne: ima:..., ipane:wayo xo:chitsi:n wa:n *cuando** poso:ni a chika:wak a, motapowa ya yo:n. Mi:xkepa ya ne: ixo:chio de, posos:ni mi:xkepa ya xo:chitsi:n wa:n ke:mah ki:sa ya yo:n pané: se: kowit ihkó:n pané: pata:wak tepitsi:n ihkwi:ni, mahyá:, mahyá: na:na:ltoktik ike:span. Wa:n kwa:kostik yo:n ne:n kipia yo:n, yo:n itskwinihkatok, wa:n ke:mah nehjó:n om..., ompa inakastan yetok, i:xte:noh ya se: pané: okwilin, ne: ihtitekochtik wa:n tsi..., metschihkoltik wa:n no: ihkwí:n yetok ne: pané: kwa..., i..., pané: itsontekon, kwa:pitstik wa:n yehwa pané: ikwe:rno ikwí:n kichi:wtok ihkó:n, pané: kitolohtok ihkó:n se: kita. Mm. Wa:n ye:kwe:i. Wa:n yo:n i..., yo:n ihtimora:doh wa:n imahma:yekapan tein yo:n nehjó:n ika pi:ktok a xo:chitsi:n, a..., o:me, o:..., e:yi xo:chit ihkwí:n de wehwei, kahkanaktik wa:n tsitsikiltik wa:n nehjó:n tekolotik yo:n. Tekolotik. Wa:n tein taihtik tein ne:, tein ka:mpa pampi:ktok ika ya. Ompa ke:mah ne: *moradito**, *ye:kmorado, morado** wa:n no: ye:kahwia:k ke:meh ko:kowa:tsi:n, ye:kahwia:k semi, pero a:mo miak mochi:wa, i:pa o:me sah mopampilowa. O:me sah mo..., O:me sah, yo:n a:mo moahoketsa *porque** ke:meh ne: wehwei Mo..., ki:sa ima:tsa:la:n mopampilowa niman yo:n xo:chitsi:, ompa poso:ni a. ke:mah wa:n pero a:mo teyowa, a:mo ke:man nikita ke:niwki iteyo nikitani xo:chitsí:n mochi:wa pero a:mo ke:man nikita ki:x..., se: kisati:w pilkatok iteyo, a:mo. Xo:chit sah wa:n, wa:n de ke chika:waya xo:chitsí:n pampi:xowi a wa:n nochi yo:n imetskowyo, pampi:xowi yo:li:k wa:n, wa:n ompa tami a xo:chitsi:n. A:mo se: kita ke ox ne: ixwa. Kanah, ka:n se: kita ne:n teyowa, a:mo se: kita. Pos yehwa yo:n nehwa:n tikiliah ne:n, ka:n tiki:xmatiah tekomatsi:n *porque** o:me, o:me sah neh nik..., nikita ihkó:n wa:n pos no: neh no: nikita taihtik kwaltsi:n ne:n *morado** wa:n kwaltsi:n pampi:ktok wa:n ihkó:n de, de moskaltihtiw no: ihkwí:n, ihkwi:ntsi:n. De sepa we:ia ihkó:n we:i mochi:wa, we:i mochi:wa wa:n de chika:waya pos ihwa:k yo:n mahka:wi. De mahka:wi pero a:mo ke:man nikitas mah nehjó:n ihkato wa:n itech xo:chit, tak ne:n ke:meh a:mo no: nikchi:wa kwe:ntah sayoh nik..., nikita ne: yetok wa:n yo:n pos no: ahwia:k. Ke:mah. Ahwia:k ixo:chio pero yo:n a:mo semi no: nikihto:s weh..., wehkapania *o** we:ikowit mochi:wa. Yo:n a:mo, yo:n sayoh panki:sa wa:n ompa ne: mo..., mopihpilowa i..., iteyo. Mm. Kiliah iteyo, te..., tekomatsi:n iteyo. Iteyo *porque** ihkó:n [mo]chi:wa pero a:mo ke:man nikita ne:n iteyo mah, mah ixwa. Mm. Soh tikiliah iteyo ne:n tekomatsi:n. Mm. Pero mah nikita ne:wí:n mah yeto tatampa mah moya:wto ihkó:n, mah ixwato tsikitsi:n ne: *matita**, a:mo ke:man nikita. A:mo. Wa:n sepa yo:n neh nik..., a:mo no: nikmati ke:maniá:n nehjó:n ne:n ... xo:chitsí:n nikita ihkó:n ke:masá: tsikitsitsi:n wa:n pos pero a:mo ke:man nikita mah ix..., mah e:wto itech ne:n i..., nika:n, ka:mpa ne: yetok ixiwyotsi:n, mah e:wto. Mm. Neh nikita achi wehwei a wa:n *hasta** wehwei a ihko:ni. Mm. Pos yo:n no: kwaltsi:n, pero yo:n a:mo, a:mo nikihto:s kikwitih para ika ta..., taa:ketsatih, yo:n a:mo *porque** tsikits..., metstsitsi:n wa:n ohololtik, yo:n komo, komo se: koli:ni xi:ni, xi:ni ne:n ixo:chio. Ke:mah, xi:ni. Xi:ni, yema:nik. Mm. Yema:nik ixo:chio. Wa:n pos yehwa yo:n kiliah tekomatsi:n, nehjó:n a:mo, a:mo wehwei pero yon neh nikmattok pané: a:mo kwaltia para ke:meh i:n se: ki..., se: ki..., se: kikwis para se: tai:s para topah, yo:n i:pa iwki xo:chitsí:n sah. Xo:chit sah. Xo:chit sah wa:n teh xa: tikmattos para se: mopahtia oso xa: se: kimana oso ki..., ke:ní:w yo:n. A:mo, i:pa xo:chit sah yo:n tik..., tehwa:n tikitah *o** tite:kakiliah i:pa, i:pa sayoh xo:chitsí:n sah yo:n. *O** ke:ní:w xa:, xa: ika se: tachihchi:wa. kwelitah yo:n tekomatsi:n porin ahwia:k, pero a:mo kimanah nió:n te:pahtia, i:pa sayoh porin ahwia:k ki..., ika semi kitasohitah yo:n xo:chitsi:n. Pos yo:n a:mo no: nowia:n mochi:wa, no: ka:sá: ika sah se: kita ihkó:n mochi:wa. Ke:mah, ka:n no:ya:n. Pos ne:n onkas ne:wí:n se: ki..., ke:masá: kwali se: ki..., moyo:le:was wa:n kwali se: kite:mo:ti:w yo:n tekomatsi:n. Ke:mah. Se: kite:mo:ti:w *porque** yo:n kwaltsi:n ahwia:k, de sepa mahka:wi ne:n xo:chitsí:n kwaltsi:n ahwia:ya. Ahwia:k Ahwia:ya pero semi tsi:nyehyema:nik tak de xi:ni ixo:chiotsi:n. Ke:mah. Xi:ni wa:n pos yehwa sah yo:n neh nik..., nikmattok de yo:n xo:chitsi:n, a:mo no: *más** nikmati ne:n, nikmati ke:ní:w, ne: nikita sayoh ne:n yetok ihkó:n pero a:mo nikmati ke:maniá:n de e:wi ne:n i..., ike:span, ke:ní:w ixwa, ixwa oso mo..., pepechiwtok. de ke:maniá:n poso:ni, soh nikita ne: kwaltsi:n ihkó:n bo:lahtik wa:n mahka:wi. Ke:mah, ne:n neh yehwa sah nehjó:n. Ke:mah, pos neh no: yehwa sah, nikita ne: xo:chitsi:n, yehwa sah yo:n, a:mo teisá: *más** kichi:wati, i:pa soh xo:chit sah wa:n pero n' ahwia:k. Yehwa sah yo:n. Pero i:n ahwia:k sah, ke:mah. Pos koma:mo teh *más** tikmati no:, no: *igual** ke:meh ne: tik..., timonohno:tskeh pos kwali tine:chili:s ne:n moto:ka:i, ke:ní:w ... Ke:mah, pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Moto:ka:i wa:n ke:ní:w, ka:ni, ke:ní:w timono:tsa. A:, we:noh, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Mm.