*Bueno** pos ekintsi:n *comadrita** nika:n timoahsih ne: kwali tite:chtapowi:s ne: ke:meh i:n kilmeh tein, tein se: kite:mowa kowtah, tein a:mo se: kito:ka, tein mochi:wa sah kowtah ke:meh yo:n wehweikilit, ke:meh yo:n ma:kwi:lkilit, ke:meh yo:n ahmo:lkilit no:, no: we:lik. Tewa:n semi n'mattok ke:ní:w, ka:ni, ka:ni yo:n mochi:wa, ka..., ke:ní:w se: 'kwiti, yehwa tite:chtapowi:skia ke:ní:w se: kikwa, *primero** achto xikihto ne: ke:ní:w tikchihchi:wa ne:n wehweikilit ke:ní:w tik..., ke:ní:w tikmana, ke:ní:w tikyektia. Wehweikilit pos ne: nikwiti, nikwiti ne: kowtahpa wa:n niehko wa:n nik..., nikchipa:wa, nikyektia wa:n n'tamiyektia, niki:xtilia nochi kwaltsi:n ne:n ikowyo. Ke:mah. Wa:n nik..., nikmana ya. Mm. Nikmana wa:n nikchi:wa ne:n, de oksi a pos niktewa:tsa ya ke:ski a:ko:lin wa:n nik..., nika:kolwia ya wa:n de nika:ko:lwia ya pos nehjó:n ti..., tikwah ya, titakwah ya Ke:mah. Ika yo:n kiltsi:n, iwki neh nikchi:wa. Ke:mah wa:n no: we:lik ne:n, no: we:lik ne:n taa:man sah, ihkó:n ika chi:ltamo:ltal, no: we:lik *comadrita** Ta:aman, no: we:lik se: ki..., se: kimana. Ke:mah, no: we:lik taa:man, ke:mah. Wa:n se: kimo:lta komo yo:n *chile verde** oso yo:n chi:ltekpin. Chi:ltekpinxohxowik. Wa:n ke:mah nehjó:n tik..., ne:pa tikta:liah wa:n tikte:kiliah ya ne:n kiltsi:n wa:n tik..., tikwah ya. Ke:mah. Iwki taa:man, a:mo moneki nehjó:n a:koloh eski, e:soh, mm, ke:mah, mm. Ke:mah, a:mo moneki a:..., ke:mah a:mo moneki a:ko:lin, no: we:lik ta:a:man, we:lik no:, ke:mah, we:lik. A:man yo:n ma:kwi:lkilit *comadrita**, ke:ní:w tikchihchi:wa tehwa:tsi:n. Pos ne:n ma:kwi:lkilit onkak de o:me *cosa** se: kichi:wa *o hasta** de e:yi, komo se: kineki se: kikwa:s iwki taa:manal, se: 'kwiti ne: kowtah wa:n se: ehko wan se kimana wa:n iwki se: kiua taa:manal. Mm. Wa:n komo se: kineki se: kikwa:s nehjó:n tatsoyo:n pos se: kiketsa *cazuela** wa:n se: kitehtekilia sake:ra se: tahko *cebolla** wa:n se: kikwa tatsoyo:n, 'tsoyo:niah ya. Mm. kwaltia ya wa:n iwki tikwah ya. Wa:n ... Pero yo:n, yo:n *este** yo:n niki:xehekowa xa: nankikwe:chowah *porque** ihkó:n tamanal atox ye:kpa:ti, nimolia xa: kwe:chowah. Ne: n' ma:kwi:lkilit a:mo, ta: yeh pa:ti *compadrito**, mm, yeh pa:ti, ma:kwi:lkilit pa:ti, *por más** nehjó:n taa:man eski pero yeh pa:ti. A: pa:ti ihkó:n, a:. Ke:mah yoksi, ke:mah. Ke:mah yeh, oksi iwki a wa:n komo 'tsoyo:niah no: ma:kwi:lkilit, a:mo tikmanah. Iwki, iwki xohxowik tiktsoyo:niah. A: iwki xohxowik pos. A:, mm. Komo tatsoyo:n. Wa:n komo tikchi:wah a:ko:loh pos yo:n *primero** tikmanah kiltsi:n wa:n ... E:soh, tika:kolwiah ya komo yehwa yo:n ma:kwi:lkilit, yo:n onkak de e:yi *parte** kwaltia, se: kikwa iwki taa:manal. Mm, sa:te:pan kia:kolwiah ya, mm. Oso tatsoyo:n oso ne: a:ko:lo:h, e:soh, yo:n, yo:n ke:mah, mm. E:yi taman we:lik, yo:n iwki se: kichi:wa, e:yi taman we:lik. Pos seki nikita siwa:meh *comadrita** ke komo kitsoyo:niah, achto kimanah Wa:n ke:mah kikwe:chowah metako ya. E:soh. Kikwe:chowah metako wa:n, wa:n k..., kitsoyo:niah ya ika *manteca**. Aha:, ke..., ke..., ta:taman tochi:walis pero yehwa yo:n, yehwa yo:n ma:kwi:lkilit yo:n telema:nik. Wa:n no:, no: we:lik ki:sa, no: ta:taman namotakwalchi:wiah, ta:taman, ke:mah. Telema:nik. Yo:n san ok se: kimana wa:n niman pa:ti, yo:n niman pa:ti, yo:n tso:yokilit. Yema:nik. Ke:mah, achi, achi, ke:mah achi pipi:nik ata yo:n soyokilit. Yo:n ke:mah yo:n, yo:n se: kima:kokototsa ihkó:n, se: kima:kokototsa, ke:mah. Yehwa yo:n ke:mah neli nehjó:n, yehwa neli tikma:kokototsah pisili:tos. Wa:n tikpanketsah mah molo:ni Mm. Wa:n tepitsi:n i:xmolo:ni wa:n *mejor** tikwe:chowah. Ke:mah, mm. Takwa:wak, takwa:wak. Yo:n ke:mah, yo:n neli se: kwe:chowa *porque** nehjó:n takwa:wak yo:ni. Yo:lik para pa:ti wa:n ne:n ma:kwi:lkilit yeh a:mo. Ke:mah. Telyema:nik yo:n, yema:nik *comadrita** yo:ni. Yeh telema:nik *compadrito**, yeh telema:nik. Ke:mah yo:n ... Ke:mah. Ke:mah yeh iwki kwaltia xohxowik komo tatsoyo:n wa:n komo tamanal pos nejó:n, se: kimana, tika:kolwiah oso tik..., oso iwki taa:manal tikwah. Ke:mah. E:soh. Ke:mah *hijo de la mala** wa:n yo:n nochi, nochi se: kikwi sah kowtah wa:n a:mo se: kito:ka yo:n, mochi:wa sah. Mm, iwki yo:ni. Yo:n a:mo, ta: yo:n nochi mochi:wa sah, *cosa** de wehweikilit wa:n ne:n yehwa yo:n so:yo:kilit wa:n ma:kwi:lkilit pos mah ... Mochi:wa sah, mah se: 'kwiti sah. Pero no: yetok sah *comadrita**, ka:ni ne:n onkak yo:n, yetok sah ka:ni, ke:meh yo:n wehweikilt yetok, yetok sah, ke:mah. Mah se: 'kwiti sah, mochi:wa sah, ke:mah. No: yetok sah, yo:n a:mo nejó:n sanipa onkak, *igual** no: ma:kwi:lkilit, ne:n wehweikilit. Ke:mah, ka:mpa we:lik, yetok sah, ke:mah. Ata kihtowah ka:mpa yo:n chia:wi:l kachi kwaltsi:n we:lik, ke:mah, telwe:lik. No: yetok sah ka:mpa we:lik, *por...,**, e:soleh, *porque** ka:sá: ika no:, a:mo no: ye:kwe:lik. Ompa kihtowah neli kwaltsi:n we:lik wa:n nejó:n ke:meh yo:n ka:mpa, ka:mpa nejó:n onkak neli no: ihkó:ni no: ka:sá: ika aha:taw. Ke:meh yo:n ka:mpa a:me:yal onkak, ompa yo:n no: we:lik. Ke:mah. Kihtowah pero nejó:n ata kihtowah ke a:mo we:lik ki:sa de yo:n nejó:n kite:xi:mah. Ke:mah, kitsontekih ika *machete**, kitawilia, ke:mah, ka:n weli ok. Kihtowah ihkó:n ika te:te:nkokoh *porque** kitawilia *machete** komohkó:n kiahxi:ltiah, ke:mah, ihkó:n kihtowah neli. E:soh, ata kihtowah ke a:mo kwal..., ta: *después** a:mo wel se: kimana ok, a:mo se: kimati ox neli pero iwki kihtowah, ke:mah, e:soh, mm. Ke:mah wa:n i:n soyokilit yo:n i:pa, yo:n, yo:n mochi:wa tak ka:mpa eski no: yeh, mochi:wa ka:mpa eski, ka:mpa kowtah, xihxiwka:wal, ompa mochi:wa, ompa mochi:wa, a:mo, a:mo mone:neki kachi yo:n. Yo:n yeh ka:mpa eski onkak, yo:n yeh onkak, mm, e:soleh, mm. A:mo, yo:n nejó:n i... Ke:mah wa:n yo:n niki:xehekowa no: onkas o:me oso e:yi taman *porque** se: taman ata ma:yehyewaltik. Se: taman ma:yehyewaltik wa:n ista:k wa:n se:ki onkak ata yo:n ye:kma:we:weyakaxtik, yo:n ki..., kiliah nejó:n ti:ltiktso:yo:kilit, e:soh. Yo:n a:mo semi telwe:lik w..., e:soleh, ke:mah, kachi kwaltsi:n we:lik ne:n yehwa tein ista:k, e:soh, mm. Wa:n, wa:n ista:k ne:n i..., icho:kilo, ma:weweyakaxtik wa:n ye:k *morado**, mm. Yo:n a:mo we:lik pané: tel..., tel *Fuerte, telfuerte**, ke:mah *telfuerte**, tein ista:k, tein ista:k kwaltsi:n we:lik. Ke:mah. Yehwa yo:ni ne:n timomaniliah komo tikpiah ke:ski etsi:n pos tik..., iwa:n tiknelowah ya wa:n no:, no: kachi kwe:liltia kit, wa:n neli. Ke:mah, iwa:n se:ki kinelowah ya, iwa:n ya. A: yo:n se..., semi se: te:we:lia, timomattokeh tikwah kiltsi:n. Mm, wa:n neli iwki, ke:mah, mm. Pos yehwa, yehwa katka totapalo:l, ta: ekintsi:n nikilia ne: ... Se: te:welia kachi ke a:mo nakatsi:n se: kikwa:s, ke:mah timomatkeh ya ihkó:n te:che:waltihkeh tota:tahwa:n, ika te:chtamakayah, ke:mah. A:mo tiki:xmatiah ke:meh i:n tikowah ne:n, ne:kwí:n *tiendas**, teisá: *cositas** nikilia nochi onkak, ne: ke:man tak ... A:mo teyi katka oso a:it ke:ní:w pos a:mo, a:mo tikowayah *o** a:mo teyi katka tak, yehwa ya nochi kiltsi:n tikwa:yah. Pos tak *este** ma:s..., Ka:n no: kichi:wayah koyo:meh, tak i:n sa:te:pan ya i:n kine:nta:lihkeh koyo:meh ika, ika inemaxti:l a, ika yo:n ki..., kine:nta:lihkeh tohtoni kwa:skeh koyo:takwal a. Pero tehwa:n ke:meh a:mo timomatih kachi, no:, no: tikmahse:wah pero a:mo, a:mo iwki ke:meh ... Ka:n *igual siempre**, ke:mah yeh, tak yo:n se: ... Sa:te:pan ya *compadrito** wa:n neli iwki, mm. *Siempre** a:mo *igual** ta: kachi timomatkeh ya tikwah kiltsi:n. Kita:liliah yo:n pané:, pané: *manteca**, ata yo:n *mayonesa** kiliah tapalo:l. Ta: yehwa yo:ni, ka:n se: kwe:liliah *compadrito**. Pané: ka:n se: kwe:lilia wa:n ta: tamanal sah kiltsi:n kachi tikwe:liliah. Wa:n neli, mm. E:soh, no: sa se: mihi:to:nia se: takwa, mm. Ke:mah mah te..., soh mah tepitsi:n te:nkoko:k ti..., ti..., se: kwe:liliah kwaltsi:n. Ke:mah, kwaltsi:n se: te:welia *comadrita**. Wa:n yehwa yo:n tein a:mo se: kito:ka, yo:n se: kikwiti sah wa:n a:man 'neki tiki..., nimitstahtani:s ne: kilit tein se: kito:ka tein, tein a:mo mochi:wa sah ihkó:n, mah se: kito:ka, mah se: kitachihchi:wi. *Solo** yehwa ya ke:meh yo:n tomakilit. Mm. Pos yo:n nejó:n ke:meh i:n, yo:n, yo:n tomakilit a:mo no: semi nochi kito:kah, seki sah. Seki ata ke:meh yo:n ka:mpa kowte:xi:mah, nika:kwí:n tanikwa:kopa. Mm. *O** ka:mpa chila:rowah, yo:n yeh e:wi sah, ke:mah, yo:n yeh e:wi sah, e:soh, yo:n yeh e:wi sah pero ne:n kito:kah *más** ne:n yo:n wa:wkilit. Yo:n ye:ke:wi, yo:n onkak, onkak *semilla**, mm. Wa:wkilit ke:mah, yo:n no: kitepe:wah no:, ke:mah, kitepe:wah, ke:mah wa:n yehwa ne:n pa:pa:lo:kilit. Ke:mah, yo:n kitepe:wah iteyotsi:n, ke:mah, yo:n yeh ke:mah, neli kitepe:wah nejó:n, pos yo:n yeh no: tik..., E:soleh, yo:n pa:pa:lo:kilit, yo:n no: nochi kitepe:wah. Yo:n no: kitepe:wah, kitepe:wah nochi. Ke:mah pero ne:n yehwa yo:n seki kiltsi:n, yeh nejó:n ka:sá: ika ehe:wi sah. Ke:mah. Yo:n mochi:wa sah, se:, se: kikwa *comadrita** wa:n yo:n no:, no: we:lik to..., tomakilit, mah tikihto:ka:n we:lik xohxowih wa:n we:lik tamanal, we:lik. Koma:mo yetok para tiknamakaskeh pos timokwi:li:tih wa:n timomaniliah ya no: wa:n no: titakwah ya ika. N' ta: yo:n i:pa wa:n we:lik taixkal. Taixkal, nochi we:lik yo:n, nochi we:lik. *Eso**, yo:n komohkó:n a:mo semi miaktsi:n wa:n semi niktelkwa:sneki nik..., Nikistaaha:wia tepitsi:n wa:n nikoma:lta:lia wa:n nitakwa ya ika. Se: kipechi:ltia se: tilatsi:n wa:n ke:mah ne: tepitsi:n kwetawi wa:n se: kikwa ya, ke:mah, ihko:ni yo:n, se: kikwa. Wa:n neli iwki, ke:mah, mm. Ke:mah wa:n i:n okseki kilit, ke:meh i:n, ke:meh i:n wa:wkilit yeh no: we:lik ne:n tamanal wa:n no: we:lik tatsoyo:n. No: we:lik. We:lik tatsoyo:n *comadrita** yo:n, ke:mah. Ke:mah yeh, nochi we:lik, mm. Wa:n yo:n kihtowah, yo:n ahmo:lkilit yo:n no: we:lik, no: iwki a tamatisneki k..., wa:wkilit. E:soleh wa:n, wa:n iwki de we:lik, yo:n a:mo no: se: kikowa, yo:n onkak sah, ihkó:n ka:sá: ika no:, ke:meh i:n ka:mpa kowtehte:xi:mah nika:kwi:ni. Pero yo:n a:mo se: kikowa, ke:mah yo:n no:, se: 'kwiti sah, onkak sah. Mochi:wa, mochi:wa, pero yo:n kihtowah kit ne: kichihchi:wah pero kia:yohpatah kit yo:n kimanah kit, kia:yohpatah, ke:mah. Mochi:wa no, yo:n no:. Yo:n yeh ke:mah, yo:n yeh se: kipatilia n' ia:yo. Wa:n nejó:n komo se: kineki pos iwki yo:n, a:mo se: kikwa ika ia:yo, yo:n nejó:n se: kipatilia n' ia:yo wa:n sepa se: kimolo:ntia komo se: kineki. I:pa kilit sah, mm. Wa:n mahkwali oksi wa:n ke:mah nejó:n se: kim:pa:tska iwki. Ke:mah. Se: kima:pa:tska wa:n ke:mah ne: se: kikwa ya wa:n komo se: kineki pos no: kwali se: kitsoyo:nia. Pero yo:n se: kikwa, tatsoyo:n no: we:lik. E:soh. Pero yehwa kilit sah neli, ia:yo a:mo kikwih neli, ki..., komohkó:n kilit sah se: kikwa, a:mo, a:mo se:, a:mo mokwi n' ia:yo. Kanah, yo:n kanah ata, yo:n iwki sah kikwih, kiltsi:n sah se: kikwih, ke:mah, mm. Ke:mah, a:mo se: kikwi, kil..., kiltsi:n sah, yehwa sah yo:n. Ke:mah wa:n yehwa yo:n we:lik nochi tamanal wa:n i:n, i:n pa:pa:lo:kilit yo:n we:lik xohxowik sah pero tamanal a:mo we:lik yeh, xohxowik sah, ke:mah, xohxowik sah. A:mo we:lik eski *comadrita**, a:mo ke:man tikakih kikwah tamanal, ka:n ke:man a:kin kiek..., Ke:mah ka:n a:kin kim..., ka:n a:kin tikakih kiehekowa kimana. Ke:mah, neli, mm. Wa:n atox we:lik eski *compadrito**, ke:mah. *O** ta:ká:n a:mo we:lik eski, ka:n se: ki..., eski a:mo we:lik. Eski kanah wa:n yo:n, yehwa ya yo:n nehjó:n ne:n n' kilit, de yo:n cha:wakilit. Ke:mah, eski a:mo we:lik A: cha:wakilit yeh no: we:lik tamanal wa:n no: we:lik ta..., tako:ma:lixkal, no: we:lik, no: we:lik *nocomadrita** yo:n. E:soh, yo:n no: we:lik, no: we:lik tamanal wa:n we:lik takoma:lixkal sah. Yo:n seki tikiliah ihtikoyokkilit, yo:n no: we:lik ne:n taa:manal wa:n we:lik taixkal, ehe. Tai..., taixkal no: we:lik. No: we:lik taixkal *hijo de la mala** wa:n no: yetok sah ka:mpa mochi:wa, yo:n a:mo no:yá:n mochi:wa yo:n ihtikoyokkilit, kanah, kanah, ka:n mochi:wa., Ehe, a:mo kanah semi we:ionkak ekintsi:n, ne: ke:man telonkaya ihkó:n ke:meh i:n ka:mpa se: tapixka ya i:n *tiempo**. Se: kahsitia:ya, pero ekintsi:n a:mo kanah teyi, a:mo teyi, mm. Mm. ekintsi:n a:mo kanah wa:n ata yo:n no:, yo:n no: kamohyowa, nikita ne: kowtah tehwa:n ka:mpa ne: titachiah. Ne: onkak ne:n .... *Cuando** semi se: tame:wa[k] . Ehe. Mokohkopi:na ne:n itsmol ye:kkw..., kwahkwali yo:n kilit. *O** kwahkwali, mm, e:soh. Ye:kkwahkwali, tehwa:n te:chmachtihkeh no: te:ch..., tik..., tiktikoixkayah yo:n kilit wa:n 'te:milia:yah istat, pero achto a:mo onkaya ne: istpolvo** ke:meh ekintsi:n. Nochi yo:n *terrones**, e:soh. Ista..., istaterrón** ne:n kwi:kayah. Mm, ehe. Wa:n 'tsohtsontewia:yah ika *machete** tekwa:ko yo:n, ika, ika to:tomo:ch wa:n ke:mah ... 'Poto:niliah ya ne:n kiltsi:n wa:n koma:l, yo:n tikix..., tikixkayah ika, ika xiwit tiktetekwinowa:yah ne: kowtah. E:soh. Mm, mah ixki a, mm. 'Pante:miliah o:me, e:yi kowit para mah kawa:ni kwaltsi:n ne:n, ne:n kilit, ixki a. Wa:n ke:mah titakwa:yah ya ika yo:n, ke:mah. We:lik, we:lik taxkal *comadrita** yo:n semi. Ke:mah neli, ta: yo:n we:lik no: taixkal, ke:mah. We:lik kihtowah, nejó:n neli ne: ke:mah a:mo tei katka istapolvo ke:meh ekintsi:n, ta: ne: ke:man nochi yehwa yo:n bohbo:lahtik katka istat. We:lik *hijo de la mala**. Ka:n onkaya, ka:n, ekintsi:n nochi, nochi yehwa *porque** ... Ke:mah, nochi yehwa katka wehweiistat wa:n yo:n kiwelitayah *porque** ne: ta:tahmeh kikowayah wa:n ki:xpa:kayah. Ke:mah. E:soh, neli ata kit, ke:mah. *Porque** pitsotik ne: ka:mpa ki..., kipiah kit, mo:yo:yohtok wa:n ki..., pitsotik katka. Aha:, e:soh, ne: ke:man nochi kipiayah tipan, kima:wi:pa:nayah ke:meh i:n n' ohtat. Yeh ika ki:xpa:kayah wa:n kita:lia:yah teisá: itech wa:n kita:lia:yah tipan para a:mo, a:mo cho:kaya, a:mo a:tia, ke:mah, ke:mah. Ki:xtahtapa:nayah wa:n ompa ya nochi tawa:tsayah, mm, ke:mah, nochi ompa. Ke:mah, iwki kichi:wayah *o** se: popo:ch kita:lia:yah ompa ... Ohtat kitatapatsayah ompa kita:liah is..., istatsi:n, mah chi:lwa:ktsi:n oso mah tekixkit, ompa kita:liah ne: itech ... Itech ne:n popo:ch. Wa:n iwki nochi katka pero ekintsi:n, e:soh, mm. Iwki kichi:waya neh nowe:imomá:n, ihkó:n ne: tikitakeh, ompa kipiaya k..., kichi:waya popo:chtsi:n tsi:tsikitsi:n ke:meh se:, ke:meh se: tahko *metro** ihkó:n de, dew yewaltik sah. Wa:n kitekpa:naya, kitatapatsayah ohtat wa:n kiwi:pa:nayah ihkó:n ika, ika ... Ma:ski ika xo:no:t sah. Ehe. Ika xo:no:t, mm. Wa:n ke:mah ne: kipil..., kwa:itia:yah na:wka:n ni:nipaka i..., i..., itehte:mpan wa:n ke:mah kipilowayah ya. Aha:. Ompa kita:lia:yah *cerca** ka:mpa tiko:mit wa:n ompa kita:lia:ya iistaw, ompa kita:lia:ya mah pa..., ihwa:k *panela** kikwiah. Nochi *panela**, mm, mm. Ompa kita:lia ipane:lahtsi:n, ompa kita:lia:ya no:. Wa:n yehwa ne:n yo:n tekixkit wa:n tenexistat, seko sah kita:lia:yah nochi para a:mo, a:mo a:tias yo:n, yo:n istatsi:n Ke:mah, nochi iwki katka. *Por..., porque** ne:n, ke:meh yo:n, ke:meh yo:n tenexistat. Kita:liliah kilit para mah kwali oksi kihtowah yo:n, ke:mah, iwki sah, a:mo oksi kit komohkó:n iwki a:mo se: kita:lilia kit, *este** pos tekixkit onkak *comadrita** ne:, ne: ahokopa nikita *mocomadre** kwa:wa:lkwi, onkak tekixkit, yeh, yehkwa:wa:lkwi wa:n yehwa ... E:soh para mah sa xoxoktik, neli ata kit kanah wa:n nochi yehwa yo:n onkaya wa:n ekintsi:n a:mo no: se: kimati ox sake:ra we:ionkas yeh, ta: na:nahtsitsi:n nochi yehwa kinamakayah ne: Cuesalan. E:soh, pero ne:n ... Ne:chmanilia kil..., kiltsi:n nochi. Yehwa ya neli, yehwa ya neli, mopatak nochi pero ... Ekintsi:n nochi kikwih ne: *carbonato**, ke:mah. Yeh *mocommadre** ne:chwa:lkwilia ompa ne: ahko yehwa ne: kiltsi:n kimana, ye..., yehhwa tekixkit nochi, Yehwa ok kikwi, mm. yehwa tekixtik, *hijo de la mala** wa:n nehjó:n kachi ne:nke:n oksi ki..., kiltsi:n komo kimanah, ke:mah wa:n sa xoxoktsi:n kwaltsi:n. Ke:mah, kwaltsi:n kiokxitia. Ke:mah, ne:nke:n oksi, ke:mah, mm. Ke:mah nejó:n pos ye..., nejó:n yehwa sah. A: pa..., pachkilit no: *comadrita** no:, no: we:lik ta..., Yeh no: we:lik taixkal wa:n we:lik tamanal no:, e:soh, mm. A:mo, yo:n no: se: 'kwiti sah ne:kwi:ni, mm. Ka:pa yo:n yonkwik tawi:tekih wa:n no: ika *tiempo** sah, ta: yo:n no: nejó:n xo:chiowa. No: ni..., no: we:lik taixkal, tamanal no: we:lik wa:n no: nejó:n a:mo se: kikowa nio:nó: se: kito:ka, se: 'kwiti sah ne: kahbe:ntah ka:mpa yankwiktawi:tekkeh. Ke:mah, no: ika *tiempo** sah no:. Ke:mah no: xo:chiowa ata, de sepa teyowa a:mo teh mochi:wa, xokoya no:. Mm, ka:n teh, ka:n xiwyoh, *cuan..., cuando** moskaltihtok, ihwa:k ke:mah kwaltsi:n se: kikwi ne:n ... Ke:mah, ka:n, ka:n teh kipia xiwtsi:n ok, ta: nochi xo:chitsi:n, ta: kwaltsi:n yo:n *cuando** ekin selistok, ke:mah, mm. Pos yo:n yeh nejó:n selia nesi ke:meh itech de enero. Ke:meh i:n tak ... Fe..., ompa, ompa pe:wa, enero wa:n febrero, marzo. Ke:mah, mm. E:soh, aha, i:n ohte:noh se: tetamakati, se: kwa:litstiwi:ts ne:n *apenas** sehselistok, mm. Esoh. Onkak kiltsi:n nika:n ohte:n, nika:n nikita i:n ohte:n, ke:mah se: kipa..., ke:mah se: kipa:kita ne: ohti ye:k, ke:mah ma:ahxo..., sik..., ke:masá: se: kwa:lkoto:ntiki:sa ke:masá: o:me, e:yi sake:ra. Ke:mah *hijo de la mala**, ta: yo:n semi we:lik no: n' kiltsi:n, ye:kwe:lik, ke:mah, we:lik yo:n *hijo de la mala**. Yo:n no: we:lik tamanal wa:n we:lik nejó:n taixkal no:, mm. Ke:mah. Wa:n we:lik iwki xohxowik se: kikwa, ke:mah, mm. A: yo:n ke:mah, yo:n we:lik, we:lik xohxowik ke:meh ... Ke:meh tomakilit se: kikwa xohxowik no: iwki ne: no: we:lik. E:soh, mm. Yo:n, soh mah neli, mah neli se:, mah se: pakto para se: kikwa:s. Ke:mah, mm. Ke:mah, mah se: pa:kto sah. Ke:mah, nejó:n, yehwa sah. Metstsonkilit no:, yeh no: we:l..., no: we:lik metstsonkilit. Pero yo:n a:mo mochi:wa sah, yo:n kito:kah. Ke:mah, yo:n yeh kito:kah *compadrito**, mm. No: ke:meh wehweikilit, e:soh, mm. Metstsonkilit kito:kah wa:n ikilo no: iwki ke:meh wehweik..., wehweikilit tikiliah, no: iwki se: kichipa:wa no:, se: ki:xtilia kowtsitsi:n wa:n ... Wa:n ki:xpa:kah, ki:xpa:kah para a:mo iwa:n cho:kil kimanah. E:soh, mm. Ki:xpa:..., [ki:x]pa:kah kie:ra ohpa, e:xpa para kimimilowah n' a:t. Wa:n para se: kimana ya. Wa:n ke:mah kimanah ya kiltsi:n, ke:mah wa:n ... Wa:n no: ikamohyo, yeh no:, no: se..., servirowa para kikwa:s *o** se: kitikoixkas oso ato:l kichi:wah *comadrita**, ato:l, ke:mah. Ato:l, ato:l *más** we:lik se: kichi:wa ke:meh yo:n ... Se: ki..., se: kixihxi:ma ika, ika o..., ika olo:t, ika olo:t se: ki:xtilia yo:n ipane:wayo. Ika olo:t kichipa:wah, ika olo:t, ke:mah. Ipanpachio, ke:mah. E:soh wa:n ke:mah nejó:n se: kitehteki. Ke:mah. *Cachitos** se: kitehteki wa:n ke:mah se: ki..., kipante:ma ya. Kipante:mah itech ne:n wa:n iwa:n, iwa:n tixtsi:n kinelowah wa:n ke:mah ne: oksi kwaltsi:n. Ke:mah, oksi wa:n ta:tai a, e:soh, mm. Pero yo:n kichipa:wah a:mo ika *machete**, yo:n kichi:wah soh ika olo:t, kiolo:wiah, nikita ihkó:n kiolo:wiah, ke:mah ki:sa yo:n ipachyo wa:n ... A:mo, yo:n ika olo:t sah, ke:mah. *hasta** panchi:chi:le:wi kwaltsi:n ata yo:n kamohtsi:n pané:, ke:mah kwaltsi:n panchi:chi:le:wi, ke:mah. kwaltsi:n panchihchi:chile:wi wa:n ke:mah se: kitehteki a wa:n se ki..., Se: kimolo:ntia ya, mm. Ke:mah, aha:. Ke:mah wa:n se..., yo:n semi, *hasta** mohmoloxtik, kwaltsi:n wa:n kwaltsi:n oksi yo:n ne:n kamohtsi:n, ke:mah. Borrar Witskilit no: we:lik taa:manal *o** we:lik nejó:n a:ko:loh no:. Witskilit no:, no:. Yeh no: we:lik *comadrita** wa:n ... E:soh, *igual** ayohkilit. Ke:mah. No: we:lik taa:manal, we:lik nejó:n a:ko:loh. Yo:n ixo:chio ne:n ayohkilit, e:soh se: ki..., e:soh yo:n se: ki..., komo ... Ne:n ayohkilit no: ye:kwe:lik ixo:chio wa:n, wa:n i:n ayohwachkilit no: ye:kwe:lik wa:n ixo:chio, ixo:chio *solamente** kinamakah achto. Aha:, yo:n komo se: kineki se: kimanas, se: kimana. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n koma:mo se: kwe:cho:ti tixti wa:n mah se: kichi:wa ke..., ke..., ke:meskia koma:ltamal, koma:ltamal se: kichi:wa wa:n komo se: kiokxitia, se: kiokxitia itech koma:l wa:n koma:mo pos mah se: kitsoyo:ni. Koma:ltamal, koma:ltamal yo:n kwaltsi:n we:lik no:, mm. Ika *manteca**. E:soh, no: kwaltsi:n we:lik, e:soleh. Tehwa:n tiki:xmatoh koma:ltamal *compadrito**, ke:mah, tamal. Yo:n eki..., ekintsi:n koyo:pi:pil, i:n pi:pil seki kiliah *quesadillas** kiliah pero achto tehwa:n tiki:xmatih koma:ltamal, koma:ltamal, ke:mah, yehwa yo:n ki..., Tixtsi:n kita:liah wa:n ika, a:mo kikepah *si no que** yetok, xo..., xohxowik tahko, i:..., i:ka:n oksi wa:n ke:mah kita:liah ne:, ke:mah kelpachowah wa:n ... Se: ki..., wa:n ke:mah se: kii:xo:mekelpachowa ya. Kitsahtsakwah wa:n sepa kepah wa:n para oksi a yo:n koma:li:xko komo ... Iwki xohxowik, iwki xohxoxwik, ke:mah para iwa:n oksi kiltsi:n xo:chit, ke:mah. We:lik. Wa:n oksi a wa:n *igual** komo tatsoyo:n pos se: kipata:wa tixti wa:n iwki xohxowik se: ki:xkelpachowa ne:n tixti wa:n ke:mah se: kita:lia ya itech *cazuela**. E:soh, yo:n nochi we:lik, no: ne:n ... Ixo:chio ne:n ayoh, ayohkilit, yo:n ata seki onkak a:mo ki..., a:mo kipia ne:n ayoh. Tein yo:n, yo:n, yo:n, yo:n ayohts..., ayohxo:chit, yo:n mochi:wa tein i:pa xo:chit sah ne: a:mo, a:mo kipia ayohtsí:n wa:n tein ... Xochit sah mochi:wa. A:ah. Tein kipia ayohtsí:n no: taman ixo:chio yeh. Yeh no: taman. Ki..., kipia ikwa:pan iyo:la:yo, tein, tein ika ta:ki a moke. Mm, ke:mah, e:yi. Moka:wa ya ne:n ayoh, mm. Ne: e:yi, e:yi chihchi:wtok , [ko]moke e:yi, e:yi kipia wa:n yehwa ne:n ompa ya ne: ite:nkowyo e:wa, wetsi xo:chit wa:n moka:wa yo:n ite:nkowyo, moka:wa n' ayohkone:t wa:n yo:li i:pa kipia ayohtsí:n ata. E:soh, mm. Aha:, pos yeh xo:chit sah se: kiteki, ke:mah, xo:chitsí:n sah nochi, a:mo teh ... Ihwa:k e:wa yo:n ayohtsí:n, ompa e:wa ayohtsí:n, ke:mah wa:n tein a:mo kipia ayohtsí:n yo:n, yo:n kwali se: kiteki xo:chit para se: kikwa:s, ke:mah xo:chitsí:n sah. Ke:mah, xo:chitsí:n sah mochi:wa, yo:n, yo:n taman ayohtsí:n mochi:wa, tein i:pa xo:chit sah se: kikwa:s pos ... Ki:sa xo:chit sah wa:n tein ayoh, ayoh nimah wa:lne:si wa:n kwa:xo:chiowa ya. Ke:mah. E:soh, mm. Yo:n a:mo se: kiteki, ta: se: kiteki tein a:mo kipia ne:n n' ... Ke:mah ika yo:n aw..., a:mo se: kiteki tani kipia ayoh, ka:n se: kiteki. Tein a:mo kipia ayohtsí:n. N' ayoh. Ke:mah, yehwa yo:n, ke:mah, pos yehwa sah *comadrita** ika tam..., ti..., [...]ka:n tim..., timonohno:tsah, ke:mah yeh. Mm, yeh..., yehwa sah tak ne: tikelna:mikkeh, mm. Nejó:n ka:n ke: ..., timonohno:tsah ke:ní:w timotamakah ika kiltsi:n wa:n ... Ke:mah. Wa:n neli ke:ní:w timoservi:rowah, mm. E:..., neh, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez *comadrita**. A: we:noh, *compadrito**. Neh María Victoria Juárez. We:noh, *comadrita**