Ekintsi:n timokak..., timokaki:lti:tih e: ... Taselo:meh tein onkak ... nika:wí: tiki:xmatih, seki xo:chit, seki xo:chimeh tein n' tikwih ke:man moneki, tikwih, ti..., para tika:ketsaskeh. Tikwih para tikilpi:skeh itech to..., totio:tsi:n i:xpan, tikwih pa..., para tikwa:skeh xo:chit, tikwih para ti..., momo..., ika timotahpalo:skeh, xo:chit. Tikwih para ika ... seki ika, ika mopahti:skeh n' xo:chit. A:mo n'mati ox tine:chmatilih, timopahti:skeh ika, titachihchi:waskeh ika, ika timotahpalo:skeh, tikwa:skeh wa:n tikmowilistili:skeh nochi xo:chit. Tein tikwah xo:chit yetok ekilxo:chit, iksoxo:chit, n' yo:n ko:lexxo:chit, yehwa sah yo:n nikelna:miki, xa: seki onkas ok. Wa:n ika titachihchi:wa pos chamakih, [n]e..., xo:chit de *azalea**, no: ni..., mochi:wa nika:wi:ni yo:n kilwiah, tiki:xmati kiliah pa:lmahxo:chit, we:weyak, a..., iwki tiki:xmatih, a:mo ke:n ito:ka:i kipia, e..., xo:chit de nika:wí: *pues** santeina:mo, *casi** xo:chimeh, nochi tein, tein kia:ketsah tio:pan, nochi takowal. nika:wí: onkak tein nikintohto:ka:itih, tein mochi:wa nika:n, tein ya nimitsilia ne:n, ne:n, ke:ní:w nimitsilia, ekilxo:chit pos i:n *tiempo**, i:n *tiempo** onkak, onkak nika:wi:ni, yo:n a:mo [para tika:ketsaskeh], para tikwa:skeh, wa:n ne:n kowke:spanxo:chit, koyo:meh ki:xmatih *orquideas**. nika:wí: de kowke:spanxo:chit telmiak onkak, nikinkakikih seki koyo:meh tein ... Ampo:n ye..., ampó:n yetok se: nemachti:lo:ya:n Zacapoaxtla, yehwa:n kipiah, yehwa:n komoke monemaktihtokeh itech yo:n ohtokalis de n' xo:chit, kiliah, tehwa:n tiki:xmatih kowke:spanxo:chit, yehwa:n ki:xmatih *orquideas**. Yo:n kihtowah ma:kwi:l *ciento** tamameh wa:n seki poliwtokeh ya, nika:wí: onkak. Onkak miak, ta:tamameh kwaltsitsi:n, seki ahwia:k, seki a:mo ahwia:k. Tein kwa:kwaltsi:n a:mo ahwia:k, tein a:mo kwa:kwaltsi:n pero telahwia:k, telsenkaya ahwia:k ke:mih, ke:mih chokola:t, ke:mih ... pané: we:lik, we:likahwia:k. Yo:n tel..., yo:n kowke:span mochi:wa oso teke:span. Teke:span mochi:wa ke:meh tate:mpancho:kani, sa:ntakru:sxo:chit, yo:n poso:ni mayo. Yo:n tate:mpancho:kani poso:ni itam..., itamiá:n abríl, ita..., itamián abril wa:n tahko junio tami a. N' xo:chitsi:n e..., ke:ní:w nikihto:s, mora:dohtik wa:n ne:n santakru:sxo:chit yeh kohkostik we:weyakaxtik, n' ima:i, n' ima:i ye..., we:weyak no:. Tekwa:ko mochi:wa, e..., wa:n okseki, ko:kowa:tsitsi:n tiki:xmatih tehwa:n oso to:tori:tos yeh kowke:span oso teke:span, neli telahwia:k no:, nika:wí: ka:sá: ika kipiah kaltsi:ntan. Ka:sá: ika kipiah kito:ktokeh, seki a:mo tik..., a:mo kichi:wah kwe:ntah, *apenas** se: koyo:t i:n yankwixtok kite:makak se:, se: nemachti:l de yo:n kowke:spanxo:chit. Kihtowa:ya, achto ke t'wiwitas se: kowke:spanxo:chit, xitanemili, yo:n se: tahto:l wa:n kwali yetok yo:n, eh. Yo:n xo:chimeh *hijo de la mala**, telmiak, seki xo:chit mono:tsa te:ntsonxo:chit, nika:wí: i..., icha:yohka:n, nika:wí: yo:n te:ntsonxo:chit, ka:n a:kah kichi:wa kwe:ntah, yo:n mimiakilia, we:weyak n' i..., n' i..., n' i..., we:weyak ixo:chitsi:n, mota:lilia, ohololtik ixina:ch, momoya:wa, tapowi, momoya:wa, yo:n yowi. Mochi:wa ka:mpa eski, i:n, a:man i:n *tiempo** onkak miak, tio:takxo:chit onkak kostik wa:n onkak mora:dohtik. Tio:takxo:chit *solamente** ke:mih kihtowa ito:ka:i, tio:takxo:chit, poso:ni sa:te:pan de ma:kwi:l *hora** tio:tak, a:ah, *cerca** chikwase:n *hora** tio:tak a, xa: se: *hora** sioh poso:ntok wa:n sepa kochi, mm. Yo:n xo:chitsi:n i:pa nika:wí: kayo:t sah, miak, miak xo:chit, yo:n pi:na:witsxo:chit telkwaltsitsi:n, wa:n ne:n tepalkaxo:chit. A:, tepalkaxo:chit, yeh se: kwowit, *este**, yeh se: tepalkat mota:lia kwow..., kwoma:pan ompa mopepechowa wa:n ke:mah e..., ne:n i..., n' itapalo xo:chitsi:n xokotik, ke:meh i:n tasa:l wa:n telsenkaya, nika:wí: se: toxola:l, *cer[ca]** ne: achka i:n, i:n municipio mono:tsa Xochitlán, yehwa ika tachihchi:wah, wa:n nika:wí: tehwa:n a:mo, a:mo tikwih yo:n xo:chit. Nika:n tehwa:n tikwih chamakih wa:n de chamakihmeh onkak miak ta:taman tapaloh, ta..., chamakih, i:n yetok ... yo:n, yo:n kipia, yehwa yo:n chamakih, mm. Etok chi:chi:ltik, etok xokotik, yetok kostik, ista:k, telchihchi:chi:ltik, mm, tein a:mo semi chi:chi:ltik, a:chi:petik, yetok tein itapalo, ikowyo kostik wa:n ista:k ima:yekapan wa:n tamanká: yo:n seki chamakih mopahpampilowa. [N]e:, semi, semi, semi kwaltsitsi:n kiliah *guacamayos**, kiliah yo:n to:to:meh tein kwaltsi:n itapalo, ihkwitik ne:n chamakih. Yo:n chamakih nika:n kayo:t para, para se: kixa..., xina..., para se: kixina:cho:s n' chamakih o:me taman, xina:ch, iteyo wa:n ikamohyo, nochi, nochi tokni:wa:n kito:kah ikamohyo, xina:ch se: xiwtika para yo:li [ixwa] , mahyá: texa:l, teltakwa:wak. Ne:n no..., no..., nochi:meh xo:chimeh tein, tein tika:ketsah, ke:meh nikihtowa:ya ye:wa, tikowah, tein nika:wí: mochi:wa a:mo miak. nika:wí: mochi:wa *dalias**, kiliah *dalias**, Sa..., [ta:]taman, kostik onkak chi:chi:ltik, onkak, onkak *este**, ne: pahpatiltik ne:n i..., n' itapalo, ista:k wa:n chi:chi:ltik. Seki wehwei, seki tsikitsitsi:n, no: toni onkak nika:wí: de n' xo:chimeh, seki xo:chit a:mo semi, a:mo semi, a:mo semi onkak, mono:tsa *cuernavaca**. Telkwaltsitsi:n xo:chit, no: ahwia:k, ista:k, ih..., ista:k, onkak i:n todos san[tos], i:n sanmigue:lilwit, *después** de *veintinueve**, *después de septiembre**, ko..., *casi** nochi *mes de octubre** onkak yo:n xo:chit, poso:ni telkwaltsi:n, mochi:wa we:ikowit. A:mo semi onkak, ka:sá: ika poliwtok a, yo:lohxo:chit, yo:loxo:chit se: pahti, telahwia:k no:, mayo ne:n poso:ni, semi ki..., semi kwali monamaka, [n]e: semi owih se: kiteki, semi owih para se: kixwalti:s, se: kimiakilti:s, n' ikowyo ki..., se..., kwaltia para kalkowit wa:n ixo:chio kwali para pahti. Ki..., ma..., nochi pahti para ne: tokni:wa:n tein kinkokowa ininyo:lo, ne:n iksoxo:chit, nikihtowa:ya, nikto:ka:itia:ya iksoxo:ch..., iksoxo:chit yeh no: se: kikwa, kihtowah kits..., neh a:mo ke:man ne:chchihchi:wiliah pero kihtowah ke kitsoyo:niah iwa:n pio:tet wa:n telwe:lik. N' okseki, okseki xo:chimeh m..., ke:mih ne:n okmaxo:chit ye:wa nikihtowa:ya, yo:n kwaltia, a:mo, a:mo kwaltia para ti..., titaa:ketsaskeh yo:n kipipi:nah chiktehtsitsi:n, *este**, ne:n nektsitsi:n, wa:n ne:n onkak xo:chimeh kihtowah a:mo wel se: kima:toka, *cuando** se: pilimeh te:taka:waltiah, seki xo:chit ampo:wi:n onkak, kihtowah te:ekaeski:xtih, semi chihchi:chi:ltik, ixta:wat mochi:wa. Yo:n no:, a:mo no: kwali, kihtowah ke tika:wilti:skeh ne:n, ne:n ekimi..., ekimixo:chit, te:tawilih kihtowah, mm. Kihtowah ke i:pa, yeh ika achka tikpostekih to..., tomache:teh, a:mo kwaltia. Miak taneltokalis onkak de yo:n, de yo:n kihtowah te:tawilih teisá:, de xo:chimeh a:xá: yehwa sah, a:mo nikelna:miki ok kachi, a:mo de okseki xiwmeh *hijo de la mala**, telmiak, a:mo nochi, a:mo nochi tikmatih ke:ní:w ito:ka:i, ampó:n onkak xo:no:ochpa:wa:s, yo:n, pero yo:n no: pahti, kwaltia para n' te:mpala:n, tikiliah xo:no:ochpa:wa:s, ala:wakochpa:wa:s, yeh, yeh, yeh *mismo**, [n]e:, xo:no:..., xo:no:ochpa:wa:s, a:man ox..., xi..., ixta:waochpa:wa:s, achto ya, *an[tes]**, achtoya ke onkaskia ne:n och..., koyo:ochpa:wa:smeh, ekintsi:n kinamakah koyo:ochpa:wa:smeh, mehmetsehkeh, tapaloh, ne: ke:man ne: ti:xpeta:nkeh onkaya de sakat ne:n ochpa:wa:s wa:n i:n sa:te:pan kipatakeh *por este, plástico** wa:n tahtapaloh, tahtapaloh, n' semi chika:wak itapalo, xoxoktik, chi:chi:ltik, ne: xokotik, santeina:motsitsi:n. Yo:n de, de, de koyo:ochpa:wa:s a wa:n ne: ke:man tikwiah ochpa:wa:s a:mo metseh. Ika [ti]tachpa:nayah tiitskwinihkatinemih wa:n oso teja ke:man tikchipa:wah tocha:n yehwa yo:n ika tikchipa:wah, yo:n de ochpa:wa:s, okseki kiliah ne:n xiwmeh *pues** santeina:mo, ichkapxiwit, pits..., kaba:yohkwitaxiwit, ne:n ke:ní:w mono:tsa ne: xiwmeh, a:, ta:la:mat, teltakwa:wak se: kime:wa, ta:la:mat, teposihya:k, ra:biahxiwit, ne:n kaba:yohkwitaxiwit, e:... Teposihya:k yeh no: pahti chika, inalwayo para ... Kimanah, a:kin moxwitiah wa:n kimanah ika ta:..., taih *pues** a:kin mokokowa. Pi:na:witsxiwit, ne:n ta:la:mat iteyo mopepechowa se:, itech se: itasa:l, ke:man se: ohtoka te:kwihkwi, tsonsasal. Tsonsasal a:mo teh s..., a:mo teh servi:rowa, i:pa sayoh para ta..., tatsakwilihtok no:, mahyá: tehwa:n, e..., n' i:x..., iteyotsitsi:n te:kwihkwi, ne:nke:n ok komohkó:n ki..., kita:lilihkeh tsonti mo..., mopilowa, *por eso** kiliah tsonsasal, [n]e: miak xiwmeh onkak, a:, chananpilo:l. Chananpilo:l ne: ke:man yehwa tikwiah para, pata tima..., te:cha:ltia:yah ika, yehwa komoke ne:n *estropajo**, chananpilo:l, ika tapahpa:kah chananpilo:l, [n]e: wa:n kwa..., ika tapahpa:kah wa:n no: ika, pané: no: pahti kihtowah, kitewa:tsah. Kitewa:tsah wa:n mochi:wa mahyá:h, mahyá: kownextsi:n de chananpilo:l wa:n te:pahtia ka:mpa se: xolektik. [N]e:n okseki xiwmeh ... A:, nikelka:wtok ko:nkilit, ko:nkilit kihtowah koyo:meh *forraje**. Konkilit kikwa kawa:yoh, kikwa *burro**, kikwa *mula** *puro** tapial *pues**, tapial tama:mahkeh, kikwa pio, to:tolin, *conejo**, nochi kikwa ne:n, nochi kikwa ne:n yo:n, yo:n *unico** xiwit ke miak tapialmeh kikwah. Wa:n neh notalna:miki:lis te:pa:k eskia ka:sá: ika mah se: kichi:wa, i:pa se: xiwit sah de nochi ko:nkilit ompa, ompa 'tekiskiah para tiku..., tikmakaskeh totapialwa:n. Ko:nkilit, ka:n a:kah kito:ka, mochi:wa sah, mm. Yo:n yeh momiakiltia ika xina:ch wa:n ika ikowyo, ikowyo a:mo wa:ktani, ye:ka:yoh, ihsiwka itsmili:ni, xikto:ka ikowyotsitsi:n kachi ihsika, it..., iteyo, ixo:chio kwaltsi:n we:i, we:i mochi:wa, poso:ni wa:n pata:ni n' i..., n' i..., ixo:chiotsi:n. Ne: pat..., poso:ni wa:n pata:ni a, mahyá: po:poto, mm. N' popoto se: komekat, ta:ki, we:i n' ihtik, mochi:wa no: se: ichkatsi:n ki:xtia tel..., telsenkaya ne:n kwaltsi:n, mahyá: se:rahtik. Mm, ki..., no: kwaltia para teisá:, onkak se: okwiltsi:n kikwi n' i..., n' i..., n' ipo:potoyo wa..., sa..., ekintsi:n tikihto:tih para toni, ne:n toni seki xiwit onkak, ma:talin. Ma:talin onkak *morado**, onkak *morado rayado** wa:n onkak xoxoktik, seki pisi:ltik, seki wehwei, seki we:weyakaxtik, tehko, no: panki:sa wa:n mochi:wa yo:n ka:mpa, ka:mpa ta:lkkwecha:wtok, kitelwelitas, ta:lkwecha:wtok wa:n yekawilah. Paniá:n *loma** a:mo kiwelita, [n]e: pe:pesmameh, pesmaxiwmeh i:xkich onkak, ichkapxiwit, [pe:pesma] nochi, nochi, nochi ka:mpa pitsa:wakta:l motelchi:mochi:wa ompa pesma wa:n ma:neliwtok iwa:n xiwit, ka:sá: ika ka:mpa eski. Ne:n sakameh, santeina:mo sakat onkak, patachsakat, yo:n sakat tein kikwah kwa:kwehmeh ne: ixta:wat, pisi:lsakat, [n]e: yo:n kiliah [n]e: *merkerón** yo:n no: sakat, yo:n ke:ní:w mono:tsa okseki sakat ika se: wehwetsi, ne: telpipi:nik, *pangola** ne:si ox *estrella**, nochi yo:n, pero yo:n a:mo tocha:nkaw, yo:n kwa:lkikeh a:it ka:ni. Nika..., pero i:n i:pa nika:wí: onkak, okseki sakameh tein i:pa nika:wí: onkak ke:meh yehwa ne:n, ne:n ke:ní:w kilwiah yo:n *zacate** wehwei, *merkerón**, yo:n koyo:to:ka:yeh wa:n no: de yo:n xiwmeh ne:n ... toni xiwmeh seki, a: mo:so:t. Mo:so:t wa:n ehkaw, nika:n tein tehwa:n, nika:wí: tehwa:n mo:so:t tamela:wa xiwit sah wa:n ka:sá: ika mo:so:t inintapalo:l para kilit, eh, pero ata nika:n tehwa:n chichi:k, ka:n tikwelitah. N' ehkaw, i:kni:w mo:so:t, iwa:n, iwa:n mochi:wa, senti de ne: mi:lah, sayoh ke no: onkak sentaman mo:so:t ok, ke tikiliah kwomo:so:t ke tikiliah kwomo:so:t, yeh kwamekat, takwa:wak, wehwei mochi:wa, wehkapan pan..., wehkapan panki:sa, komohkó:n kahfe:n ki..., kisenke:mi, [n]e: wa:n no: n' tewitsmeh [de witsmeh], iwa:n ma:neliwtok xiwit. Witsti yetok pi:na:wits, yetok texokowits, yetok ... Pi:na:wits o:me taman, yo:n seki pa:pata:wak wa:n seki ma:pisi:ltik ke:meh wa:xin, nochi witsmeh, sie:rrahwits, mm, [n]e: tehtsonkilit, a:tsi:tsika:s, nochi witsti, [n]e: itskwinpahwits, yeh ta:ki mahyá: to:tomatsitsi:n. No: xiw..., no: xi..., no: xiwit, no: witsioh wa:n pahti no:, nochi yo:n witsmeh kimattokeh tapahtia:nih, kichi:wah kiliah xiwnechiko:l [xiwtanechiko:l]. Nochi yo:n ika mopa:kah, se: mopa:ka kihtowah ke:man se: mokokowa, a:mo n'mati kati:yeh kokolis wa:n te:pahtia. A:, itech witsmeh yetok no: pesma, no: witsioh, telwitsioh, telsenkaya, wa:n de n' pesma *todavía** i:ka:n yetok se: kowit mono:tsa koyolin, yeh ke:mah telwitsioh mahyá:, mahyá: a:ko:xah ne:n ... Iwki a n' a:ko:xah ne:n iwitsio, pitsaktsitsi:n, [hasta] nio:nó: se: kimati ke:ní:w te:tech kalaki, telsenkaya ne:n pihpitsaktik, nio:nó: se: kita ok, telpitsatik. Yo:n monotsa koyolin, a:mo semi onkak ok. Koyolin ta:ki, wehwei, tahtakwa:wak iteyo, ka:sá: ika kihtowah kikwa, nika:n a:mo a:kah kikwa, ne:[wi:n] paratani kihtowah kikwah, kiliah koyol *o avellana** ki:xmatih, koyo:meh ihkó:n ki:xmatih. [N]e: yeh i:kni:w no..., ompa mokepaya, ompa i:kni:w a, pané: *ipariente cocos**, iwki ta:ki ke:meh *coco, racimos**, wehwei no:, we:noh nikihto:sneki wehwei *racimo** pero ne:n *coquito** tsikitsitsi:n. Ne:n kiliah *avellanas** a:xá: yehwa pero nikinkakilia:ni miakeh koyo:meh, no: [i:n] tikihtohtokeh de witsmeh, [n]e: tehtsonkilit, a:tsi:tsika:s, onkak a:tsitsika:s kwowit wa:n a:tsi:tsika:s xiwit, tsi:tsikitsitsi:n, pisi:ltik, [n]e: n' a:tsi:tsika:s tein wehwei ma:pa:patakaxtik, kiliah koyo:meh *mal hombre** a:it ke:yeh ihkó:n ki:xmatih. wa:n ne:n, ne:n teh..., ne:n tehtson..., ne:n tehtsonkilit, kiliah *mala mujer**, a:it ke:yeh yo:n, a:mo t'matih. *Bueno**, ne:n de yo:ni xiwmeh, a:, wa:n ne:n tehtsonkilit chika ixo:chiotsi:n, tein ista:k xo:chiowa, telwe:lik iwa:n soyokilit, a:, yo:n telwe:lik, tikwah, ka:sá: ika a:mo kikwah, tehwa:n te:chiliah tikwa:kwehmeh tak, tikwah yo:n xiwit, mm. *Bueno**, nochi yo:n, yo:n witsmeh, pané: yehwa sah, a:mo nikelna:miki. A:, te:nko:lwits. Te:nko:lwits wa:n se: ok, n' te:nko:lwits yeh komekat, kwomekat teltakwa:wak, inachichi mah..., wa:n te:nko:lwits *porque** chihchi:wtok chihchihkoltik, komo timokwi:ltihtiki:s mitstila:nas, a:mo tapetskowa. N' xokowits, okseki witsmeh mehmela:wak, a:mo ta: i:n ke:meh tiohtokas ta:i:xpampa, i:n kehkeptok, [tehte..., tehte:nkeptok] takwitapan, ta..., tai:ka:mpa, wa:n ke:man mi..., mopilo:s mitstsaya:nas, ta:ká:n motsakka kitsaya:nas, ta:ká:n motasa:l, kitila:nas pero mits..., kitsaya:nas, yo:n teltakwa:wak, yehwa ne:n te:nko:lwits. [N]e: nika:wí: a:mo tei, ne:n ka:mpa takawa:ni, nika:wí: santiagokopa, paratani a, Santa Rosa, San Antonio Rayón, nochi ompa ... *más** paratani, ka:mpa takawa:ni a telonkak kiliah *cornezuelo**, [ihtik] pexo:ntok a:skameh, ompa ... motki *cuerno**, kwa:koweh *icuerno**, pexo:ntok a:skameh wa:n no: iwki, ye:kwitsioh, telte:kokoh. A:, okseki witsmeh, ohtawits, ohtat witsioh, tein ma:se:walohtat [tein i:pa nika:n onkak], [n]e: a:mo mota, tsikitsitsi:n mochi:wa, tohtokotstik, tsikitsitsi:n pero ke:man se: mokwi:ltia no: iw..., no: iwki, telte:kokoh, telte:kokoh ohtawits. A:, oksé: ok, xokowits, xokot, *limón** no: witsioh, n' *limón, lima** telsenka ya witsioh. A: se: ok, tein tikiliah xokowi:noh, yehwa ne: kiliah *mandarina**, [n]e: yo:n no: iwki, telwitsio, pero telsenkaya witsioh, *hasta** nio:nó: wel se: kiteki, owih se: kiteki. E: a:mo, a:mo witsioh ok tein, tein takepal a wa:n ampó:n onkak, xokot de *fremo** yo:n a:mo witsioh ok. Onkak *este, tardía**, a:mo witsioh ok, yo:n tein koyo:meh ki..., kiye:kchihchi:wkeh ya, pero tein totio:tsi:n i:pa iwki kita:lih ... A: *lima, li..., lima**, o:me taman *lima, lima de castilla** kiliah *o lima** de chichi *o** ... wa:n tikiliah xi:pohli:mah. Ta:tamameh, nochi ye:kwitsiohkeh, no: witsioh, no: witsioh, toni ... tikitati toni no: witsioh, mm, nika:wí: no: onkak, no: witsioh seki, seki taktson de ma:tsah, ma:tsah kiliah m' *piña**, mm. *Pita** telwitsioh, no: telte:kokoh iwitsio pero telsenka ya. Mahyá: omit iwitsio, [n]e: onkak seki kowke:span xo:chit no: witsioh, pané: mono:tsa *bromelias**, ihkó:n ki:xmatih koyo:meh pero yo:n kowke:spanxo:chit, a:..., ah, no: witsioh nika:wí: mochi:wa nohpal. Nohpal, nohpal, nohpal m..., a:mo weh..., nika:wí: mochi:wa kowit, a:mo yehwa yo:n tein se: kikwa, tein tapalo:l pero no: witsioh, telsenkaya, ne:n pané: yehwa sah ne: de witsmeh. Xo..., xo..., we:noh [pero] xiwmeh tein iwa:n timometskwa:telo..., ka:mpa timometskwa:telohtinemih, ye:kwitsioh, a:man onkak ... A:, nikihtowa:ya no: de xiwmeh, sese:kpahxiwit, sese:kpahxiwit, kiliah koyo:meh *siempre viva**, nochipa, nochipa yo:ltok yo:n xiwit, nochi, nochi, nochipa, nochipa, a:mo ke:man miki [a:mo ke:man wa:ki], yeh moxina:chowa ima:yehyekapan, ka:mpa, ka:mpa tepitsi:n komoke m' sahsa:liwtok. Ompa monahlwayo:tia wa:n ompa itsmoli:ni, yo:n sese:kpahxiwit tehwa:n te:chtelkwala:ntia, koyo:meh kwelitah kit *porque** nochipa xoxoktik wa:n yo:ltok, a:mo ... teltaxi:kowa ma:ski kalihtik. [N]e: de xo:chimeh, de xiwit, kwowit, toni *más** tikihtohkeh, *híjole**, xiwmeh ke, ke de, de pahti nika:wí: kayo:meh. Xiwit de pahti nika:wí: kayo:meh, etok xo:me:t, yo:n ika mopo:powah, ki:xtia ne:n tahchi:wil kihtowah, mochi..., mochipa:wah ika xo:me:t, *albahaca**, no: nika:wí: onkak miak wa:n yehwa sah yo:n tein ika, ika mopo:powah. Pero pahti, pos ihtipah yetok ne:n, yetok ma:ltantsi:n, yetok [ne:n], i..., ne:n alwe:we:noh, yetok ne:n, ne:n *ruda**, yetok ne:n *mirtos**, mm. Onkak [ne:n] *mirtos**, ne:n epaso:t, ne:n *ajenjo**, nochi mochi:wa nika:wí:, [n]e: *toronjil**, ne:n oksé: xiwit a:mo nikelnami..., tehwa:n tikiliah chichi:kxiwit, koyo:meh kiliah *hierba maestra**, yo:n no:. [N]e: yo:n kahbe:nxiwit, kihtowah no: pahti, ne:n toni *más** seki xiwpahmeh, a:mo nikelna:miki tohtoni ok pero telmiak onkak no: xiwpahmeh. Ne:n seki xiwit kiliah tsotsokapah, ta:ki *mohmora:dohtik iteyotsitsi:n, moso:sowa ixta:wat, [n]e: kwaltsitsi:n mahyá:, mahyá: wehwe:lik n' ita:kilo *moraditos**. A: wa:n neli mahyá: a:mo se: kimati pero [n]e:, ne:n seki i..., kow..., kowit, kowit i..., ik..., ike:spane:wayo, mahyá: xa:lxokot, yo:n no:, no: pahti. A:, xa:lxokoxiwit, no: pahti, no:, yeh pahti para estsompi:l, ta:la:mat [...] para kalanemi:lis, mm, kimanah kihtowah *o** se: kimana wa:n se: tai, yehwa ne:n ... No: pahti i..., i..., ima:..., ima:xiwyo *maracuyan**, okotsoxiwit, a:mo nikel..., a:mo n'mati yo:n para toni pahti, pero kihtowah ke no: pahti, n' okotsot, yo:n se: kwowit, we:i, we:i kowot mochi:wa, pero i..., ima:xiwyo ahwia:k, nika:wí: kayo:t. Nika:n mochi:wa no: mah se: kito:ka pero kachi michi:wa ka:mpa, ka:mpa ta:lsese:xpah, ompa kihtowah *este** telwehkapan ya, ka:mpa kipia se: *mil**, panowa ne:n, de n' i..., de n' i:x..., i:xmanisyo ne:n we:ya:t. Nikihto:sneki ne: *mil metros sobre el nivel del mar**, kihtowah koyo:meh, we:noh, yehwa yo:n, ompa mochi:wa yo:n okotsot, e: .... A:, n' okseki xiwmeh nika:wí: onkakeh, de kwamekat tahtalpihtok xiwihtik, kwamekat, n' tehwa:n tikiliah kaxtapa:n, seki kwamekat pané: ... wa:n sepa [mochi:wa] *más** soyokilit, no: kwomekat, wa:n okseki kwamekameh a:it to..., a:it, a:it ton..., ke:ní:w n' to:ka:it, pero teli:xkich yo:n kwamekameh, eh. Seki kwaltia ... *Único** kwamekat tein tiktasohtah tehwa:n wa:n no: tikwah, no: a:xiwke:nkech wa:n kantsili:n, seki kwamekat wa:n tein [i]selotsi:n se: kikwa, yo:n kipia se: i..., iwi:kal no:, kihtowah *que** ne:n a:xiwke:nkech oso kantsili:n yo:n kikwah ke:man, ompa ne: tehwa:n toxola:l *viernes santo, cuando** ne:n totio:tsi:n ne:n mote:tamakia, de n' *ultima cena**, tein te:ka tamik a *icena** iwa:n *ipostoles**, kinkwaltiah no: se:meh de n' tapalo:lmeh ne:n kantsili:n, mm. Xiwmeh tein tikwah no: se:meh, pos xokoyo:lin. Xokoyo:lin [*antes de], antes de** tikelka:waskeh, xokoyo:lin wa:n tekilit, tekilit wa:n nakas..., ne: ke:ní:w mono:tsa, ne:n te:kwa:nenepi:l, miak pi:pil ekintsi:n ka:n ki:xmatih yo:n te:kwa:nenepi:l, ka:n kikwah, ka:n kiahwia:kmatih, ka:n kwe:liliah. Wa:xin, ka:n no: kwe:liliah, eh, wa:xin, wa:..., wa:xin o:me taman onkak, onkak chika:waya, onkak to..., ta:ki junio, mayo, junio, wa:n onkak kiliah san francisco wa:xin, onkak septiembre, itamiá:n septiembre, octubre, *todo[s] santo[s]**, nochi onkak yo:n wa:xin. Wa:xin pa:pata:wak wa:n onkak seki wa:xin, kiliah kowtahwa:xin, yeh ye:kpisi:ltsi:n, tein ke:mah tikmattokeh seki ye:kmohmo:yo:yoh, seki a:mo kwali, pero yehwa yo:n mo:yo:yoh, kihtowah ke tehwa:n tikchi:wiliah, *porque** tiktikota:liah n' i..., ie:wayotsi:n, kichi:wilia *mal**. Yo:n ne:n, nikistoya de n' xiwpahmeh pané: a:mo n'mati miak semi neh, pero ye:kmiak ... A: pos ampó:n [y]etok no: ne:n masa:owat, no: ata kihtowah ke se: a:xi:xtsakwi, n', no: ... para yehwa yo:n se: tai, ne:n, de, ne: ke:ní:w mono:tsa yo:n wi:tsiki..., wi:tsikixiwit, *o** wi:tsikite:mpi:k kiliah, yo:n telkwali para yo:n timo..., timotekih wa:n ika timopa:pa:kah, wa:n kiliah, kil..., we:noh, tikihtowah ke niman i:xpanki:sa, no: ne:n wichi:n. Wichi:n nika:n kayo:t, eh, yo:n no:pahti wa:n ne: yo:n kipahtia ne:n yo:n se: toskaxokoya, e:, se: ihtitata, se: yo:ltata pané:, yehwa n' kokolis kihtowah kipia *gastritis**, [y]o:n kipahtia wichi:n. Nemow..., nemowtil..., de nemowtil, pos *solamente n'mattok yehwa de n' ma:ltantsi:n wa:n okseki xiwit kinimal..., ki..., a:mo n'mati ke:ní:w mono:tsa, [n]e: ihchayaka iteyo, tihti:ltik mochi:wa, kihtowah kintai:ltiah para a:mo mokochxi:xaskeh ok, mm. Okseki xiwmeh, pos santeina:motsitsi:n, mm, seki xiwit te:chte..., te:chkwala:ntia, mono:tsa ... nika:wí: mo..., moi:xkwi, sayoh kiliah tu:sankwa:e:wa, eh, wa:n yo:n moki:tskia mahyá: *es[te]**, telmokwihkwi, se: ... telowih se: kime:wa, moi:xtohto:ka, yo:n no:, wa:n xiwmeh tein tikihtowah te:ch..., a:mo, a:mo kwali mah onka pos yehwa sah witsmeh, te:chtsakwilia, no: nika:wí: mochi:wa xiwmeh tein tikwah, a:mo toa:xka wa:n mochi:wa, mah se: kito:ka. Mochi:wa *cilantro**, yo:n a:mo toa:xka, ko:lex, *acelgas**, [n]e: *col**, ke:ní:w mono:tsa, *col, este, col repollo, coliflor**, nochi yo:n nochi mochi:wa, pero ki..., ki..., ki..., kiwi:ka miak tekit. No: titayo:koyah ke n' ta:l a:mo tana:nkiliah ok, a:mo kineki mochi:was tei, mochi:wa sakat sah, teisá: xiwit tein a:mo tikwah, tik..., tein tikwe..., tein, tein we:lik, tein kwaltia, ka:n mochi:wa mm, pané: yehwa sah tein neh nikelna:miki ekintsi:n de xiwmeh, tein ... Xo:chimeh, xiwmeh, kwomekat, witsmeh wa:n xiwit.