*Este** na:no nika:n i:n nikitstok i:n, i:n kowtsí:n ka:mpa i:n ihkak i:n xopilkowit. Mm. Nikahsiko wa:n nika:n nikitstok n' i..., *hasta** nika:n nikahsiko, ta: n'mattok pané: a:mo we:i onkak ok. Antó:s ne: nik..., nimolwia kit ika ox no: tiki:xmattok teh wa:n para toni teh tikmattok pahti i:n xopilkowit. Pos neh na:no no: niki:xmattok yo:n xopilkowit nikmattok kwali para ne:, para se: ki..., xina:chtsitsi:n se: kita:lilia. Mm. Wa:n no: kwali se: kikwi para yo:n temaskal ika se: motsowi:teki. Mm. *Cuando** se: motema. Mm. Yehwa yo:ni teh, neh nikwi ne: kwali pero ekintsi:n neli ka:n tei ok semi. Ka:n tei ok, ta: poliwtok a i:n xopilkowit. Mm. Poliwtok a. Wa:n teh tiki:xmati nochi ne:, ne: *tiempo** ti..., tiwi..., tiwi..., tiwa:la:ya tikitstiwi:ts kowtsitsi:n ox, ox onkaya miak oso kanah. Pos ne: *tiempo** onkaya *siempre** ne:n kowtsitsi:n, onkaya yehwa i:n xopil, nikihtowa semi, semi onkaya. mochi:waya ne: ke:meh i:n ma:ski kowtah, ne: kahbe:ntah. Aha. Oso a:taw mochi:wa. Mm. Pero ekintsi:n semi, semi tepitsi:n ya sah onkak, a:mo tei ok. Ke:mah *porque** ke:meh yo:n tapahwiah wa:n a:mo tei ne: ... Wa:ktiw kow..., ne:n kowtsitsi:n. Ke:mah, wa:ki komohkó:n ne: kowtsí:n yetok pos wa:ki a. Ke:mah, poliwi. Wa:n ta: semi kwaltia para ne:n ke:meh yo:n se: kikwis pahti. Neh niki:xmati no: ika, ika ne: *tiempo** nikitaya nowe:ina:n katka *este** i:n xopilkowit, neh nimitstahtania para toni teh ti..., tik..., pahti tikmattok wa:n neh, *porque** neh nikmattok *este** xopilkowit kwaltia para yo:n a:nimahmeh kanah ika momikilia se:, se: tok..., se: towa:mpoy, *este** wa:n nikakia neh kihtowah ne:, kihtowa:ya nowe:ina:n katka ke *este** ki..., mah ... Te:chto:tokaya mah t'tekitih xo:pil *porque** para yeha yo:n kinta:lilia:ya *este** para n' itapialwa:n ke:meskia kipixtia:ya mah a:mo mihmikika:n taihtik ne:n komohkó:n ta..., pio..., piomeh *o** to:tolimeh kinte:kaya. Mm. *Este** mah a:mo mihmikika:n kit to:tolkone:meh taihtik. A:, yehwa yo:ni kwali, mm. Wa:n yo:n, wa:n yo:n xopil ki..., kipixtia:ya oso ta:mo ne: ki..., ke:meh yo:n nekmeh no: kimpiaya nowe:ina:n katka pos *cada** ko:mit kipanta:lilia:ya xopilma:it. Mm, yehwa yo:ni kikwia yeh pahti, mm. Aha. Yeha ika nikmati ke n' i..., ika kwali para, para ne:hjó:n a:nimahmeh. Pos neli, ta:taman se: kimati pero pos neli ke:meh ne: ... No:ya:mpa onkaya *porque** neli a:mo ta:..., a:mo ne: yo:n, yo:n pahti kita:lilia:yah, a:mo ne: wa:kia teisá: *planta**. Se: taman sah tikmati, mm pero *este** a:man i:n nikitstok pané:, pané: a:mo we:i tei ok pero ne: *tiempo** katka telno:ya:mpa kito:kayah wa:n telno:ya:mpa ne: ki..., kipiayah ma:s[ki] itech kahkalihtik *porque** ki...* Aha:. Wa:n a:mo nochi yehwa ya yo:ni ne: kinehnemi:ltia ne:n tok..., tokni:wa:ntsitsi:n pos yehwa ika ne:n te:chtawehwelowilia ya. Ke:mah, tapahwiah wa:n wa:ki a yo:n *plantita** a. Mm. Kowtsitsi:n nochi wa:ktiw, mm. Kita:liah, *mal** Nochi wa:ktiw, ta: tikitstokeh neli yo:n pahti ne: kine:xti:koh pos ne: kichi:wa *mal** itech tota:ltikpaktsi:n. Ke neli. Ke:meh yo:n no: ti..., ma:ski ... Antó:s *este** wa:n to..., to..., toni wa:n tinenti..., tik..., tikita ne:n tikta:lilia ne:n xopil..., xopilma:it toni ne: ... I:pa yehwa sah xo:pilxiwit nikta:lia, mm. I:pa yehwa sah. A:, i:pa yeha sah, a:ah. A:mo tikma:nelowa. A:mo, ta: i:pa yehwa sah nikwi, mm. A:. Wa:n ne: no..., nowe:ina:n katka kima:nelowa:ya iwa:n awakaiswat. A:, kima:nelowa:ya, neh yehwa sah ne:n nikwi. Mm, kima:nelowa:ya, ke:meh yo:n *este** kinta:lilia ya ne:n ta:ká:n to:toltsitsi:n *o** pio:tsitsi:n oso ta:ká:n nektsitsi:n. Oso ta:ká:n yeh, *este** se: kokoxkeh, ke:meh nowe:ina:n katka no: te:itaya. No: te:itaya, mm. Komoke no: pilahokwia, no: pilma:chiaya. No: te:itaya de pili, entó:s ne: te:pil..., te:pilahokwia. Aha:, pilma:chiaya wa:n *este** yeha yo:n ne:n siwa:meh nikakia neh kinili:ti ke mah mota:lili:ka:n ne:n xo:pilxiwit wa:n iwa:n awakaiswat komohkó:n kokoxka:yetok ne:n siwa:t. Mm, mm. Yehwa yo:ni ti..., teh tiki:xmati pahti, mm. Pero ... Mm, niki:xmati ke pahti. Pos neh neli yo:n xopil nikixmati ne: pahti no: pero sayo para ke:meh i:n totato:ktsi:n tikta:liliah. A: neli os. Mm. Moneki mah se: ki:xmattiw tohtoni kwaltia, mm. Poliwi a, mm. Ke:mah, tohtoni kwaltia *porque** ne:, pos neli seki ne:, de a:mo se: ki:xmati pos iwki ne: poliwi a ma:ski ne:, kimatiskiah seki ne:n tokni:wa:n ox to..., tohtoni servi:rowa yo:n xopil. Neli. Mm. Wa:n ikowyo no: kwali se: kitatia. Ikowyo, ke:mah. No: xo:ta. A:, no: xo:ta, a: no: ta..., se: kwali se: takawa:ntia. Mm, no: xo:ta. Ke:mah, kwali ika se: takawa:ntia, mm. No: kwaltia ix..., ikowyo. Mm. Wa:n *este** ke:niwkiti ixo:chio. Ne:n ixo:chio oholo..., oholo:chtik, ne: ista:k. Mm. A:, ista:k, a:. Ista:k ixo:chio, oholo:chtik, mm. Wa:n iteyo para toni kikwih, a:mo t'mati. Iteyo pos a:mo, komoke a:mo teh kikwi, a:mo teh servi:rowa, sayoh yehwa yo:n nik..., ne: ... Ke:mah, xiwit sah kwaltia, ika se: tatema wa:n yehwa ya para ne:n pio:tsitsi:n se: kinta:lili:s wa:n yehwa ya yo:n tato:ktsi:n se: kimomoxowilia, mah se: kwa:tsa, mm. A:mo teh servi:rowa ok, a:. Sayoh xiwit mahyá: kwaltia ika ta..., se: tatema, mm, mm. A, neli os. Pero *este** chi:chiko se: itai:xeheko:l wa:n se: kimattiw ke:ní:w motekipanowah tokni:wa:n. Ke:mah, chi:chiko nochi. Pos neh yeha sah yo:n nimitsilia ne: yo:n tein kokoxka:yetok i:n siwa:meh, para ne: nek..., nektsitsi:n se: kinta:lilih ya, para wehweinekmeh. Mm. Wa:n para i..., *este** ne: tapial ke:meh i:n se: kinte:ka. Mah nochi yo:lika:n, mah a:mo mihmikika:n taih..., aha. Mah a:mo mihmikika:n ompa ne: taihtik. Ke:mah. Wa:n entó:s yeha sah nehi:n i:pa niki:itaya na ne:n kita:lilia:yah nowe..., nowe:ina:n katka. Ke:mah. Entó:s na:no tasohka:matik miak ke mits..., nimitselna:mik wa:n nimits..., ne: nimitstahtanih i:n ke:ní:w pahti tiki:xmati *porque** neh, teh no: taman tiki:xmattok. Ke:mah, neh, pos neh no: taman niki:xmatok, niki:xmattok xopil pero no: taman pahti neh nikwi. A:, neli os wa:n neh no: taman nik..., nik..., niktekiti:ltia i:n xopil. Mm, ke:mah acha. Aha:. *Este** na:no nikelka:w i:n ni..., nimo..., ka:n nimitstahtanih Ke:niwki..., ne:, ke:niwtik n' ixo:chio *o** ke:niwkitik ne:n kowta:kilo:t. Ne: xopil ixo:chih yeh ista:k. Aha:. wa:n ne: ... Aha:. Wa:n oholo:chtik, ihko:ni panki:sa, ista:k. Wa:n *este** para ke..., Aha: wa:n para toni yo:n kwaltia n' i..., iteyo. Pisili:tos. Pos ne: a:mo teh kwaltia, pero kwaltia para kikwah ne: chiktehtsitsi:n. A:, chiktehmeh. Wa:n toni, toni ne:n to..., to..., to..., to:to:yo:meh kikwah. Mm, chiktehmeh kikwah. Ne: kikwah yo:n tikiniliah tehwa:n kwitatohtokmeh wa:n kikwah yo:n ne: wilikiso:meh. A:, a:, nekchiktehmeh, aha:. Wa:n yo:n nekchiktehmeh. Mm, nekchiktehmeh. Yehwa:n yo:ni kikwah yo:n ne:n kowtetsi:n. A:ah wa:n no: niki:ita neh ne: ke:masá: nikahsiki ne: ka:mpa we..., se: *mata** ne: ki..., kipia ne: no..., noa:weli:tah, ne: ka:mpa n' ita:lpan, niki:ita ne: telsenka no:, no:, ompa ya nikinahsiki ne:n koyoltsitsi:n. Mm. Koyoltsitsi:n no: kikwah, mm, no: kikwah. Aha:, koyoltsitsi:n no: kikwah. No: kikwah wa:n *este** yo:n i:xpi:ntohchiktehtsitsi:n. Mm, no: kikwah. Yo:n no: kikwah telsenka, no: kikwah. Ke:mah pos ta: ... Ta: ke:man *este** oksi..., ne: ke:man oksi a ata i:xtahtapa:ni. Ke:mah, i:xtahtapa:ni wa:n chi:chi:ltik iteyotsi:n. Ta: tak yeha ya kikwah to:to:tsitsi:n, ke:man, ke:man ne: kitah oksi a pos ki..., kikwah ya. Yehwa ya acha. Ke:mah, kikwah ya. Neli pos *este**, pos a:mo teh *más**, yeha sah niknekia nikmatis. We:noh. Ke:mah, pos yehwa ya yo:n ke:meh nikihtoh neh. Mm, niki:xmattok iteyo. De ke, ke teh ke:ní:w ne:n tik..., tiki:xmati wa:n para toni serv..., wa:n toni kwaltia yo:n iteyo wa:n para toni tikwi wa:n ke:niwkitik tiki:xmattok teh iteyo wa:n *este** ... Xohxoxoktik ke:man ta:ki wa:n chi:chi:le:wa ke:man ... Ke:mah *cuando, cuando** yo:n nikihtowa poso:ni a ixo:chio, *después** pe:wa ta:ki a. Mochi:wa ne:n kowtetsi:n, no: xohxoxoktik. Mm. Wa:n *cuando** chika:waya ya pos ihi:xtapa:ni a wa:n chi:chi:ltik a *mero** iteyotsi:n, xi:ni a. Mm. Yehwa ya yo:n *cuando** ta..., *cuando** tapa:ni a ne: i..., i..., iteyotsi:n. Wa:n ... Wi:tseh ya ne: chiktehtsitsi:n kikwa:kih. A:, ihwa:k kikwah, ihwa:k a, ta: neli no: ki..., no: pexo:n iwki ta ne: to:to:tsitsi:n itech yehwa ne: kowta:kilo:t. Ihwa:k a ki..., ke:mah *cuando** chihchi:chi:le:wi a, mm. Yehwa yo:n kwa:kih. Ta: ompa takwa:kih. Mm wa:n *este** pos sepa timotahtani:skeh wa:n *a ver** ke..., ke:maniá:n timona:mikiskeh pos *este** ta:ká:n sentahman a:mo tine:chahsi niman *o** ta:ká:n se:sepatiká: mah timona:mikika:n itech se: ohti wa:n koma:mo tine:chi:xmati pos neh ne: niwi:tsa de ne: Tepango wa:n nimono:tsa niFrancisca Rivera. Entó:s ... Pérez. Francisca Rivera Pérez, ampó:n ne:ch..., ne:chta..., noka titahtanis. A:, iwki timono:tsa, mm. Ke:ní:w noto:ka:y wa:n ompa mitsilwi:skeh tein mitsi:xmattoskeh nowa:mpoiwa:n. We:noh, mm. We:noh. Aha:. Entó:s nikmatis a ke:ní:w ... Teh na:no, ke:ní:w timono:tsa. A:, neh nimono:tsa Leonor Osollo Segura. A:, Leonor Oso..., Oso[llo] Segura. Mm. Ke:mah, Segura. Mati a sah, xa: tikelka:was. I:pa atox nikmatis ne: moto:ka:i komohkó:n niow nimits..., nimitste:mo:ti mokalihtik. A: xa: nikelka:was *porque** pané: nteltahtal..., telsenka ntahtalka:wa. Mm. Ke:mah pero sake:ra yehwa ya i:n nimitsilia ne: xiki:xmati a ne: ke:ní:w ne:n yo:n kowtetsi:n ne: onkak. We:noh, we:noh. A:ah. Tasohka:matik na:no, ya:ki eski tine:chmela:wka:ilwih. Tine:chyo:lmela:w tein nik..., ne:chyo:lkokohtoya, a:mo nikmatia ke:ní:w para nikahsika:matis pero ekintsi:n i:n, i:n *rato** nik..., nikmatik a ke:ní:w tachi:witi, mm. Entó:s mah niow. Mm, ke:mah. We:noh.