Ekintsi:n Tacho 'te:chnohno:tsa i:n ta:taman teswat tein onkak nika:wí:n, teh tikihtowa e:yi taman tiki:xmattok, 'te:chnohno:tsa yekinika i:n ma:pa:pata:wak teswat, ke:niwki n' ikowyo, ixo:chio wa:n ka:ni mochi:wa. A:, ¿tikneki tikmatis de yo:n ma:pa:pata:wakteswat? Pos mochi:wa ne:wí:n kowtah no:, pero ne:wí:n, se: kita ista:k n' ikowyo wa:n achi nextik. Wa:n yo:n moskaltia ihko:ni wa:n pos yo:n se: kita a:mo semi tel..., telwehkatan ne:n to:ktok. Wa:n yo:n nijó:n, ka:nsika se: kita kwaltsi:tsi:n ihkwi:ntsitsi:n, kwaltia para, ne:n, kale:walmeh, para taihtiyo:meh, ta:nka:yo:meh, nochi ne:n kalti..., kaltakpayo:t n' ahko. Wa:n nochi para ne:n ta:nka:yo:t. Yo:n nochi kwaltia, nochi tikwih. Yehwa yo:n nochi n' ahko, ne:n ixo:chio kwaltsi:n neh..., ihista:k wa:n no:, no: kipipinah yo:n okwiltsitsí:n, tikiliah nektsitsi:n. Ahko ne:nentokeh wa:n pos nijó:n yehwa yo:n tik..., tikitah *de que**, pos ihkó:n, ne:n, no: pa:pata:x..., ta:wak n' ixiwyo wa:n nochi ma:..., ma:ye:kapihpitstik ihkó:n. Wa:n yo:n no: seki n' ike:span ihkó:n mota:lia ne:n i:tsmol, wa:n ompa moma:yo:tia ahko no: se:..., no: ke:masá: no: ahko se: kite:ntekiti ne: para kale:waltsí:n. No:, no:, no: kwaltia. No: tik..., no: tikwih wa:n, pos yehwa yo:n nijó:n tih..., tihti:l[tik], *cuando** selik no: achi xohxoxoktik n' iteyo wa:n tsikitsitsi:n wa:n *cuando** yoksi a ihkó:n no: tihti:le:wi a wa:n seki pa:nxi:ni. Panxi:ni pero yo:n pos a:mo kachi nikita ox kikwah ne: chiktehtsitsi:n. Ke:mah. Komohkó:n, *este**, se: kahsi wa:kik, ¿kwaltia kowtati:l? Pos yo:n no:, no: kwaltia para kowtati:l, para se: ki..., kitehteki, no: kowtati:l nijó:n se: kiwa:lkwi n' imahma:yo, wa:n no: tik..., no: tikwih. ¿Tekoloh i:n oso sayoh kownexyoh sah? Pos nijó:n ke:masá: nijó:n de, kwaltsi:n tata de, de wa:kik. pero de, de kwecha:wak ihkó:n a:paltik, chichinawi. Chichinawi wa:n miak mote:ma ne:n, ne:n kownex. Miak mote:ma, de kitila:nah ihkó:n, nochi tate:..., tate:noh mote:ma nochi n' kownex. I:n kownex nijó:n pos no: kitsakwilia ya, *de que después** a:mo wel moye:kchi:wa ok ne:n tekol. ¿Wa:n i:n kowit komohkó:n pala:ntok, ka:n ke:wa teihsá: nanakat? Pos nijí:n kowit, ne:, *cuando**, pala:ni a ihkó:n no:, no: ke:wa yo:n kiliah alakcho. Alakcho wa:n seki chikinte, no: ke:wa. I:pa o:me taman sah. O:me taman sah. *Bueno**, ne: ekintsi:n mah tipano:ka:n ika i:n se: teswat, teh tikilia kostikteswat, ¿ke:niwki i:n? Pos yo:n neh nikitak ne:ka n' kowtah nijó:n kostikteswat, nijó:n no: mela:wak, wa:n pané: achi pototik n' ipane:wayo, wa:n ke:masá: de wa:ki no: ehehke:wi a. Wa:n ahko de moskaltia nijó:n no: ahko ne:n mochi:wa n' ixo:chio wa:n iteyo no: tihti:ltik, pisi:ltik. Wa:n yo:n no: kwaltia nijó:n seki para pa..., ihkó:n para se: kikwi kale:wal, *o** no: para taihtiyo:t, ta: yo:n no:, nijó:n nochi kwaltia nijó:n de e:yi taman nijó:n teswat. Nijó:n teswat no:, no: taxi:kowa wa:n yo:n semi *pisilito** n..., n' iteyo semi pisi:ltik wa:n ahko momahma:yo:tia ya. Momahma:yo:tia ya wa:n hkó:n n' ike:span seki nijó:n se: kita, ne:n, neh nikitak ka:mpa ihkó:n, kanak..., kanaktik ihkó:n tatekochya:n, *porque** i:n ke:masá: kikwitok se: kowit. Se: kowit ihkwí:n 'kwitok, ke:meh eskia kipechihtok. Kipechihtok nijó:n tikitah, tikihtowah kahkanaktik, pero a:mo ta: kipechihtok yo:n kowit, de se: kiki:xtilia se: kita kanaktik. Ke:masá: se:, ike:span yetok ihkó:n moskaltia se: kowit ihkó:n, wa:n mochi:wa kanaktik. A:mo wel moskaltia. Yehwa yo:n neh nikita ne:n, ke:masá: neh nikita ne:wí:n kowtah. Mm. Wa:n yehwa i:n kostikteswat, ¿ke:niwki n' ita:kka? Ita:kka ne:n, achi ne:n, xoxoktik, achi pisi:ltik, nehnextik *de cuando** selik. *Pero cuando** chika:waya ya nijó:n tihti:ltik. Tihti:ltik achi ihkó:n ma:nel. Seki nijó:n, ihkó:n nehnextik, achi nehnextik wa:n ma:nel wa:n *cuando**, ne:n, yoksi a pos tihti:le:wi a. Mm. ¿Kikwah teihsá: okwilimeh? Pos no: kema:n se:, se: *viaje** nikitak yo:n chihtehtsi:n, yo:n *kwa:kohkopeto:meh**. Yo:n, yo:n ka:nsika nijó:n, miak tikitah yetokeh itech nijó:n, yo:n kwowit, teswat, ye:kmiakeh, de se: yowi se: ka..., moi..., nijó:n kakisti *hasta** nijó:n komo:nih. Komo:nih yo:n kiliah ne: *kwa:kopeto:meh porque** ihihkak ihkwí:n inkwa:ko nika:n, ke:meh yo:n se: piotsi:n kwa:ihihkak ihkó:n nika:n n' in..., n' intson nika:n. Entó:s n' inkwa:ko ihihkatok, *por eso** tikiliah *kopeto:meh, kopeto:meh porque** we:weyak n' ahahkoihkak. Wa:n i:n kowit, ¿ke:yeh n' kiliah kostikteswat? Pos kostikte..., teswat kiliah *porque** ne:n paniá:n nochi nextik wa:n pos kipia n' i..., n' ie:wayo pohpotoktik wa:n ki:sa n' ie:wayo, wa:n tahtik kiliah kostikteswat *porque** kipia ihkwí:n tayo:la:n kostik. De se: kiteki ihkó:n, paniá:n ista:k wa:n taihtik ne:, kostik. *Por eso** kiliah kostikteswat. I:n, i:n ihwa:k pala:ni, a:mo t'mati xa: ke:wa nanakat. Pos ke:mansá: no: nikita ke:masá:, ne:n, no: ke:wa nanakat, no: yehwa ne:n alakcho oso n' okseki, ne:n, nanakat no:. Ke:masá: yo:n, no: ke:wa ke:masá: se: ki..., se: kita yo:n pis:ih n' itsi:ntan. Mm. ¿Wa:n i:n ma:pisi:lteswat, yeh ke:niwki? A:, ma:pisi:lteswat yeh nijó:n, nijo:n achi nextik, achi nextik, ihkó:n kipia pané: ta:tapal ihkó:n nextik de e:wa ta:lpan, yo:n a:mo semi tel..., se: kita n..., ke:meh ne:, a:mo semi wehkatan to:ktok, achi paniá:n. Ihkó:n paniá:n ihkó:n mona:nalwayo:tia, yo:n se: kita ampo:wí:n Atekohkomol oso ne:wí:n Tahchikteko se: kita. Wa:n yo:n mehmela:wak, no: hkwi:ntsitsi:n mochi:wa. Para taihtiyo:t, para ta:nka:yo:t, para kale:wal, para kalihtiktakpayo:t, para ne:, ne:, ne:pa ne:n, taihtiyo:meh. Yo:n nochi para tate:nilpil nochi, nochi kwaltia. Tate:nilpil de se: kaltsí:n nochi kwaltia, wa:n para ne:n, yehwa yo:n nochi kwaltia wa:n nochi, nochi tikwih. Nochi tikwih wa:n pos kwaltsi:n yowi *hasta** ahko wa:n moma:ma:yo:tia ni:nipaka, wa:n mochi:wa n' i..., n' iteyo ihkwi:kwí:n n' iteyo. Wa:n yo:n tihti:le:wi n' iteyo, wa:n ompa mote:mah miak n' chiktehmeh, yo:n miakeh kikwah. Miakeh kikwah yo:n, kikwah yo:n to:tomo:chchikteh, yehwa ya mohmot, yo:n, *hasta** yo:n a:mo nikelna:mik yo:n, yo:n pe:sohchikteh, a:chá: tiki:xmati. Yo:n pe:sohchikteh, pe:sohchiktehmeh tikiniliah *porque** yo:n miak mowi:katinemih, yo:n *hasta** no: kikwah pahpata. Yehwa yo:n no: mote:mah itech yo:n kowtetsí:n de n' kapolin. Wa:n yehwa no: ke:masá: ompa se: kahsi yo:n chiktehtsitsí:n ne:n, tikiliah te:nto:tomo:chchiktehmeh yo:n, yo:n inte:noh kwaltsi:n chihchi:chi:ltik, wa:n we:i n' ite:mpi:l ihkó:n, nextikeh, nextikeh ke:meh yo:n to:tomo:ch. Ke:meh yo:n no: to:tomo:ch, nika:n nochi ahtapaltihti:ltikeh wa:n de pata:nih kwaltsi:n ihkó:n kichi:wah, ka:wiltihtiuweh n' inahtapal. Pos kiniliah to:tomo:chchiktehmeh *porque** nextik, nextikeh wa:n yehwa yo:n no: semi kikwah. No: semi se: k..., semi kikwah, ompa ne: se: kita wa:n yo:n, pos ke:masá: no: se: kita yo:n kwitatohtokmeh. kwitatohtokmeh no: semi kikwah wa:n mohmotmeh. Mohmotmeh kiniliah *porque** yo:n mohmotmeh, ta:lpan ne: motachkwiliah wa:n ta:lpan ne: mo..., mocha:ntiah. Yo:n ta:lpan n' incha:n, *por eso** kiliah mohmotmeh *porque** .... N' inkwitapi:l nika:n nijó:n weyak ihkó:n pero pitsaktsí:n tatahkoya:n. De pata:ni pos ompa ne:, ma:ma:wiltiah ehekai:xko, kiliah mohmotmeh. Yehwa nijó:n no: takwah neh nikita itech n' kowtsitsí:n, ma:sá: niow ne:wí:n kowtah wa:n pos yehwa yo:n miakeh sa, sa mopi:pilowah, wa:n no: wilikiso:t no:, no: kikwa. No: kikwa n' wi:likiso:t *porque**, yo:n, yo:n kikwiti, ne:n, kowtetsí:n ne:n tein te:naktik wa:n ne: kikwahtiw wa:n ne:wí:n sa tsahtsitiw, mowa:lta:lia pe:wa tsahtsitok. Wa:n *por eso** kiliah wi:likiso:t wa:n, pos yehwa yo:n nochi ne:n chiktehmeh no: momiakka:kwih de yo:n seki ne:n chiktehmeh kiliah, *kohkopeto:ntikeh**, tehwa:n tikiliah *kwa:kopeto:meh**. *Kwa:kopeto:meh porque** pos nijó:n, ne: ke:masá: nankitah se: piotsi:n ihkó:n, ne:n, moskaltia, nika:n panki:sa s..., o:me, e:yi ihwitsí:n wa:n wehkapan. Yo:n a:mo nikihto:s weyak ihkó:n nika:n ikechko mota:lia, ta: yo:n tsikilitsi:n. Tsikilitsi:n *mero** nika:n ikwa:ko, kiliah, ne:n, yo:n miakka:chiktehmeh *kopeto:meh** *porque** mowi:katinemih ye:kmiak, *hasta** te:mowtihkeh *cuando** ne:wí:n se: kinahsiti, se: kinmowtia, ye:kwehka pata:nih ihkó:n pata:nih, kakistitiuweh, tsahtsitiuweh ya. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., nik..., nikita ne:n, nikmattok nijó:n. Pos yo:n kowtsí:n nochi, nochi tikwih. Nochi tikwih para nijó:n, ke:masá: tikwih para tokaltsi:n, ne:n kwilo:tsí:n, kwowtati:l tiktahtapa:nah, de nochi. A:mo wel tikwih ok para te..., teihsá: kalkowtsí:n pos tikwih para tok..., kowtatapa:n, ke:masá: de n' achi ihkwi:ntsitsi:n pos no: ki:sa na:wi. De na:wi tatek tiktapa:nah, na:wi tatapa:n. Nijó:n tikxehxelowah wa:n tiktapa:nah pero, pos ne:n kwilo:tsí:n pos no: tikwih, yo:n no:, no: we:weyakia. We:weyakia nijó:n tikwih wa:n pos nijó:n yo:n a..., yo:n a:mo tapa:ni, yo:n no:, no:, no: takwa:wak tepitsi:n. Mm. ¿Wa:n ixo:chio wehwei i:n ma:pisi:lteswat? Pos i:n ixo:chio a:mo semi wehwei, ikwa:pan nijó:n hkó:n, achi ihista:k no:. Mm. ¿No: kwaltia kowtati:l komohkó:n wa:kik? Ne:, ke..., kwaltia kowtati:l wa:n se: kitehteki, ne:n, pihpitsa:wak wa:n *bueno** de n' semi pihpitsa:wak se: kitehteki wa:n achi tsikitsitsi:n wa:n no:, no: kwaltia para kowtati:l, no: tata. No: tata wa:n de n' achi i:xtoma:wak pos se: kitapa:na. Mm. Wa:n i:n komohkó:n pala:n i:n kowit, ¿ke:wa nanakat no:? Pos ke:masá: no:, no: ke:masá ne: ke:wa, ke:masá: nijó:n, se: kita yo:n ma:tananakat no: ke:..., ke:wa n' ike:span, ke:masá: no:, ka:mpa tekwa:ko ihkó:n yetok ihkó:n niah, moyo:kolia wa:ki. Wa:ki i:n kowit. Wa:ki ompa e:wi a nijó:n ma:tananakat. Ma:tananakat no: ke:wa wa:n yo:n ma:tananakat no: we:lik, yo:n no: we:lik sehselik. Mm. *Bueno** pos pané: nochi a ne:n i:n teswat tein onkak nika:wí:n 'te:chnohno:ts, sayoh, ne:n, moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos nehwa ni..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián wa:n niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan.