*Bueno...**, tipe:wah sepa Anastacio, ne: nikneki 'ne:chnohno:tsa de yo:n teswat, tein nikahkwí:n onkak, pané: miak taman onkak xa: tiki:xmati n' teh nochi n' tein onkas wa:n toni n' kwaltia yo:n yehwa yo:n, xa: ixiwyo, xa: kowit *o** nochi n' tein, tein kwaltias wa:n nejo:n pos teh no: tiki:xmati, tnentinemi nehkwí:n kowtah. Pos kwaltsi:n ke:meh nika:n tne:chtahtania ne:n nika:n tmona:mikkeh Hermelindo pos pos no: kwali a *que** tne:chtahtania kox niki:xmati yo:n teswat, ka:nachi taman. Pos neh niki:xmattok xa: ke:meh se: na:wi taman de n' teswat wa:n seki n' yo:n ista:k teswat kwaltsi:n poso:ni n' ixo:chiyo wa:n pos yo:n no: kwaltia para kowtati:l, *o para** kali se: kichi:wa, para kale:waltsitsí:n *o para** taihtiyo:meh. Wa:n oksé: taman no: teswat, no: tsikitsi:n, pero yo:n a:mo kwaltia. Mm, okseki ne:n teswat, yo:n kiliah kostik teswat, yo:n no: kwaltia, mochi:wa ke:spahpatachtik, mochi:wa ne:wí:n kowtah no:, Wa:n n' oksé: tama:n teswat tikiliah yo:n no: kapolyowa nijo:n, xa: ke:meh se: ma:kwi:l taman *o más**, ne:n, teswat, teswat de n' seki se: kipia para n' i:n kapolin. Pero i:n de n' teswat de n' ista:k a:mo kwaltia. Yo:n *solamente** kikwah para ne:n chiktehmeh sah no: *o para** kalkowit sah. No: kwaltsi:n se: kiteki wa:n se: kitahtapa:na nochi kwaltsi:n no: tata, sayoh *que** semi tel..., teleti:k wa:n yo:li:k para wa:ki, nijí:n teswat de n' ista:k. Wa:n okseki pos no:, no: *igual**, ne:n, ne: ta:lpanteswat pos yo:n sayoh seki n..., t..., semi no:nohne:l. Semi takwa:wak, ne:n, imets *cuando** se: ki..., se: kitsonteki nió:n no: kiteki ne: *machete**. Wa:n seki, ne:n, mochi:wa, ne:n, achi *pisiliti:to** n' i..., n' iteyo. Pero nijó:n no: kwali tine:chili:s teh xa: kachi tiki:xmattok. Pos neh nik..., nikmattok no: xa: ke:meh ..., a:mo ke:man nikpowa ka:nachi taman pero ne: niki:xmattok yehwa yo:n yehwa no: n' tein teh tikilia ista:k teswat, yo:n we:wehkapania wa:n moskaltia ke:meh, moskaltia ke:meh se: chikwe:i *metro** wehkapan xa:. Wa:n tein ne: yehwa ya ne:n pané: kikwih kalkowit no:, sayoh *que** yo:n teleti:k. Ehe:..., ye:keti:k ne:stok wa:n ye:ka:yoh *porque*** komo se: kite:nteki *igual** a:mo niman wa:ki, wehka:wa para wa:ki. Wa:n ne:n yehwa yo:n tein wehwei wa:n tein neh niki:xmattok okachi *más** yo:n kiliah ma:pisi:lteswat. Yo:n mochi:wa pané: okachi mehmelwa:k mochi:wa wa:n nejó:n no: kwaltia tak para kalkowit, sayoh *que** no: ye:ketiktik. Nochi n' teswat mahyá: nochi iwki ye:keti:k, tak a:yoh wa:n, wa:..., ihwa:k, ihwa:k wa:ki pos no: nejó:n pipi:nia wa:n kwali tata. Yehwa yo:n *para ..., casi** nochi n' tein neh niki:xmattok sayoh kwaltia para kalkowit wa:n para kowtati:l no: kwaltia. Ihwa:k se: ki..., ke:meh yo:n komo se: kite:ntek para kalkowit tei..., s..., ne: se: wa:n we:i wa:n moka:w ne:n im..., ima:y, kwali se: kitehteki para kowtati:l wa:n se: kwa:lkwi wa:n kwaltsi:n tata no:. Wa:n oksé: taman tein neh niki:xmattok yo:n, yo:n kiliah ta:lpanteswat, xiwit sah. Pero yehwa yo:n ye:kpipi:nik ne:n i..., ita..., ikowyo. Opa:..., kwaltsi:n ma:mohmoloxtik wa:n no: ta:ki, no: xo:chiowa wa:n kwaltsi:n ne:n i..., n' ita:kka ihkó:n kapoltsitsí:n mota:lia *moraditos, pero** nochi mahyá: ye:ktohtohmiyoh. Yehwa yo:n xiwit ye:kkwaltsi:n, ne:, mahyá: ye:kma:mohmoloxtik. Ke:mah. Nejó:n pos yehwa sah tein *más** niki:xmati neh. No: s... Wa:n nejó:n nochi n'mattok neli *que**, ne:n, yo:n sayoh neli kwaltia para kowtati:l wa:n para kalkowit, pero mah se: kihto, ne:n, ne: kwaltia para pahti, pané: a:mo ke:man a:ksá: se: kikakilia. N' oksé: kihtowah no: tein a:mo n'mati, a:mo nikma..., yo:n a:mo n'mati, xa: tikmattos n' teh katí:n teswat, Kihtowah *que** ka:mpa se: kite:nteki wa:n sa:te:pan moka:wa kowte:n *o** inalwayo ke:wa nanakat, a:it katí:n teswat. A:, tikneki tikmatis. Pos neh no: nik[ma]ti ke:meh yo:n ma:pisi:lteswat pos yehwa kikwih para, ne:n, kale:waltsitsí:n *o para**, ne:n, taihtiyo:meh. Yo:n nijó:n no: kwaltia para kwilo:kal..., kowtsitsí:n para se: ki:xtapaltahta:lia para yo:n kiliah ne:n kwil..., kwilo:t. Pos yo:n no: semi kwali, semi takwa:wak. Wa:n no: kwaltsi:n para se: kitahtapa:nas. Wa:n yo:n de tikihtowa nijó:n teswat, yo:n kostik teswat ompa mochi:wa nanakat, yo:n alakcho oso chikinte pa mochi:wa. Pero xo:no:nanakat a:mo mochi:wa *porque** nochi i:n .... pos yehwa nijó:n nimitsilihtoya, ne:n, e:wi ne: chikinte wa:n ne:n alakcho, ke:waltia nijó:n. Pero n' okseki teswat pané: a:mo nikita kox ke:wa. Wa:n no:, no: ke:wa yo:n pi:sihnanakat n' teswat, yo:n de n' ista:k, no: ke:wa. Yo:n pi:sihnanakat no: semi we:lik wa:n pos no: ke:masá: ne:wí:n kowtah tikitah e:wtok itsi:ntan ihkwi:ntsitsi:n, pero yo:n itech n..., n' i..., n' i..., n' inalwayo ne: e:wi. Wa:n oksé: no: *igual de** n' ike:span no:, no: e:wi ka:mpa ihkó:n i:n kowit ompa m..., ompa e:wi. Wa:n se: *mero** itsi:ntan de n' ta:l e:wi sah. Yo:n mopepechowa itsi:ntan, yo:n a:mo mochi:wa ahko, m' pi:sih. Ajá. Wa:n, pos yehwa niki:xmattok yo:n kostik teswat no:, no: kwaltia, kihtowah no: kwaltia para ne:n kalkowit. Yo:n mochi:wa no: hko:kó:n wa:n ne:n de kostik no: *hasta** n' iyo..., n' iyo:lo nijó:n kostik. Yo:n achi pahpatachtik mochi:wa ne:wí:n kowtah. Wa:n yehwa i:n s..., i:n o:me nochi kwaltia para kalkowit. No: kwaltia ne:n teswat n' okseki, ka:n ika se: kita yo:n kostik teswat no: kwaltia ihkwi:kwí:n para kale:walmeh *o para**, ne:n, para taihtiyo:meh. Yo:n semi pi..., pipi:nik no:. Wa:n .... *Pero demás** neh a:mo nikmati neh kox, kox kwaltia para, ne:n, para pahti. Sayoh nikita neh kikwah ne:n chiktehmeh yehwa i:n okseki, ne:n, i:n ista:k teswat para .... Wa:n ike:span i:n ista:k teswat ki..., kipia seki nih..., yehyewaltik ihkó:n ke:meh eskia tapal ka:mpa, ka:mpa nihkó:n pa:nki:sa *de que** ihkó:n de pa:nki:sa wehkapan, ne:n, moskaltia wa:n nochi kipia yo:n ke:meh eskia tapal n' ike:span de n' ista:k. Wa:n, wa:n okseki ne:n kostik pos sayoh no: moskaltia wehkapa:n wa:n moka:wa k..., patachtik. Patachtik n' kowit, pero ye:kpipiktik, se: kitehteki ye:kpipiktik. Pero yo:n achi tepitsi:n..., de se: kiteki ihkó:n pané: *hasta** petaktia. Wa:n i:n seki de n' tikihtowa, ne:n, no: e:wi nanakat pero *o sea** no:..., e:wi nanakat no: [i]tech, [i]tech mayo, nochi itech abril, nochi m..., ihkwa:k e:wi nijó:n nanakat, ne:n, alakcho oso yehwa yo:n, ne:n, pi:sih oso seki ne:n yo:n pop.... Miak nanakat ompa ne: e:wi, no: ke:wi pero nijó:n yehwa yo:n seki i:pa. Nikihto:s xo:no:nanakat a:mo ke:wa. A:mo no:. Ke:mah. Yo:n a:mo ke:wa, yo:n okseki nanakatsí:n, ne:n, e:wi. Wa:n yo:n semi we:lik no:. Ke:mah. Ke:mah wa:n teh xa: kachi tikmattos de n' nanakat, ne:n, no: ke:masá: ne:wí:n tia:ni pero nika:wí:n pos e:wi ompa ne:wí:n kowtah. Ne:wí:n A:tekohkomol oso *más** ne:wí:n A:tsa:la:n. Ke:mah, ompaka. Pero nika:wí:n Tate:mpan, nika:wí:n xola:lpan a:mo kanah se: kita. A:mo, a:mo okachi, a:mo mochi:wa wa:n pos a:mo no: tei n' kowit nikahkwí:n *cerca**. A:mo tei, ta: nochi onkak nochi ne:wí:n A:tekohkomol para ne:paka, nochi ne:wí:n Tahchikteko nochi onkak nijó:n kowtsí:n. Ne:h .... Ke:mah. Yo:n chikinte ke:wa nochi ne:n okseki nanakat, ta: yo:n *demás** nikihtos: n' okseki a:mo ke:wa. A:mo. Wa:n yehwa yo:n neh nochi nikmattok nijó:n teswat kwaltsi:n xo:chiowa wa:n pos no: mota:lia n' ikapoltsitsí:n ne: tihti:ltik *cuando** chika:waya ya. żKati:ni i:n? N' teswat. żKatí:n, pos xkita kostik teswat seki wa:n...? De n..., de n' kostik no: wa:n de n' ista:k. Nochi iwki sah n' ixo:chio wa:n iteyo. Mm. Nochi iwki wa:n chi:chi:ltik ne:n i..., che..., ne:n i..., n' iteyo *cuando** selik, ne:n, chi:chi:ltik ok, *cuando** sepa, ne:, chika:waya ti:le:wi. Ke:mah, ti:le:wi. A:mo nijó:n nikihto:s, *por e...**, ti:le:wi de, de yoksi. Yo:n ti:le:wi *cuando** yo:n yoksiti a no:. Yo:n no: semi, no: kikwah ne:n chi:ktehmeh. Ka:nsika se: kita yo:n pe:sohchiktehmeh pos ki..., ompa miak yetokeh wa:n ki..., kikwah. Ke:mah. Wa:n ka: t'ma..., katí:n me:tsti yo:n nochi n' xo:chiowa wa:n mochi:wa n' iteyo. Pos neh nikita ke:meh i:n se: ne:ntinemi pané:, ne:n, nochipa pané: taxo:chiohtok, meh i:n a:mo no: nik..., a:mo no: n'chi:wa *cuenta**, sayoh nikita ne: xo:chiohtok. Ke:mah, a:mo nikmati katí:n me:tsti, katí:n to:nal. Ke:mah. żWa:n ke:ní:w se: kimatis, ne:n, tikihtowa n' ista:k teswat *o** tein ..., para se: ki:xmatis iwa:n kostik teswat wa:n, wa:n ma:pisi:lteswat, ke:ní:w se: kimati? Pos ne: ista:k .... De nochi n' tein tikihtowa tiki:xmattok ka..., ke:ní:w se: kimati *que** n..., *que** oksé: wa:n *que** a:mo yehwa n' oksé:. *Porque** i:n ista:k teswat se: kike:sxihxi:ma wa:n pochiktik, mah se: kiki:xtili n' e:wat. A:h. Ajá. Wa:n oksé: ne:n kostik pos no: a:mo wel se: ki..., kehke:wa de se: kixihxi:ma tepitsi:n pos ne:si kipia ko..., kostik *hasta** n' ie:wayo. Ke:mah. Yehwa nijó:n nochi se:, nochi se: kita. żWa:n okseki tein tiki:xmattok ok? A:, n' okseki de n', yo:n, de n' ta:lpanteswat yo:n i:pa a:mo, a:mo wehweia. Tsikitsi:n mochi:wa. Sayoh no: ki..., no: ta:ki n' imahma:tampa, mat..., ma:mohmoloxtik. Wa:n i:n se:, se: kite:nteki a:mo a:mo se: kiteki. *Bueno** komo a:mo te:neh *machete** a:mo kiteki. *Solamente** se: kwiwita, yo:n paniá:n yetok, ne:n, nalwat. Paniá:n sah. Ke:mah. Paniá:n sah. Wa:n okseki pos, ne:n, a:mo wehkatan sayoh *que** a:mo kiteki, ne:n, *machete**, sayoh *mejor** se: ki..., kahkotila:na ihkó:n wa:n ne:wí:n se: kitamo:ta. Ke:mah. Se: 'kwa:teki ne:pa para a:mo ..., *porque** yo:n ye:kpipi:nik. Ke:mah. Pipi:nik pero ma:mohmoloxtik. Ajá. Pero yo:n a:mo no: nikmati kox, ne:n, ox kwali, kwaltia para pahti. Nochi ne: xiwtsitsí:n, nochi de n' teswat a:mo nikmati. Pané: kanah, pané: ka:n ke:man se: kite:kakilia ox a:ksá: kikwi. Pos neh nikmattok sayoh para kowtati:l kikwih, *o para** yehwa n' kaltsí:n. Ke:mah. Nochi ne:n teswakwowit nochi para kaltsitsí:n, ne:n taihtiyo:meh, ta:nka:yo:meh. Ta:nka:yo:t no: kikwih, $wa:n tokale:walmeh$$ . Ke:mah. Nochi kikwih yo:n A:h. para n' kalkowit. Ke:mah. Pero para teihsá: nikihto:s oksé: kowit, para kikwitih para, ne:n, teihsá: *tabla** kitekih, a:mo nikmati *porque** a:mo semi..., seki wehwei mochi:wa pero ma:sá: seki mehmela:wak wa:n seki chihchihkoltik. Ke:mah. Ke:mah, yo:n a:mo ke:man nikita *porque** ne:n ista:k teswat achi se: kiteki ihkó:n, se: kite:nteki kachi tsaya:ni, ke:meh eskia xahxama:ni. A:h. Ke:mah, xahxama:ni, a:mo, a:mo kwaltia n..., a:mo ke:man nikita, ne:n, mah nikihto, ne:n, para teihsá: tapi:ts kki:xtiah. Ke:mah. Nikita nochi m..., *sólo para** kowtati:l kikwih, kitahtapa:nah. Pero teh xa: tikmattos, xa: kikwi ne:..., kikwiah n' *antes**, ne:n, ta:tahmeh. Mm, pané: kanah. A:mo no: tik.... Pos yeh no:, no: xo:chiowa. A:mo, a:ah. żWa:n, ne:n, mis..., ne: ma:pisi:lteswat no: xo:chiowa *o sea** ke:niwki n' ixo:chio yeh wa:n ita:kka? No:. No: ma:..., kiliah ma:pisi:lteswat *porque** kwaltsi:n ima:yo ihkó:n ye:k nochi pisi:ltik. Achi pisi:ltik wa:n i..., n' iteyo kwaltsi:n ihkó:n mota:lia no:. No: xohxoxoktik wa:n *cuando**, ne:n, chika:waya pos tihti:le:wi, oholo:ch. No:. Ke:mah, oholo:chtik wa:n ke:..., *cuando** moskaltia ihkó:n moskaltihtiw to..., ihkó:n de, ihkó:n wa:n de wehkapania, pos kwaltsi:n mokwa:olo:chowa. Ke:mah. Mokwa:olo:chowa ne: xiwit, imahma:yo. Seki wehwei n' ima:yo ihkó:n mochi:wa wa:n seki tsikitsitsi:n, ke:meh eskia mo..., n' ahko nijó:n mo..., mota:lia ya. Ma:sá: ye:kkwaltsi:n mehmelaktsitsi:n kowtsitsí:n kis..., *por eso** kitekih ke:masá: seki de a:chá: de chikwase:n *vara o más, de** chiko:me *vara**, de wehkapan, ihkó:n *de que para** n' kite:ntekih wa:n kwaltsi:n kwaltia para kalkowit. No:. Ke:mah. Wa:n okseki, ne:n, nimitsilia ne:n teswat de n..., de n' ista:k, pos yo:n a:mo..., ke:masá: de motoma:wa itsi:ntan ihkó:n wa:n ke:masá: kite:ntekih ya, pos ompa moskaltia ya n' itsmol wa:n yeh kikwih para kalkowit. Kwaltia sepa. Kwaltia sepa *o** ne:wí:n kowtah se: kita ka:nsika ih..., ihkatok melaktsí:n pos se: kite:nteki a wa:n se: kitamachi:wa wa:n ka:nachi, ka:nachi se: kinekis ka:nachi, de chikwase:n *vara o de** chiko:me *o** ma:kwi:l *vara** pos se: kitamachi:wa wa:n se: kkwa:teki a. Ajá. Ke:mah. Ke:mah. Ke:masá: se: 'ka:wa ka:mpa se: tami, ne:n, se: kitamachi:wa sah wa:n ompa se: kiteki, ke:masá: ahsi ka:mpa ne: chihkoltik wa:n nijó:n a:mo ahsi *medida** pos ihkó:n ya, ihkó:n ya se: kiteki. Ke:mah. *Como que** mela:wak pos se: ki..., se: kiteki *hasta** ka:mpa se: kinekis. Ke:mah. Ke:mah, pos ka:n n'mati ta:ká:n teihsá: t'neki tne:chtapowi:s ok de yehwa yo:n wa:n ta:ká:n teihsá: tikelna:miki ok. Pos yehwa sah nijó:n de n..., sayoh ki..., n' iteyo pos no: kikwah, ne:n, chik..., chiktehtsitsi:n. No: kikwah. Yo:n te:na:ka:lmeh no:, ke:masá: yo:n kwitatohtokmeh, yo:n koyoltsitsi:n, nochi, nochi kim..., kikwah nijó:n wa:n yo:n pe:sohchiktehmeh. No:. Yehwa yo:ni sah. Ke:mah. Ke:mah, pos komo a:mo teh *más** tikelna:miki ok, 'ne:chili ke:ní:w moto:ka:y wa:n .... Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**, tasohka:matik. A:, *bueno**. Tasohka:matik *que** ti..., tine:chtapowih wa:n neh nimono:tsa Hermelindo Salazar wa:n no: niwi:tsa San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**, tasohka:matik.