Pos a:man ke nika:n sepa timona:mikih, no: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kowit ne:wi:n kowtah mochi:wa ne:n kwoma:it, ne: ox sayoh se: taman sah oso o:me taman *o** xa: sikie:ra e:yi taman tiki:xmattos katí:n yeh yo:n onkak yo:n koma:it kiliah, ne: mono:tsa petaka:lkoma:it wa:n seki xa: tiki:xmattos oksé: taman koma:it. Ne: ika nimitstahtania ke ke:niwki ineketsalis, ke:niwki motami *o** ox wehwei mochi:wa, ox toma:wak kowit mochi:wa, yehwa n'neki nimitstahtani:s. A:, no: tikneki tikmatis de nika:n timona:mikeh itech i:n kowtah, Ke:mah. pos no: kwalia: ke tine:chtahtania para no: teh, no: t'neki tikneki tikmatis wa:n no: tine:chtahtania ox niki:xmattok. Pos yo:n petaka:lkoma:it pos no: niki:xmattok *porque** ke:masá: ne:n ihkó:n kwaltsi:n no: mochi:wa, no: wehkapantai tepitsi:n wa:n semi kikwah chiktehmeh wa:n ima:tampa, ike:span, pané: achi yo:n ta:tahmach mochi:wa, nejó:n chi:chi:ltik n' i..., ike:span, yo:n tak ke:meskia moloxtik wa:n pos nejó:n no: kwaltia para teisá: kalkowit, ihkó:n no: kikwih wa:n pos no: *cuando** xo:chiowa ne:n kwaltsi:n no: panki:sa wa:n i..., iteyo xoxoktik wa:n mopilowa ke:meskia yo:n ... No: chi:chi:ltik. Sepa de yoksi a ne:n itsi:ntan ne:n mopihpilowa wa:n ke:mah seki ne:n de kikwah chiktehmeh kipanxi:niah, te:nkohkopi:ni ke:meh yo:n xi:ni itsi:ntayo Mm, ahko moka:wa, ahko moka:wa. wa:n ompa te:nkopi:ni ompa moka:waya itsi:ntayo, entó:s moka:wa, ompa moka:wa. Ompa moka:waya, wetsi a ne:n tet *o** kikwah, kitila:na:kih ne:n chiktehmeh, te:na:nka:lmeh *o** chechelo:meh no: kikwah *o** teisá: ihkó:n kwitatohtokmeh, miak. Yo:n wilikiso:meh ompa mopi:pilowah wa:n kipanxi:niah pos wehwetsi a, moka:wa sayoh ne:n, ne:n ko..., ke:meskia ne: ka:mpa te:mpilkak. Yo:n chi:chi:ltik, ke:meskia kostik ne:n mo..., ka:mpa te:naktok. Wa:n de xoxoktik pos ne: takwa:wak pero sepa de yoksik pos ki..., wetsi. Ke:mah Yo:n niki:xmattok no: wa:n ima:yo kwaltsi:n no:, no: ma:wehwei. Ma:wehwei wa:n pos yo:n no:, okseki kiliah no: kwama:it, okseki kiliah koma:it. Ke:mah. Wa:n i:n sentaman pos petaka:lkoma:it. petaka:lkoma:it Ne: koma:it, no:, no: *igual**, no: i:n s..., i:n petaka:lkoma:it kachi, kachi pané: ista:k Ke:mah. Wa:n oksé: de n' koma:it, yo:n achi kostik. Achi k..., ma:kohkostik, mm. Yo:n achi kostik no: pero yo:n no: taman ne:n i..., ikowyo wa:n i:n okseki no: taman, ke:meskia ista:k. Ista:k ikowyo wa:n achi ma:..., achi ma:wehwei yeh. Ke:mah, ikowyo. Ma:wehwei ikowyo wa:n ma:we:weyak, yo:n no: kwaltia para ne:si kowtati:l. Ma:pa:pata:wak Kowtati:l oso se: ki..., kikwih, ke:masá: kihtowa[h] no: kikwi..., [ki]tsaya:nah para n' teisá: ihkó:n ki..., kikwih para se: tatsi:ntsakwa, no:, no: kwa..., no: kwaltia Me..., ke:mah, mm. Ke:mah. Wa:n *más** de se: kitahtapa:na, kwaltsi:n tapa:ni. Mehmela:wak no:, mm. Mehmela:wak, sayoh ne:n ista:k taihtik, ne: wa:n okseki de se: kitahtapa:na nochi kostik. Kostik n' ihtik no:, mm, ke:mah Kostik ne:n koma:it, kostik Mm ... petaka:lkoma:it. wa:n yo:n ... neh a:mo kachi nikitak ox ta:tahmachio petaka:lkoma:it Ke:mah. Pero n' okseki neh a:mo nikita, neh nikita sayoh ke:spanpachioh ihkó:n wa:n pos ke:masá: se: kita no: mela:wak wa:n ahko momahmaxalowa ya, pero i:n seki kwaltsi:n ne:n mehmela:wak mochi:wa no:. Ke:mah. Wa:n kwaltsi:n mopahpampilowa motekpa:na n' iteyo. Iteyo ye:kkwaltsi:n, ke:masá: ne:n pos yehwa yo:n ki..., [ki]tila:nakih n' chiktehmeh wa:n kwi:kah ya. Ke:mah. Pero pos yehwa ne: xa:, xa: kachi tikmattos, ne: kwali tine:chilwi:s. Pos neh no: niki:xmattok yo:n kiliah petaka:lkoma:it, ne: ne: nejó:n yo:n i..., ikowyo alaxtik wa:n nejó:n ima:xiwyo achi ma..., ma:we:weyak yo:n ma:..., ma:pitsakweyak wa:n nejó:n *cuando** ... ihwa:k chika:waya ne:n i..., ixiwyo, *cuando** chika:waya, wa:kiti a, pawetsi. achto ahko chi:chi:le:wi, de yo:n chika:waya chi:chi:le:wi. Wa:n de chi:chi:le:wi, pawetsi a, pawetsi a ta:lpan ya wa:n tein a:mo chika:wak ixiwyotsi:n pos xoxoktik pero *cuando** chika:waya pos chi:chi:le:wi ompa wetsi ta:lpan ya ima... ima:xiwyo, wa:n nejó:n ne: yo:n ixo:chio mochi:wa ya, ixo..., ixo:chio mochi:wa pané: i..., ista:k, no: mochi:wa ixo:chio. wa:n nejó:n ika *racimo** mo..., mota:lia imahma:tsa:la:n, ki:sa itech kowit, wehkapan Ista:k. wa:n nejó:n iteyo xohxoxoktik, xoxoktik wa:n tepitsi:n pané: ilwikatik kiliah wa:n nejó:n ... *cuando** selik wa:n *cuando** chika:wak a tihti:le:wi ke:meh yo:n tepe:xi:lo:tet, achi i..., ixtapalwe:weyak tepitsi:n, ke:meh yo:n tiki:xmatih kane:lahtet, iwki a ke:meh yo:n ta..., tamati iteyo yo:n no:, ke:mah we:weyak tepitsi:n. Mm, we:weyak tepitsi:n. Ke:mah wa:n tsi:ntsihchi:chi:ltik ka:mpa itsi:nkaxyo, ka:mpa tsi:nkopi:ni a ne: de powetsi n' ta:lpan chi:chi:ltik ata n' itsi:ntayo ka:mpa i..., tein kowtet a, powetsi ta:lpan iteyotsi:n, chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik. Ke:meh te:nkopi:ni chi:chi:ltik wa:n ahko moka:wa ne:n imetskowyo kikwah chiktehmeh, miak taman chikteh [kikwa], kikwa te:na:ka:l, kikwa, kikwa a:kwetahmeh, kikwa ne: i..., miak taman, koyoltsitsi:n no: kikwah. No: kikwah. Yo:n wilikiso:meh, kowchitomeh, chechelo:meh, miak taman kikwah yo:n, yo:n kowtet wa:n nejó:n ... wa:n, wa:n seki yo:n kiliah ko..., koma:it yehwa yo:n achto tikte:kakilia[:yah] ke kikwiah para, para kali kipantsakwayah ika, mahyá: ke:meh ekintsi:n tehwa:n tikwih *cartón**, tikta:liliah tocha:n, yehwa [ika] kipantsakwayah yehwa yo:n koma:it, yo:n para kali kichi:wayah koma:it, yo:n no: takwa:wak ima:xiwyo, achi pa:pata:wak yo:n koma:it wa:n i:n seki, i:n petaka:lkoma:it a:mo ye:kkwaltias para, para kali, *porque** yeh ma:pihpitsaktik No: pitsa:wak. ma:pisi:ltik wa:n ma:pitsa:wak tepitsi:n. Mm, ma:pihpitsakweyak sah wa:n yehwa i:n, i:n koma:it para kali kichi:wah yehwa yo:n taxi:kowah para n', a:mo, a:mo ma:xi:ni eliwis yo:n, yo:n koma:it. Yehwa yo:n tite:kaliliah kipiah ... pero, ka:n teh kichi:wayah para ne: xiwkalmeh Wa:n yo:n ke:ní:w kichi:wayah ki:xkwa:ta:lilia:yah ne:n kaltsi:n Yehwa [kikwah] achto koma:it, koma:ixiwit no:, ke:mah wa:n onkak, onkak miak taman, miak taman xiwit, pero tikelna:miktokeh sah de koma:it sah, para kali kichi:wayah miak taman xiwit onkak, de ke:meh yo:n ana..., anaixiwit no: kikwiah pero i:n tikte:nkwitokeh de koma:it. Yehwa, yehwa no:, o:me taman koma:it ne: niki:xmttok no: De n' kwama:it sah. Pos neh no: nikitani *cuando** chika:waya ne:n ikowyo kostik, entó:s ne: panxi:ni ne:n ... wa:n moka:wa n' ahko n' iteyo. Ke:mah. Moka:wa sayoh kowtako:t n' ahko pero kipia ne:n iteyo. Ke:mah. N' iteyo kipia wa:n *después** sepa, sepa de yankwik itsmoli:ni. Ke:mah. Yo:n de yankwik itsmolo:ni wa:n sepa ne:n momahma:yo:tia ya. Momahma:yo:tia ya wa:n Ke:mah. nejó:n ... yehwa nejó:n ki..., moma:yo:tia, ke:mah ihkó:n sepa moka:wa, nochi ima:yo ahalaxtik Ke:mah. Ahalaxtik wa:n pos neh no: nikitani, ke:mah ke:meh i:n ahalaxtik *porque** yo:n kwaltsi:n moma:..., [moma:]sohsowa tak no:. Ku..., wa:n kwaltsi:n wa:n a:mo ..., wa:n takwa:wak, ma:kahkaltik, a:mo, a:mo eliwis kokotoka. A:mo kokotoka wa:n, wa:n ... Ta..., takwa:wak ixiwyo pos eso ne: ki..., kita:liah para kali yo:n no: ke:masá: ki:xkwa:cha:ntia:yah ne:n kaltsi:n para a:mo kalaki ne:n a:tsi:n, Ke:mah. entó:s yo:n nejó:n semi kwaltia nejó:n koma:it. Ke:mah. Pero i:n petaka:lkoma:it pos pané: a:mo kachi nikitaya para ne: ... Ma:pisi:ltik kachi wa:n pos i:n ... Yo:n a:mo *porque** ma:pisi:ltik, ma:pi:pitsakweyak sah, ke:mah. pos no: kwaltsi:n nejí:n kowit ke:meh nimitsilwihtok ne:n ... de sepa panki:sa ihkó:n mahma:yeh pero n' ma:xi:ni, de chika:waya kostia n' i..., ima:yo wa:n panxi:ni a. Panxi:ni, sepa de yankwiká: ne:n kowtet ne:n mo..., mochi:wa. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n ke nimitstahtania, tiki:xmattok wa:n no: tiki:xmati ke:meh niki:xmati, neli ke:meh nika:wí: sentekititi[nemih], tikitstinemih komeh ne: kowtahpa, pos tiki:xmattokeh ke:ní:w mono:tsa yo:n kowit wa:n ke:niwki i..., ita:kka, ita:kka, ke:ní:w ... para toni servi:rowa. Ti..., tiki:xmat[tok], yehwa sah yo:n niknekia nikmatis wa:n ne:chilwi moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. A:, we:noh pos, kwaltsi:n nika:n ti..., timolihkeh, nochi timoma:ti:ltihkeh ekintsi:n no: tikmattiw wa:n neh no: nikmattiw. Neh nik..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Ke:mah, pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan A: we:noh, tasohka:matik.