Pos kwali tine:chili:s nika:n ne:n ... Ya:kin nika:n timona:mikkeh itech nejí:n [...], kowtah, kwali tine:chili:s ox tiki:xmati yo:n tahchino:lxo:chit Tahchino:lxo:chit Mm. Pos niki:xmattok no: i..., nejó:n yo:n, yo:n mochi:wa i:xta:wat ka:mpa yo:n tepitsi:n ne:, te..., tepitsi:n ne: take:stsitsi:n ka:mpa a:mo onkak sakat, ompa e:wa yo:n xiwit. Yo:n xiwit ne: ma:pi:pitsakweyak, ma:pisi:ltik, yo:n a:mo ma:wehwei, ma:pisi:ltik wa:n moskaltia semi wehkapan ne: se: *cuarta**, sehsempowalcentímetro sah, yehwa sah yo:n de wehkapan. Wa:n yo:n a:mo se: ... [eliwis] momahmaxalowa eliwis, pero ehe:witika: moketsa n' i..., imax..., ima..., ima:wa:n, ima:kowyotsitsi:n. A:mo momaxalowa ke:meh okseki xiwit, yo:n momaxalowa ihkó:n e:witika: wa:n ixo:chio ne: mota:lia i..., i..., ikwa:pan ya, mo..., we:wehkatsitsi:n sah, se:.., kie:ra se:tsi:n sah, o:me sah poso:ntok. Yo:n poso:ni se..., ahachichi, tepitsi:n sah, yehwa sah niki:xmattok yo:n wa:n i..., ima:xiwyo pané: *medio, medio morado** ima:xiwyo wa:n ikowyo *medio, medio** ti:ltik, mahyá:, mahyá: yo:n, mahyá: po:kyoh, mahyá: tatak a. Ika pe:wkeh kito:ka:itiah tatak..., tatak..., tatakxo:chit *o** ta..., tatakxiwit. Ke:mah, yehwa yo:n, yehwa yo:n niki:xmattok ne: yo:n xiwit wa:n, wa:n a:mo kwaltia para [teisá:], para se: tachpa:nas, nió:n para se: ... para pahti a:mo ke:man nite:kakilia para ika mopahtiah yo:n. Yo:n a:mo pahti, i:pa xiwit sah wa:n ixo:chio kos..., kostik ixo:chio neli, kwaltsi:n mopata:wa ixo:chio wa:n kostik, kostik ne:n xo:chitsi:n pero mota:lia ikechtan, mota:lilia. A:, ikechtan mo..., Ikechtan mota:lilia i..., i..., moma:itia. panki:sa xiwtsi:n, ihwa:k ke:mah momahma:itia, momaxalowa pero e:witika: *derecho** ihkó:n a:mo, a:mo moma:sowa ihkwí:n n' ta:lpan, *sino que** moahkoketsa *derecho** nochi ima:i i..., ima:kowyo, *iramas** nochi panki:sa ihkó:n wa:n ompa ikechtan ya mo..., ima:..., ahko ya, ompa mota:lia ya ne:n i..., ix..., ixiw..., [i]xo:chiotsi:n, we:wehkatsitsi:n mota:lia. Kostik ixo:chio wa:n achi pané:, pané: pantatak ne:n nochi i..., ikowyo wa:n ima:xiwyo tepitsi:n *medio**, pané: pohpo:ktik sah ima:..., ima:xiwyo. Ke:mah, xoxoktik, xoxoktik pero po:ktik tepitsi:n ima:tampa. Pos yehwa eski neh ka:sá: ika no: nikita ne:n, no: kiliah tahchino:lxo:chit porin ka:mpa tachichinowah, ke:masá: no: e:wi. Yehwa yo:n niki:xmattok neh, mm. No: e:wi wa:n ike:span nochi wa:ki yo:n i..., ixiwyo, *por eso** kiliah tahchino:lxo:chit wa:n ne: Mm. Wahwa:kkatik. wa:kkatik nejó:n pero a:mo wehkapantia pero semi tsikitsi:n. Ke:mah, ka:n wehkapantia. wa:n kwaltsi:n ne:n, ne:n ipane:wayo pero pos neh no:, no: nikitani ne:wi:n wa:n ka:sá: ika ixta:wat onkak wa:n kwaltsi:n ixo:chio mokehketsa ikwa:pan. Ke:mah wa:n kohkostik, mm. Ikwa:pan kohkostik wa:n pos neh no:nió: no: nikita ne:n chiktehmeh xa: kikwah oso ke:ní:w pos ta: tsikitsitsi:n, Ke:mah. wa:n a:mo no: ke:man neh nik..., [nik]te:kakilia kox ki..., kikwih para pahti, ta: neh nikitak sayoh ihkó:n mokehketsa pero a:mo, a:mo ke:man nikita nejó:n, nejó:n xi:..., xiwtsi:n. A:mo te..., a:mo ke:man tikmati ox pahti, ke:mah. Mm. Wa:n a:mo ahwia:k tak, a:mo ahwia:k yo:n xiwit tak, żAta kanah? A:mo ahwia:k nejó:n, sayoh ihkó:n ke:meskia yo:n xiwit sah, pero yo:n miakka:n *siempre** se: kita ne:wi:n ixta:wat ne:n mokehketsa pero tsikitsitsi:n A:mo ahwia:k, i:pa xiwit sah, ke:mah. Mm. wa:n no: *igual**, ka:mpa ne:n tachichinowah, kihtowah ke pos no:, no: se: kita seki ne:n ki..., no: ixwa, ixwa tak ompa, mochi:wa Mm, no: mochi:wa, mochi:wa no:. *por eso** kiliah tah..., tahchino:lxo:chit. Niman xo:chitsi:n no:, a:mo no: semi wehweyah, ihkwí:n tsikitsitsi:n, Tsikitsitsi:n xo:chitsi:n. Wa:n neh, pos neh nikitani pero a:mo nikmati ke:maniá:n ne:n xo:chiowa nejó:n, A:mo, a:mo nikita, nikita sayoh xo:chiohtok nejó:n pero a:mo nikmati katí:n to:nal, katí:n me:tsti ne:n xo:chiowa. Ka:n se: kimati katí:n *tiempo**, mm. Ke:mah. Wa:n a:mo no: ke:man nikita neh kox, ox nejó:n kipia n' i..., iteyo. N' iteyo, we:noh k..., kox ke:maniá:n ne:n xi:ni n' iteyo, ox tahtapa:ni, Ka:n se: momaka kwe:ntah ke:meh..., ke:mah. neh nikita sayoh alaxtik n' ahko, kipia ne:n iteyo, nejó:n ihkó:n moolo:chowa. Mm. Pos no: kwaltsi:n nejó:n xiwtsi:n pero pos a:mo tikmatih ne: kox kwaltia para pahti. Ke:mah. Yo:n nikita sayoh ihkó:n nikita ihkwí:n pero a:mo nikmati ox kikwih yo:n para teisá:, Neh *casi**, neh no: ka:n nite:kakilia ke a:mo kikwih pahti, i:pa, i:pa xiwit sah yo:n, i:pa xiwit sah pero a:mo teh, kichi:waltiah *o** teisá: servi:rowa para pahti, nió:n tei. nió:n para tachpa:naskeh *porque** semi yema:nik yo:n. Ke:mah, a:mo kwaltia para tachpa:naskeh, *porque** pihpitsaktik mochi:wa xiwit. A:mo ke:man tikita mah ika tachpa:naka:pan *o** mah teisá: ika mah ... ika kichipa:waka:n, A:mo, a:mo ke:man nikita yo:n. A:mo, i:pa xiwit sah se: kita wa:n a:mo teh, a:mo teh ki..., ki..., a:mo teh, a:mo teh kichi:waltiah n' tokni:wa:n nió:n tei. nió:n para pahti, nió:n para tachipa:waskeh, nió:n para tei. Komo kikwitih wehweliwis komo se: ..., ika se: tachpa:na, pané: y... Pos ma:xi:ni niman ke:meh yema:nik, yema:nik Yema:nik semi xiwtsi:n Yema:nik ixiwyotsi:n wa:n nochi ikowyo kwe:kwetaxtik semi ata, ye:kemaxtsi:n, pihpitsaktik n' yo:n ix..., ikowyo pero a:mo nowia:n onkak kowtah, tak onkak sayoh ixta:wat. Pané: a:mo, a:mo. Kowtah, mochi:wa, mochi:wa *solamente** ka:sá: ixta:wat sah mochi:wa oso ohohte:n, ka:sá: ika se: kita nika:wí: timohtiah, se: kita ne: ohte:n onkak yo:n ... Poso:ntok ke:masá:, ke:mah, ompa ne: poso:ntok xo:chit ekintsi:n, poso:ntok ke:meh ekintsi:n. Ke:mah, niman se: kita, niman se: kita *porque** kostik ixo:chio. Wa:n yo:n a:cha: de napantah xo..., Pos neh no: nikitani pero a:mo nikita ne:n tonio:ras xo:chowa, ox nepanta *o, o más** tio:takpa ya, a:mo ke:man nikita nikita, nikita sayoh ke xo:chohtok. Ke:mah. Xo:chiohtok nejó:n xo:chitsi:n. Ke:mah, neh wa:n ... Ta..., tahchino:lxo:chit. Mm. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n nimitstahtania, ke:mah tiki:xmattok no:, no: iwki niki:xmttok ke a:mo teh kitatekiwtiah nió:n tei, sayoh i:pa xiwit sah. Yehwa sah yo:n niknekia nikmatis, ox no: tiki:xmattok. Neli nimitsilia a:mo se: ki:xmati, a:mo se: ki:xmati, mah se: motapowi para se: kimatis toni yo:n xiwit. Pero semi kwaltsi:n ke:meh nika:n timona:mikkeh wa:n tine:chtahtania kox niki:xmat[tok] yo:n tahchino:lxo:chit, Ke:mah. pos niki:xmattok no:. No: niki:xmattok ne:n kiliah tahchino:lxo:chit *porque** Pos kwa..., kwali yetok sayoh ta..., tasohka:matik wa:n ... ike:span ne:n ke:meskia wa:ki, entó:s ne:n xi:ni a ne:n ixiwyo, mm. Mm, ke:mah. Pos kwali yetok, tasohka:matik ke:mah, n' a:man xine:chili ke:ní:w moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh niwa:..., neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez, wa:n no: niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan.