Ke:mah. *Bueno** Ernesto nika:n timoahsih sepa, ne: timonohno:tsatih sepa, nikneki xine:chil..., tapowi pos teh tiki:xmattos eski nochi yo:n chamakih pero onkak kowtahchamakih wa:n onkak tato:kchamakih, Entó:s kwali tine:chili:s ka:nachi taman onkak ne:n kowtahchamakih wa:n wa:n ka:nachi taman onkak n' tato:kchamakih wa:n nochi kahkatí:n *tiempo** mochi:wa, pos yo:n xo:chiowa. Ke:mah. Ke:mah. Pero katí:n *tiempo** mochi:wa wa:n ka:ni *más** mochi:wa no:. Ke:mah. Ajá. Wa:n kati:ni se: kito:ka wa:n kati:ni n' ixwa sah. *Este**... Ke:mah, pos onkak miak taman chamakih, ne: ke:meh yo:n kowtahchamakih, tikiliah kowtahchamakih *porque** mochi:wa sah ne: kowtahpa wa:n seki mochi:wa n' kwowtahchamakih ye:kaha:chi:petik ata. *Hasta, hasta** metskowyohihista:k tepitsi:n *tanto** a:chi:petik wa:n seki ne:n chamakih mochi:wa ye:k, ye:kchi:chi:ltik, chi:chi:ltik, pané: esti. Yehwa seki tokni:wa:n kwa:lkwih wa:n kito:kah n' in..., ikahfe:ntah oso kaltsi:ntan kito:kah yo:n kowtahchamakih pero kito:kah, pero ni..., kwa:lkwih de kowtah kkwitih. Pero yo:n mochi:wa ne: kowtah sah, mochi:wa nika:n, i:n ka:mpa n' Ortigoza's ne:paka mochi:wa ye:kchi:chi:ltik n' chamakih. Nikitani ompa se: nemiti wa:n ke:masá: se: kita ompa seki onkak ye:ka:chi:petik, ye:..., *hasta** na:ltoktik n' ikowyo xo:chit, xo:chit, n' chamakih. *Pero más** kwe:litah yo:n chi:chi:ltik, kwa:lkwih n..., ne:n xina:ch wa:n kito:kah kaltsi:ntan, Yeh ka no: onkak nikahkwí:n *cerca** se: kita, pero kow..., pero de kowtah kkwitih *semilla**, a:mo a:mo mochi:wa kaltsi:ntan. Mochi:wa de kito:kah. Wa:n nejó:n o:me taman, chi:..., achi a:chi:petik wa:n chi:chi:ltik. Wa:n se: t..., wa:n yehwa n' tato:kchamakih yeh miak taman. Wa:n no: onkak n' kowtahchamih, etok no: se:, kiliah kowtahchamakih ista:k. No: n'pia ya ne: kowtah ne: m..., ista:kkowtahchamakih pero a..., pero a:mo kowtahchamakih ito:ka:y *porque** iwki a n' tamati ke:meh kowtahchamakih xo:chit mochi:wa, pam..., pa:pata:wak wa:n kowyohtoma:wak. Wa:n nejó:n... Pero kowtahchamakih, pero nik..., nikwito ne:wí:n ne:n Tepetzintampa ne:n xina:ch. *Cuando nifiscaltia** wa:n ompa nikwi..., nikwelitak ne:n xo:chit pos n'tahtanih mah ne:chnamaki:lti n' ta:tahtsi:n ne:n xina:ch ne:chnamaki:ltih wa:n yekintsi:n nikmiaki:ltih ya ne: kowtah mochi:wa. Yo:n kowtahchamakih no:, pero pos ne: a:mo kwowtah mochi:wa, yo:n se: kito:ka. I..., yo:n tein ista:k. No:, no: se: kito:ka. Ke:mah, wa:n, wa:n se: taman ne:n ne:n yehwa yo:n yehwa yo:n ek..., komohkó:n e:yi taman, se: taman, e:yi taman ne: kowtahchamakih, *porque** se: taman ista:k wa:n se: taman ne:n chi:chi:ltik wa:n se: taman a:chi:petik n' kowtahchamakih. Nochi chi:chi:ltik. Ke:mah. Pero ista:k no: se: kito:ka, a:mo mochi:wa ne: kowtah se: kite:mo:ti a:mo se: kahsis. A:mo. Se: kahsis ne: kowtah pero ka:mpa kito:kah, neh nokowtah pos nikpia miak *porque** nikto:ktok. A:m..., a:mo mochi:wa sah kowtah ixwak, sanoke nik..., nimolia *que** komo, komo ekintsi:n ixwa no:ya:n ya *porque** teyowa. Wa:n iteyo kimoya:wah ne:n tak chiktehmeh n' iteyo, ixwa ya ka:sá: ika *porque** ne: kowtah onkakeh ne:n kone:meh ka:sá: ika nikita ihkó:n. Wa:n niman se: ki:xmati katí:n ista:kchamakih de kowtah *porque** i:n xoxoktik n' ikowyo. Ima:kowyo wa:n *hasta** n' ima:i:xko nochi xoxoktik. Wa:n yo:n kowtahchamakih yeh ata n' ikowyo chi:chi:ltik ne:n itaktsoyo ka:mpa e:wa, m' pilimeh chi:chiltik n' ikowyo. Ke:mah. Ika se: ki:xmati ik..., ika yo:n ista:kchamakih no: taman. Is..., n..., xoxoktik n' ikowyo. *Mo que** e:yi taman kowtahchamakih onkak. Wa:n i:n tato:kchamakih miak taman. Se: taman ista:k ne: kow..., tato:kchamakih ne: i:n xokoyo:ltik kiliah, yo:n tato:kchamakih yo:n. Pero tato:kchamakih, pero mochi:wa ke:meh *cuando** onkak ne:n kowtahchamakih. Yo:n kowtahchamakih mochi:wa ika *tiempo** sah, pe:wa itech mayo, *hasta, hasta** agosto, septiembre onkak yo:n kowtahchamakih, *hasta** ompa sah. *Más** ne:paka ya mose:wia, a:mo, a:mo moskaltia ok, iwki ompa tami a nes..., neiskalti:lis wa:n seki moskaltia ompa tami a, a:mo mokopi:na ok, ma:ski moskaltih motamik a, Pero a:mo mokopi:na ok *porque** a..., ika *tiempo** sah mochi:wa yo:n. Wa:n sepa de pe:wa *de..., después** a de, de octubre ya, *o después de** septiembre, octubre, ke:mah moahsi..., sepa mo..., para enero, nika:n tehwa:n a:mo moch..., nika:n tanikwa:kopa mochi:wa, nika:n Xaltipampa mochi:wa n' enero, onkak, se: kahsi a ke:meh i:n *Santos Reyes**, se: kite:mo:ti ne: A:tmona:miki, ata nejó:n Xaltipampa kite:mo:tih onkak n' kowtahchamakih. Pero nika:n tehwa:n pe:wa de mayo mochi:wa n' kowtahchamakih. De mayo mokopi:ntok oho:me, ehe:yi ima:y ki..., mayo. Wa:n nejó:n ikalakia:n mayo mochi:wa ya xo:chit, n' chamakih, kow..., ne:n tato:k..., kowtahchamakih nikihto:sneki. Tein chi:chi:ltik wa:n yehwa yo:n ista:k no: iwki, no: iwa:n mochi:wa. *Por eso** ne: kowtah n'pia neh iwa:n mochi:wa, *cuando** mochi:wa kowtahchamakih tein chi:chi:ltik ihwa:k no: n' iwa:n mokopi:na no:, itech, itech kalakia:n mayo mokopi:na n..., ista:kkowtahchamakih. Wa:n i:n xokoyo:ltsi:n no: iwki. Yeh no: iwki, ne: itech mayo no: mokopi:na ya xokoyo:ltsi:n. Wa:n para septiembre, octubre ompa tami, ompa wehwe:wehti, *hasta** xoxoktia n' kowit de we:wehti yo:n xo:chitsí:n. Wa:n ke:mah, a:mo mokopi:na ok, ompa moketsa ya ihkó:n. Ma:s moskaltihtok n' kowit, mota:tami a pero a:mo xo:chiowa, kichia n' *tiempo** mah ehko, *hasta** mayo para mokopi:nas sepa, ke:mah mochi:wa miak xo:chit sepa, pero se:..., onkak se: kite:xi:ma, ompa tami, a:mo, a:mo teh mochi:wa ok. Pero i:n se: yo:n tato:kchamakih ke:meh i:n ke:meh i:n nejó:n kostikchamakih, e..., n' chi:chi:ltik, yo:n tata:wik, kiliah n' yo:n tata:wik n' chi:chi:ltik, nejo:n yeh ne: moskaltia wehwei, *hasta** ihkwí:n xo:chit wa:n tohtomaktik wa:n yo:n semi teiktik, se: ki..., ika tepitsi:n posteki. Wa:n okseki chi:chi:ltik, ne: ye:kchi:chi:ltik, chi:chi:ltik, yeh kowyohpitsa:wak. Neh n'pia ne: kowtah, yo:n kowyohchi:chi:ltik, ye:k..., ye:kchi:chi:ltik wa:n ye:kma:pihpitsaktik semi wa:n i:n tata:wik tepitsi:n ma:wehwei, ma:tihtila:wak wa:n ma:we:weyakaxtik. Wa:n i:n [nimi]tsilia n' chi:chilchamakih, *mismo** n' tato:kchamakih chi:chi:ltik, ma:tahtako:tik sah wa:n mot..., mo..., motetsi:lowa ihkó:n. Wa:n n'pia kostikchamakih no: *igual** no: motetsi:lohtiw ihkwí:n, pero ye:kkwali se: kitapa:na ma:s pané: *barreno** se: kitapa:na, *porque** pipi:nik wa:n kowyohpitsaktsí:n. Wa:n kwaltsi:n *derecho**, kwaltsi:n mosowa yo:n tein kostikchamakih. Wa:n nikpia yehwa nimitsilia ne:n chi:chi:ltik, ma:pihpitsa:wak wa:n tata:wik, tata:wikchi:chi:ltik, ye:kwehkapania wa:n ye:kwehwei mochi:wa. Wa:n nochi yeh yo:n pitsa:wak n' ikowyo ihkwí:n sah mochi:wa n' xo:chitsí:n, a:mo wehweia. Yo:n... Wa:n onkak seki ne:n chamakih nejo:n tato:kchamakih ista:k, no: nikpia neh ista:ktato:kchamakih yeh ma:yekapan, chi:chi:ltik n' ima:ekapan wa:n wa:n i..., ima:y, ima:y ya, ima:xiwyo ya, n..., n' i..., tatahko *como que** ista:k wa:n imahma:te:mpan ne:, ma..., achi chi:chi:ltik a:chi:petik, yo:n ista:kchamakih no:. Wa:n nejo:n se: taman ista:kchamakih, i..., de kow..., tato:kchamakih senista:k, is..., e..., ye:ksempochiktik, Yo:n i..., de k..., de *colores** miak taman chamakih yo:n tato:kchamakih, de miak taman, onkak miak taman yo:n wa:n nika:n, nika:n tehwa:n tikpiah *solamente** yehwa n' chi:chi:ltik, chi:chi:ltik yo:n, o:me, o:me taman chi:chi:ltik, n' i:n ke:meh i:n tata:wik, tata:wik n' chamakih chi:chi:ltik wa:n tein chi:chi:ltik chamakih yo:n kowyohpitsa:wak, wa:n kostikchamakih wa:n ista:kchamakih. M..., ista:kchamakih, pero a:mo neli senki:s ista:k, sanoke kipia *colores**, ima:ekapan chi:chi:ltik. Wa:n nejó:n ikowyo n..., yo:n nejó:n ista:k tein kowtahch..., is..., ne:n tato:kchamakih ista:k, yeh chi:chi:ltik n' ikowyo, chi:chi:ltik n' ikowyo, ka:mpa imetskowyo chi:chi:ltik *hasta** ka:mpa panki:sa ya, ista:k n' imetskowyo n' chamakih pero ista:k n' ima:k..., ima:xiwyo mochi:wa. Iwki yo:n ma:ma:nel mochi:wa n' ista:kchamakih. Wa:n kwowtahchamakih yeh a:mo, yeh xoxoktik n' ikowyo n' kwowtahchamakih tein ista:k. Ke:mah, wa:n miak taman onkak, nika:n tehwa:n onkak yo:n *color de rosa** ne: nikahkwí:n pero nika:n tehwa:n a:mo onkak miak, i:pa yehwa sah yo:n chi:chi:ltik, kostik wa:n, wa:n nejó:n ista:k tein tato:kchamakih. wa:n xokoyo:ltsi:n, yeh tato:k no:, pero yo:n i:n [...] mochi:wa ika *tiempo** sah wa:n i:n tato:kchamakih nikih..., nikihtohtok tein ista:k tein ma:pitsa:wak, istak cham..., chamakih wa:n yehwa ne:n chi:chi:ltik, yo:n tahtako:tik pané: m..., tetsi:l..., mo..., tetsi:ltik sah, wa:n yehwa i:n yehwa i:n tat..., tata:wik, yo:n kiliah yo:n tei..., teiktik semi n' chamakih yo:n sa n' onkak, yo:n a:mo miak mochi:wa pero sa n' onkak. Ne:, *[si]quiera** ka:n ehe:yi *o** na:wi *cada** taktson mochi:wa pero nochi n' *tiempo** onkak yo:n, a:mo, a:mo kipia *tiempo**, nochi, nochi n' *tiempo** onkak. Nochi xiwit. Ke:man se: kinekis se: kite:mo:ti:w, a:mo miak mochi:wa pero m..., onkak. Pero i:n nimitsilia ne:n xokoyo:ltsi:n ika *tiempo** sah mochi:wa, yeh ke:mah semposo:ni miak nimah, ye:k miak nimah, pero pos de se: kiteki ompa tami a. Ke:mah, yehwa yo:n. Ika *tiempo** sah mochi:wa. Ke:..., ke:meh... Ke:meh ka:nachi taman onkak n' tein yo:n nochi tom..., ne:n kowyohwehwei wa:n tein kowyohpitsa:wak. żTein ne:n kow..., tato:kchamakih? Pos tein ko..., n' tein kowyohwehwei n' tato:kchamakih yehwa nimitsilia tata:wik, tata:wik chi:chi:ltik, Wa:n onkak ne:n seki ne:n chamakih no: kowyohwehwei ke:meh yo:n nejo:n chi:chi:ltik pero yeh a:mo tata:wik, sanoke ye:k..., ye:kchi:chi:ltik, a:mo tata:wik wa:n tata:wik niman se: kita chi:chi:ltik, i..., ik..., yo:n tein tata:wik, iihtik ne:n i..., *que** ima:xiwyotsi:n, *mo que** n' ima:y ya ne:n chamakih e..., achi *medio**, pané: po:ktik sah n' taihtik, yehwa yo:n kiliah tata:wik ch..., tata:wik chi:chi:ltik. *Bueno** kit yo:n seki n..., yo:n chi:chi:ltik, tein, tein yo:n teik..., teiktik n' kowit n' i..., n' xo:chit. Pero n' ima:ihtik kwaltsi:n *medio** po:ktik sah n' taihtik, *mo que** kostik a:chi:petik n' taih..., taih..., iihtik, ima:ihtik xo:chitsí:n. Yehwa n..., tata:wik wa:n seki tein pipi:nik xo:chit [nimi]tsilia pitsa:wak yeh, yeh chi:chi:ltik *parejo**. Ajá. Iwki yo:n. Ke:mah, wa:n yehwa sah n' tohtoma:wak n' ikowyo, yehwa nimitsilia ne:n tata:wik. Yeh toma:wak n' i..., n' ikowyo xo:chit wa:n *hasta** n' chamakihkowit n' itaktsoyo ye:ktomaktik no:. Ima:y ye:kwehwei, pero i:n seki n' tein chi:chi:ltik tein tato:k, ma:pihpitsaktik wa:n ikowyo pitsaktsí:n. No:. Pero kwaltsi:n tapa:ni yo:n ma:s pitsaktik *porque** pipi:nik. Ke:mah. Pipi:nik. E:mah. Pos nika:n tehwa:n yehwa, yehwa sayoh onkak n' kostik tiki:xmatih, ista:k wa:n o:me taman chi:chi:ltik, pos ne:n ta:ta:wik wa:n chi:chi:ltik tein yo:n pitsa:wak. Pero ne:wí:n tokni:wa:n tanehnekih kipia miak taman xo:chit n' ompa. Ompa se:..., miak taman, miak taman Onkak *más** miak n' ompaka. tapalmeh *porque** seki aha:chi:petik, seki kohkostik, seki seki kostik n' chamakih pero n..., pero n' iahkoltipan chamakih ye:kchi:chi:ltik. A:h. Kostik, pero kostik soh n' ima:ekapan pero n' iahkoltipan ka:mpa ma:e:wa ye:kchi:chiltik ne:n no: n'pia ya neh, nikto:kak ne: kaltsi:ntan, no: n'pia ya neh n' chamakih *hasta** ihkwí:n mochi:wa. N' iahkoltipan chi:chi:ltik wa:n ik..., ma:ekapan kostik. Yo:n no: taman kostik. Wa:n seki nikpia n' kostik ne: kowtah pero kostik a:chi:petik sah. Ke:mah, wa:n nikpia n'tsilia nehwa ne:n..., pero yehwa ya momo..., ihkó:n chi:wtiw moma:ma:li:ntiw mahyá: chi:chi..., mahyá: moyewalowa sah ihkó:n. Pané: *barreno** moskaltia xo:chit. Moskaltia ihkwí:n t'chi:wah ihkó:n, pero kwaltsi:n mo..., kwaltsi:n, se: kitapa:na kwaltsi:n tapa:ni wa:n kwaltsi:n se: kip..., se: kilpia ya kwali moka:wa. Ke:mah. Wa:n seki n'pia kostik, nimitsilia ne: kostik, yeh m..., yeh a:mo momalakachohtiw ihkó:n, yeh nejó:n *derecho** moskaltia. *Hasta** ihkwí:n motami xo:chit yeh, telwehwei mochi:wa. Ke:mah. *Siquiera de a metro** mochi:wa n' chamakih. Pero yehwa nimitsilia n' o:me taman kipia, n' chi:chi:ltik wa:n kipia ne:n kostik n' im..., ima:xiwyotsi:n. Miak taman onkak de i:n xo:chit. Miak ata. Soh *que** tehwa:n a:mo tikto:kah, t'nehnekih. Ne: ne:wí:n tokni:wa:n kitoh..., tanehnekih telmiak taman kipiah. Ke:meh se:..., kipiah ke:meh se: chikna:wi taman *colores**. De n' tato:kchamakih. Ke:mah, ne:chilia *porque** yo:n okichpil ompa tekiti ompakahkwí:n wa:n wa:n kita xo:chit miak taman. Ki..., kitekih wa:n sepa ki..., kitekitih wa:n kitah miak *colores** onkak xo:chit. Ke:mah. Ke:mah, yeh ka ne:chilia *que** miak taman *colores**. Ke:mah. Wa:n ata ne: Kwesala:n se: tachiati n' ka:mpa tachihchi:wah ata ye:k..., ye:kkwaltsi:n xo:chit kichihchi:wah, miak taman *co..., colores** kitekpa:nah. Ke:mah, kima:nelowah miak taman. Wa:n... Kima:nelowah de nochi n... Ke:mah. Wa:n tehwa:n nika:n a:mo teh miak taman *porque** amo ttanehnekih. Tehwa:n t'nekih t'to:kaskeh tein tikwa:skeh pero tein para ttachihchi:waskeh a:mo tikto:kah. E:mah. Pos nochi yo:n semi. Ke:mah, yehwa yo:n. Neli wa:n se: kowihita no: ta: n..., pos mote:mohtani. Pos tatahsolo:tia wa:n kitsompachowa n' kahfe:n. Neli tehwa:n tikchipa:wah n' kahfe:n pero n' xo:chit a:mo t'to:kah *porque** tatsompachowa. No: neli. E:mah. Ke:mah. Wa:n *este** yo:n i:pa nochi ika tachihchi:wah sah, ata nochi n' chamakih a:mo kwaltia para pahti. Yo:n i:pa sayoh t..., para s..., para se: tachihchi:was sah. A:mo s..., a:mo se: kikwa no:n..., no:n..., niú:n tei *servi:rowa**, niú:n para pahti. Ne: sayoh nika:n, nika:n tehwa:n pos tik..., tiktekih sah oso timotahtaniah mah te:chtayo:koli:ka:n pero nejo:n i:pa para tachihchi:wah sah. A:mo teihsá: *servi:rowa más, para, para todios** itech powi sah, tachihchi:wah itech tio:pan oso *artal** ke:meh i:n nika:n tehwa:n t'piah *costumbre de mayordomos** pos kite:mowah se: tachihchi:wkeh, *diputado** kiliah para yehwa n' kite:mowa xo:chitsí:n para tachihchi:wah n' kalihtik. I:pa tachihchi:wa sah, a:mo para teihsá: *servi:rowa para** se: kikwa:s, niú:n tei. I:pa sayoh para kwalne:ska:yo:t de kalihtik, tein [...] tikpiah n' *toreligión**, ne: titaneltokah tepitsi:n pos ne: yehwa n' tik..., takwalne:xtia n' tokalihtik ne:n *artalito porque** tiknemiliah tehwa:n mah takwalne:xtia yo:n. T'ta:liah n' *totodiostsi:n** wa:n t'tachihchi:wiah, ma:ski a:mo nochipa semi *seguido, pero** t'tachihchi:wiah. Yehwa n' takwalne:xtia wa:n no: te:..., timomatkeh ya, ka:mpa tikpiah tokaltsi:n wa:n tikpiah yo:n *artalito** no: timomat..., *o sea** no: se: momati no:. Ke:mah neli. Pero mah..., tikpiah se: *cuarto** taiwya:n, *sin que** teh etok, pos e..., pané: tamoh..., ts..., pané: tate:mowtihka:n, tatayo:kolya:n. Ke:mah, yehwa yo:n ti..., Nika:n onkak sayoh para se: tachihchi:was, yeh ka para ke:meh i:n ilwitsitsí:n ta..., talwiti pos ki...., tachihchi:wah n' tokni:wa:ntsitsí:n tein tanehneki[h]. Ke:mah. E:mah. Wa:n yo:n kwa..., para se: tachihchi:was no: etok sah nochi ka:nika keptos xo:chit. Ne ka..., ne: xo:chit... Pos ke:mah, pero m' para se: tachihchi:was sah *cada** ilwit wa:n *cada, cada todiostsi:n** kipia ne:n i..., ina:mik tein s..., kikwalne:xti:s *cada** iilwiw. No:. Para ke:meh i:n *Todos Sa..., bueno** ke:meh i:n *Todos Santos** pos semi tachihchi:wah itech n' *artal, pero** sempowalxo:chit oso olo:xo:chit. oso yo:n nochi... Wa:n kinamakah semi yo:n xo:chit ne: parahko kwa:lkwih ata *morado**. Yeh ika tik..., taa:ketsal oso, oso seki kihilpiah itech *artal**. Pero kinamakah ihwa:k komo onkak semi kitatekiwtiah ne:n o..., sempowalxo:chit, olo:xo:chit oso ne:n xe:lahxo:chit. Yehwa n' kinamakah *para n' difuntitos** in..., inix..., i..., tikihtowah ika tikintachihchi:wiah. Wa:n ke:meh itech i..., ilwit *de San Miguelito**, to..., *topatrón** tehwa:n, tein eski *imágenes** ke:meh ne: *San Francisco**, ke:meh *Santiago**, ke:meh tona:ntsi:n *Ocotlán** kitachihchi:wiah kitachihchi:wiah komohkó:n tanehneki ne:n *diputado** pos kite..., kikwiti yo:n tewi:tso:t kite:mo:ti. Pero no: kina:miki kita:liah chamakih. Ekintsi:n tika:wah n' chamakih *porque** No:. pos mahyá: timokoyo:ne:xtiliah, tika:wah n' *costumbre** t'ta:li:skeh chamakih, *más** ttohtokah yo:n xo:chitsí:n parahko tikwitih, wa:n nejó:n no: kwaltia nika:n para yo:n chamakih takwalne:xti:s. Wa:n tewi:tso:t no: kwaltsi:n, pero neli owih, pero tehwa:n tikitstokeh porin witsyoh wa:n moneki tama:mahkeh para se: kkwiti:w ne: ka:mpa, ka:mpa k..., ka:mpa konkaltiah wa:n i:n chamakih nika:n onkak, soh se: kite:mo sah wa:n se: kahsi. Ke:mah, yo:n ki:xkwalne:xtia para ilwitsitsí:n ke:meh i:n tein tein *santitos** ke:meh i:n *San Miguelito**, ke:meh i:n *Ocotlán**, ke:meh *Santiago**, ke:meh *San Francisco**, yehwa yo:n kwali takwalne:xtia kitachihchi:wiah. Wa:n nejo:n yetok se: ilwit tein no: tayo:kolilwitsí:n tikiliah ke:meh i:n *Semana Santa** ihwa:k a:mo tachihchi:wah ika..., no: kwali n' chamakih no: pero ompa i..., *icostumbre** tachihchi:wah ika yo:n *primero** taeka:nte:wa ika kowxiwit, *cuando San Ramito**, i..., kowxiwit nochi n..., no:ya:n ka:mpa tiknekis tachihchi:wah kowxiwit ika. Kowxiwit *porque** kine:xtia *que** yo:n kowxiwit yehwa n' ki..., yehwa n' ika tachihchi:wah nochi tikte:i..., tikitah wa:n tikitstiwi:tseh yo:n ke:man ya, *cuando San Ramito** tachihchi:wah *puro** kowxiwit. Wa:n ne: panowa de yo:n kowxiwit ke:mah de se: ita..., *casi** no:, no: pe:wa [...] yo:n *semana** ya, *Semana Santa** ya, tokni:wa:n mokwehmolowah kite:mo:tih ya ne:n yo:n tekolo:me:t. Nochi ika tachihchi:wah, ka:mpa tiknekis nochi yehwa n' kita:liah, ma:ski..., ma:s seh se: sah n' kihilpiah, pero kilpihtokeh yo:n xo:chitsí:n, yo:n kine:ska:yo:tia *que** tayo:kolilwit ke:meh i:n, n' *Viernes Santo** ya. Yehwa kita:liah tachihchi:wah ika yo:n xo:chitsí:n ne:n tekolo:me:t, wa:n nejó:n tachihchi:wah ne:n tilmah oso kita:liah de se: *cortina** n' tio:pan nochi *morado**, yehwa n' kihto:sneki *que... Hasta** n' tio:pixka:t mota:liliah ne:n yo:n iko:koto:n no:, no: *morado** ata. Para kwali *cuando** kichi:wa yo:n yo:n i..., ilwitsí:n t..., [tikilwiah] tayo:kolilwit. Yehwa n' i..., kita:liah wa:n kitekiti:ltiah xo:chitsí:n, pero yehwa nochi ne:n tekolo:me:t. Wa:n oksé: kitekiti:ltiah yo:n kowxiwit wa:n yehwa ne:n tewi:tso:t wa:n chamakih. Yetokeh sah ilwitsitsí:n *cuando** kite:..., kita:liah yo:n xo:chitsí:n. A:mo a:mo nikihto:s ekintsi:n *porque San Miguelilwit** titaki..., ttachihchi:watih ika tekolo:me:t, a:mo kina:miki yo:n pero kina:miki *cuando**, *cuando Semana Santa**. Mahyá: yehyetok sah. Ke:mah. Wa:n no: xo:chit a:mo no: mochi:wa no: ihwa:k. Onkak ke:meh *Semana Santa** mochi:wa, itech..., pe:wa de, de, de abril, marzo, poso:ni a yo:n xo:chitsí:n, pe:wa de abril, pe:wa moskaltia, yo:n yo:li:k moskaltia yo:n yo:n tekolo:me:t. Ika *tiempo** mochi:wa, *cada** xo:chit no: kimattok ke:maniá:n ne:n kikwiskeh *por eso** ihwa:k no: moskaltia. Ke:mah ata. Ke:mah. Ajá. Wa:n yo..., yo..., se: *viaje** niahka, a:it a:koni ne:chilih *que** *que** tachihchi:w wa:n ne:, ne: *porque** n' xo:chit keptok, ka:n n'mati *más**, nochi miakeh n' tachihchi:wah kkepah, ye:kma:kopa, żkanah? Mah moka:wa n' ikwa:pan yo:n *ipunta**, pero a:it ka:ni nikitato tachihchi:wkeh, keptok *al revés, o sea que** Tsonkeptok. Ke:meh i:n tikihtowah nika:n komo, komo tachihchi:wtoskia ne:pa yetoskia n' *ipunta**, N' *ipunta**. Pero n' oksé: nikitato nika:n kepto wa:n ne:chilih *que** i:pa iwki n' tachihchi:[wa]. Pero neh n'mattok tachihchi:wah n' i..., *siempre n' ipunta, ip..., ipunta**, ki..., komohkó:n nika:n mah tikihto:ka:n *que** n' kali e:witiihkatok wa:n nejo:n ki..., kita:liah n' *ipunta** mah tanikwa:kopa wa:n nika:n itsi..., itsi:ntayo kita:liah. Neli ka:sá: ika neli keptok n' kita:liah, ka:sá: ika ahkokeptok ne:n i..., ikechtayo wa:n tanikwa:kopa moka:wa ne:n imetskowyo. Pero kachi miakeh n' tein tachihchi:wah iwki, kanah, tein kkepah ye:kma:kopa neli n' i..., *ip...**, ikwa:payo xo:chit. I..., ke:mah, neh niki:xehekowa ikwa:payo moka:wa mah tikote:nohpa moka:wa. Komo e:witika: n' kali. Wa:n iwki kita:liah i..., iwki a tak, tak iwki tak yo:n, tak yo:n tachihchi:wah, ke:ní:w yo:n neh nikita no: iwki, neh nte..., kita:liah iwki, no: iwki n'ta:lia no: neh. Ke:mah, ata. Pero mahyá: a:mo onkak semi se: E:mah. Pero seki neli kita:liah ki..., seki a:mo kwelitah *porque** neli o:pochkopa se: kita:lia kit. Moneki mah se: kita:li ye:kma:kopa. Pero neh no:pá:n ne:chne:xtilih *que** mah se: kita:li yo:n nimitsilia no: ye:kma:kopa. Ke:mah. Ye:kma:kopa. Ke:mah. Nejo:n wa:n, wa:n miakka:n nikitani iwki n' tachihchi:wah. Ke:mah, ihko:ni ne:. Tsonkeptok. Tsonkeptok n' kita:liah neli. Ke:mah. Pero pos... Pos de a:mo tikmatih wa:n ne:n ta:tahmeh ka:n tikineltokiliah, a:mo tikchi:wah. Tehwa:n t'chi:wah *de togusto**. No:. Ke:mah. Pero a:mo, moneki mah se: kichi:wa ke:meh yo:n ta:tahmeh, pero yehwa:n kipiah *experiencia**. wa:n kitanih ke:ní:w n' tachihchi:wah n' ta:tahmeh n' ihwa:k. Ke:mah, tehwa:n sayoh pos tik..., de tikchi:wah *de togusto** a:mo kwali ki:sa. Moneki mah tikakika:n tein kihtowa se: ta..., se: ta:tahtsi:n *porque** yeh kimatililia ya ke:ní:w ki..., tachihchi:wah. E:mah. E:mah. Wa:n ne:n n' chamakih i:pa nochipa iwa:n ne:n tepe:xi:lo:t sah, a:mo t..., oksé: xiwit se: kita:lilia. Yo:n i:pa iwa:n kita:liliah ikwalne:ska n' tepe:xi:lo:t, komo a:mo tepe:xi:lo:t pos kite:mowah yo:n tepe:sin. Ke:mah ata. Pero n' tepe:sin a:mo kachi ki..., k..., kwelitah seki, *bueno** kwelitah tein pata:wak n' *artal** kipia, kwaltia n' tepe:sin. Pero ke:meh i:n tehwa:n tsikitsi:n tot..., tocha:ntsitsi:n wa:n tsikitsi:n *toartalito** pos ne: komo t'ta:liah tepe:sin tai:xtsakwa n' *artal**. Wa:n t'nekih mah, mah ta..., mah eto n' *tosantito** mah kwaltsi:n moita wa:n mah a:mo kihi:xtsakwa ne:n tepe:sin. Ke:mah. Ika kita:..., kita:liah ne: seki pos ne: ne: yehwa yo:n tepe:xi:lo:t kite:mowah. N' chamakih neli mahyá: *más** iwa:n kwali mota n' tepe:xi:lo:t. Iwa:n mota kwaltsi:n. kwaltsi:n iwa:n mota. *Porque**... Ke:mah, *porque** ma:..., ma:tsikitsitsi:n, a:mo telma:we:weyak n' chamakih. Ke:mah, ka: s..., ka: semi. Ke:mah. Pero ne:, ne:n tepetsi:n tai:xtsakwa porin ma:we:weyak. Ke:mah. E:mah. Nejo:n..., pos ka:n n'mati ta:ká:n teihsá: t'neki tne:chtapowi:s ok de yehwa de chamakih, ne:... Pos yeh..., yehwa sah no: ne:, ne: nimitstapowih wa:n ta:ká:n tehwa:tsi:n tikmati *más por** katí:n x..., xo:chit xa: tiki:xmati tehwa de tato:kchamakih ka:nachi taman, pos ne: kwali no: tine:chilwis ke:meh neli, ka:n ke:meh tiki:sani wehka, ihkó:n tnemini, tikinkalpano:ti nehkwí:n ka:sá: ika ne:n *amigos** tikimpia. Ka:mpa se: ki:sa, tein se: tokni:w tein ki:stinemi kita ka:..., ton..., tohtoni nehkwí:n onkak, i..., ton onkak, ne: xo:chit miak taman xo:chit wa:n te:chtapowia tohtoni n' kita nehkwí:n. Ke:mah. Pero de a:mo kachi tiki:sah nehkwí:n pos, pos a:mo tiki:xmatih n' tehwa:n. Pos neh no: ihkó:n ka:mpa nnentinemi a:mo ke:man nikpowa ka:nachi pero neli miak taman de tato:kchamakih onkak ke:meh chikwe:i taman. Ne: de yehwa yo:n kowyohpitsa:wak wa:n kowyohtoma:wak, nochi pero... Wa:n *de más** ihko:ni a:mo no: kanah nikte:kakilia mah kihto:ka:n kikwih para pahti *o** teihsá:, *sino que** nochi para se: tachihchi:was. Nochi para tachihchi:wah sah, i:pa sah. Ke:mah. Pero neli n..., wa:n nochi n' *tiempo** pos yehwa yo:n n' tein teh tikihtoh ya. Ke:mah. Ke:mah. Ne: neli ne: tanikwa:kopa taeka:nte:wa *más**, takawa:ni *más** tak. Ke:mah. Porin takawa:ni. Komo i:n *tiempo**, ke:meh i:n tehwa:n ne: kostik ompa t'piah ne: xola:lpan *kitelnecesitarowah** ne: *mayordomos** ne: tech n..., *cuando** ne: *Santos Reyes**. pos mokahka:wah n' tokni:wa:n ne:wí:n takwehmolowah nehkwí:n tokni:wa:n seko ne:wí:n por Xiloxochicopa, ne:wí:n Chicueyaco kite:mowah n' tokni:wa:n, *hasta** kikowatih *porque i..., importa** ttachihchi:was n' kalihtik. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n ompa ne:n tep..., onkak a *porque** taeka:na n' ompakawí:n, takawa:ni wa:n nika:n tanikwa:kopa Xaltipampa, kite:motih ne: A:tmona:miki. Tehwa:n *cuando** katka tipi:piltamatiah ok wa:n te:ch..., tein *mayordomo** [...] te:chilwih mah tte:mo:tih ne: A:tmona:mikikopa, tikahsiah n' chamakih yo:n kowtahchamakih. Ompa nanko:nkwiah. Yehwa n' tiko:nkwiah. Ke:mah. Nika:n Xaltipampa aha:taw ompa mochi:wa n' chamakih. Ke:mah. Son *que** ekintsi:n pos a:mo, a:mo sake:ra tikmatih ok ka:ni n' tia:skeh *porque** neli a:mo tik..., nika:wí:n onkak n' chamakih ke:meh weli n' tipanowah ya oso a:mo ttachihchi:wah, de a:mo se: *mayordomoti** pos a:mo t'te:mowah n' tehwa:n chamakih a..., achto ok. Ke:mah. Wa:n E:mah. Pos ke:meh i:n te..., tein *mayordomos casi** seki tachihchi:wah chihchikwe:i to:nal kanah wa:n Pos i..., *cuando** kahsih xo:chitsí:n, komo a:mo pos *siquiera** kaxto:lika. Wa:n seki... Ke:mah ata. Pero wi:tsa *tiempo** a:mo onkak xo:chitsí:n, m..., tasohti. Ke:mah. E:mah. Nejo:n Ke:mah, yehwa sah, ne:..., a:mo n'mati neh, neh yehwa sah n' tein nikmati, a:mo n'mati xa: tik..., Ke:mah. Pos no: ihkó:n neh, yehwa sah no: neh [tik]elna:miki ok teh. Neh niki:xmatia n' xo:chitsí:n neli onkak miak taman wa:n onkak ne:n, ne:n tato:kchamakih pero pero yeh mochi:wa nochi n' *tiempo** wa:n seki tato:kchamakih ke:meh yo:n xokoyo:ltsi:n a:mo, a:mo mochi:wa nochi *tiempo sino que** yetok sah, imi..., iwa:n poso:ni sah n' kowtahchamakih. Ihwa:k sah, *cuando** onkak ihwa:k n' onkak no:, *cuando** a:mo tei E:mah. ihwa:k a:mo no: tei ok n' xo:chit, ma:s se: kito:ka. Ke:mah. Yo:n xo:koyo:ltsi:n, yo:n mone:neki no: tak, i..., iwa:n mochi:wa n' kowtahchamakih. Ke:mah, pero no..., nochi ika *tiempo** sah, wa:n ka:mpa t..., ihwa:k takawa:ni sah *más** mokohkopi:na. Ke:mah. *Cuando** takawa:ni sah, *cuando** takawa:ni sah. Ke:mah. Ke:mah. Pos komohkó:n a:mo tikpia *más** teihsá: tne:chtapowi:s ne:, ne:chilwi ke:ní:w moto:ka:y. Ke:namo. Neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:wak nika:n San Miguel Tzinacapan. *Bueno**, pos nimono:tsa Hermelindo Salazar wa:n no: niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan. *Bueno**, tasohka:matik.