*Bueno** Ernesto sepa nika:n timoahsih n'neki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kiliah peto:lmekat, seki komekat, nejó:n *igual** komo tikmattok kwali tine:chilwi:s nochi ka:ni mochi:wa, ke:ní:w n' ox wehwekapatia, ox mochi:wa wehwei wa:n ta:ká:n xochi:owa, ke:maniá:n xo:chiowa, wa:n komo kwali se: kikwi teisá:, pos *igual** toni n' se: kikwi ika. Mm, pos yo:n, yo:n komekat titahtani niki:xmattok, Yo:n nejó:n semi motelchi:wa nika:n A:watepe:k, tehwa:n tikonkwiah wa:n no:, no: mochi:wa semi nika:n Tahchikteko, ka:mpa yo:n tokowtah tehwa:n wa:n nika:n ka:mpa we:itahchiktet parahko no: mochi:wa semi yo:n peto:lmekat kiliah, yo:n, yo:n komekat xoxoktik, xoxoktik tein selik ok, xoxoktik, pero tein chika:wak a ne: ke:meh i:pa ikomekat ke:meh yo:n tata:wikmekat n' i..., ipanko. wa:n yo:n komekat ihtikoyoktik n' iihtik, komoke i..., ihtiselo:ntsi:n, tein ikechtayo ok se: kiteki ihtikoyoktik wa:n ... *Bueno** koyoktik pero pané: yo:n, pané: yo:n *medio** ihti..., ihtipachyoh, pané: kipia ke:meh yo:n *pita** n' ihtik. Yehwa yo:n kwomekat wa:n yo:n yema:nik para se: tahtalpi:s, yema:nik wa:n nejó:n de we:weyak mochi:wa yo:n ke:man se: ... yo:n a:mo tehko ahko achi. *Lo más** mowila:na ta:lpan wa:n tiktekis ne: ka:mpa [tik]tekiti:w wa:n t' tila:nas *hasta** [a:it] ka:ni [mowa:l]moli:nia xiwit, *hasta** ne:wi:n wale:wa, *siquiera** se: chikweyi *o** mahtakti *metro** de weyak, tikti..., wa:n 'tila:nas wa:n de pitsaktsi:n nika:n *hasta ipunta** pitsa:wak, sayoh n' ikechte:mpan pos selik ok, se: kitamo:ta. Se: kikwi tein, tein tepitsi:n kwali taxi:ko:s a ne:n komekat, wa:n a:mo semi toma:wak yo:n kwamekat mochi:wa ke:meh yo:n ... Mochi:wa, mochi:wa ke:meh, ke:meh te:sakamekat sah tepitsi:n toma:wak n' te:sakamekat pero, pero nejó:n weyak mochi:wa. Wa:n yo:n takwa:wak para ika se: ta..., tawi:pa:nas yo:n, achto ika tawi:pa:nayah n' ta:tahmeh para n' incha:n kichi:wayah no:, semi taxi:kowa, ke:mah wa:n yema:nik para se: ki..., tahtalpi:s ika se: kite:tetekwino:s kowit, pero nejó:n onkak seki komekat kakaltik, ika a:mo kachi kwelitah wa:n yo:n, yo:n kwomekat tein tikihtowa ne: yema:nik semi, kwali se: ki..., kehkelpachowa ke:meh se: kinekis se: talpia kwaltsi:n wa:n a:mo, a:mo te:ma:kokoh pero seki n' komekat te..., kakaltik, te:ma:kokoh. Ke:meh yo:n poposakani *o** ke:meh yo:n tata:wikmekat, tein tomaktik, te:ma:kokoh para se: talpi:s ke:meh i:n ika kalkowit oso ika se: tai:xwi:pa:nas. Yo:n kwaltsi:n ika tai:xwi:pa:nayah *porque** pitsa:wak, se:mpitsa:wak yo:n, sempitsa:wak. Yehwa yo:n niki:xmattok yo:n kwom..., i..., ixo..., ixo:chio a:mo nikmati keniw, ke:ní:w mochi:wa *porque** nejó:n nochipa nikita neh kwomekat wa:n ima:xiwyo xoxoktik, tepitsi:n ma:weyak ke:meh, ke:meh, ke:meh kahbenxiwit, pero kahbenxiwit tepitsi:n pitsa:wak wa:n ne: tepitsi:n ne:n pata:wak ne:n ixiwyo wa:n xoxoktik, yo:n niki:xmattok ke:meh yo:n peto:lmekat ompa ne: tokowtah tehwan no: mochi:wa ke:meh kowtah onkak *matas**, *hasta** kahbe:ntah mowila:na, *hasta** ne: wa:n a:mo tehko ok itech kahbe:n *si no que** mowila:na ta:lpan. Wehka mowila:na se:nta:lpan mowila:na *hasta, hasta, hasta** a:it ka:ni n' tamiti, pero a:mo tehko itech kowit kachi. Ke:mah. A: pos neli. Yehwa yo:n niki:xmattok n' ko..., N' ka:n t'mati ¿ke:yeh kiliah peto:lmekat? Pos seki kiliah peto:lmekat pero yema:nik n' ika se: talpi:s iwki n' kiliah pero a:mo n'mati toni kihto:sneki peto:l pero ne:n nikte:kakilia ke kiliah peto:lmekat pero n' yehwa yo:n semi kwali ika se: tawi:pa:na. a:ksá: kichi:wa tahpe:wal k' yehwa no: ki..., kikwia, ekintsi:n nikita kikwih n' tahpe:wal *alambre** koma:mo *plástico** pero achto yehwa n' kikwiah para tahpe:wal, ke:mah, kwaltsi:n [ika se: tawi:pana], taxi:kowa yo:n, yo:n a:mo koto:ni ke:meh okseki komekat, ke:meh te:sakamekat koto:ni, pero yo:n komekat a:mo, a:mo koto:ni *porque** kipia n' taihtik miak ne: mahyá: tahkotsitsi:n, mahyá: yo:n *pita**, iihtik yeh ika chika:wak, ika kipalewia wa:n a:mo koto:ni, xama:ni pero a:mo koto:ni yo:n. Takwawak n' komekat, yehwa yo:n niki:xmattok. Mm, a:. Wa:n *este**, ¿ka:nachi taman onkak? Ke:mah. Pos niki:xmati sayoh se: taman sah. I:pa se: taman sah. Se: taman sah, ke:mah. Ne:n ka:n t'mati ¿ke:maniá:n xo:chiowa? Pos ixo:chio a:mo ke:man nikita *porque** mowila:na ta:lpan, ka:n ke:man nikita keniw n' ixo:chio, a:mo n'mati ke:ní:w, xa: mo..., xa: momiakilia itech kamoh oso xo:chit a:mo ke:man nikita yo:n. Kanah. A:mo ke:man nikita, pero nochi ta:lpan mowila:na. N' *solo** tehkoskia ahko nimolia xa: xo:chiowa seki ke:meh yo:n tata:wikmekat, se: kita xo:chiowa *porque** mo..., panki:sa itech kowit mo..., moma:malakochohtiw iwki yewaltik in kowit ihkó:n, *hasta** ahko panki:sa pero i:n peto:lmekat a:mo, kowit a:mo kie:ewalowa yo:n ta:lpan mos..., mowila:na, mowila:na ihkó:n *hasta** ka:mpa tamito. iwki i:n mochi:wa *derecho** mowila:na, a:mo ... pero a:mo tehko itech kowit yo:n komekat. Kanah mm, ta:li:xko sah nochi. A:mo tehko itech kowit. Ta:li:xko sah mowila:na, ta:li:xko sah ke:meh yo:n kamohmekat, a:tolkamohmekat, ihko:ni sah mowila:na yo:n, ke:mah. Ke:mah, mm. Wa:n *este** ne: tikihtowa para tahtalpia yah ne:n tawi:pa:nayah n' ahko ke:meh yo:n kichi:wah teisá: kali, ¿no: kikwiah? No:, nochi kikwiah yo:n. Nochi kikwiah, n' ihwak n' komekat semi ki..., *más** kite:mowayah n' komekat n' ta:tahmeh *porque** a:mo kikwiah *clavos** ne: n' ke:meh ekintsi:n onkak *clavos** tik..., titatsiwinih ya, t'tatsiwiliah para t'te:mo:ti:wih n' komekat wa:n *a parte** a:mo wel titawi:pa:nah tehwa:n ekintsi:n, a:mo tiki:xmatih ke:ní:w se: tawi:pa:nas. Komo titalpiah tohtomi sah *porque** a:mo t' matiliah ke:ní:w titawi:pa:naskeh, yo:n moneki no: tawi:pa:na a:kin kimatilia. N' ta:tahmeh kwali tawi:pa:nayah *porque** pos yehwa n' inchiwalis katka wa:n onkak seki ke:meh i:n tehwa:n maski tita:tahmeh ya pero a:mo t'matih ke:ní:w titalpi:skeh ika komekat, ke:mah onk..., wa:n tionkakeh tiwelih titalpiah maski *tizohzonsitos** ihkó:n pero kwamekat kwali tikmatih ke:ní:w se: kilpi:s. Ke:mah, yo:n tein takwa:wak n' komekat tein ke:meh yo:n tata:wikmekat, tein toma:wak, se: kitsonteki sah wa:n se: kikitskia *fuerte** nika:n itahkoya:n wa:n se: kima:malakachowa ihkó:n, se kimalakachowa *fuerte, fuerte** wa:n *hasta** xahxama:ni ke:mah yo:n para tikwachihkolo:s wa:n t' tetekwino:s wa:n ke:mah, tikwakalakilia *bosal** wa:n t'tila:na wa:n ipan titaksa, t'tila:na, motili:ntih ya, iwki se: talpia yo:n tein toma:wak komekat. Para se: *kimandaro:s** se: ipan se: taksa wa:n tiktahkokitskia nika:n wa:n t' malakacho ihkó:n wa:n t' chi:wa ihkó:n *hasta** xaxamaka, yema:nia wa:n ke:mah tiktetekwinowa ke:meh t'nekis wa:n tikihtikalakiliaya ne:n i..., ikwe..., ikomekayo ya, wa:n tikihilpiaya n' kowit ne: wa:n tik..., tik..., ompa t' taksa t' tila:na *fuerte** wa:n sepa tikilpia ihkó:n t'tila:ntiw wa:n, sa..., wa:n tikilpi:s *cruzado** para a:mo kopi:nis wa:n ihkó:n ki:tskia *fuerte**. Motili:ntia no:. Ke:mah pero mah se: kimati se: talpi:s *porque** onkak ekintsi:n pos a:mo tiwelih talpi:skeh pero tehwa:n tiwelih *porque** te:chi:xpeta:nihkeh tota:tahwa:n ke:ní:w se: tawi:pa:na. Wa:n se: tawi:pa:na mah *cruzado** para a:mo ne: kaxa:ni, mah tahpe:wal se: kichi:wa mah *cruzado** ne:n se: kwi:pa:na a:mo se: kipa:wihkoma sepatsi:n *o** ohpa sah wa:n tiahkeh a:mo yo:n se: k' *cruzarowa** para, para a:mo ne:, ne: kaxa:ni *porque cuando** mokwi n' okwilin tahmattok, kichi:chi:wa ihkó:n koli:nia wa:n kaxa:nik a ne:n ka:mpa tikilpih. A:mo yo:n se: kilpia, se: kilpia ne: *cruzado** para, para a:mo we..., kaxa:ni wa:n se: kitili:ntia kwali ika yo:n peto:lmekat, yo:n takwa:wak, a:mo koto:ni, ke:mah. Mm, ¿wa:n no: iwki nankichi:wayah tikihtowa nanki..., ipan nantaksayah para ne:n nochi tein eski nankichi:wayah? ¿Ke:mah? Ke:mah. Ihkó:n se: kichi:wa, se: kitili:ntia para se: taksa para se: kitila:na ne:n teisá: para kwali motili:ntia. Ke:mah wa:n se: *cruzarowa** para a:mo kaxa:ni. Ke:mah. Wa:n se: kimati kesa..., se: kimati ke:ní:w se: ... Yo:n a:mo se: kinoktailpia ke:meh, ke:meh *lazohix** se: kinoktailpia para mekapal, noktailpi ke:meh *lazo**, a:mo, yo:n se: ki:xkalakihtiw, se: kitila:ntiw wa:n se: ki:xkalakihtiw, *hasta** motili:ntia wa:n iwki tika:wa ya, tikteki tein *sobra** wa:n sepa seko tikilpi:ti. Mm. Yo:n mah se: kimati se: ki..., se: talpi:s, se: talpia, se: talpia pero *cruzado** para motili:ntia kwali yo:n, kitili:ntia n' teisá:. Komamo ne:nka kwali komekat, koma:mo wel se: talpia ika komekat i:pa ne:nkah sah, kohkopi:nis koma:mo motili:ntia *porque** a:mo se: talpia, a:mo se: weli. Ke:mah yo:n se: talpia [kilpia komekat a:kin, a:kin ki:xmatilia para ta..., kitili:nti:s, ke:mah. *Porque** nochi tein eski no: *de, de** wa:ki, kaxa:ni a. Pos de kaxa:ni komo a:mo, komohkó:n ne: a:mo tili:ntok kwali pero komo tili:ntok kwali a:mo kaxa:ni, a:mo kaxa:ni. Wa..., wa:n ko.., a:mo tak neli, ke:mah. Tein kaxa:ni se: ki..., talpia ika yo:n te:sakamekat *porque** yeh *de, de que** wa:ki, n' i..., n' i..., ipane:wayo, ne: mahyá: kana:waya yehwa yo:n, yehwa yo:n ika kaxa:ni, *porque** yo:n *cuando** xoxowik ye:k..., ye:ktomaktik porin we:i n' ipane:wayo, tila:wak wa:n yehwa yo:n wa:ki ika yo:n kaxa:ni yo:n, pero ke:meh i:n peto:lmekat a:mo, a:mo wei n' ipane:wayo kanaktsi:n. A:mo wehka n' tsinki:sa se: kihto:s, ke:mah..., aha, aa. Ke:mah *por eso** kaxa:ni ke:meh yo:n tata:wikmekat a:mo no: kaxa:ni *porque** n' i..., ie:wayo kanaktik, *igual** n' peto:lmekat, ke:mah Nejó:n wa:n yehwa yo:n i:pa sayoh para se: tahtalpia n' peto:lmekat, a:mo mah teisá: pahti *o**. I:pa se: talpia sah yo:n, i:pa se: talpia ... para se: talpi:s, pero ekintsi:n a:mo t' chi:wah *cuenta** ni..., *porque** onkak *clavos** wa:n nik..., tatsiwiliah para ti..., tik..., titalpi:skeh a:mo tiwelih *saquera, por eso** tikowah *clavos** wa:n ti..., tokiliah ika *martillo** wa:n mosok a n' kowit pero, pero achto n' ta:tahmeh talpiayah *puro** komekat. Ke:mah ne: ke:man nochi, a:mo onkaya *clavos siquiera**. Ke:mah, onkaya ..., Iwa:k, iwa:k n' komekat kitatekiwtiayah wa:n onkaya *clavos**, ti..., ti..., tikitiyah tehwa:n kisoyah seki ti..., kitakeh ok *clavos** ke:ní:w, ke:niwki, yo:n *[clavos] esquinado** na..., na:wi *esquina** kipia yehwa yo:n kit pané:, ni..., pané: *número siete** kwachihkoltik a:mo kipia *cabeza** ke:meh ekintsi:n ne:n *clavos**, ekintsi:n kipia *isombrero** weyi ihkó:n pero a:mo, ta: achto katka *clavos**, kikwa:chihkolowayah ke:meh se: *número siete** wa:n e:kapitseh pero na:wi *esquina** kipia. Ke:mah kito:kiliah maski sew..., yo:n a:wa:kowit, ahkokowit ne: kwali wa..., kwali takwa:wak *o** wa:kik kwali, kito:kiliah wa:n kitehtewiah n' ta:tahmeh wa:n pankalakia, ki:tskia *fuerte** yehwa yo:n, a:mo mokelpachowaya yo:n, yo:n tep..., *clavos**. Nikitak ok neh nota:tahwa:n ne: kalihtik, ihkwikwí:n n' *clavos** ne: kikowayah pero *esquinado**, ne: na:wi *esquina** kipia wa:n kwa:chihkoltik mahyá: *siete** para kipanketsah wa:n [ki]tehtewiah pos a:mo onkaya *martillo**, ika kowit kitehtewia:yah nimolia para ki..., kipankalakilia:yah n' *clavos**, yo:n a:mo mochihkolowa ke:meh ekintsi:n *clavos** pos *de alambre** a:mo kwaltia. Mm, a:mo. tein takwawak kowit a:mo moto:ka mochihkolowa sah n' *clavos** mm. Ke:mah yehwa yo:n tein kinekih kisoskeh pos yehwa yo:n kwali *clavos** wa:n ke:mah seki kwipa:nah ya ika ne: n' kwomekat Ke:mah, nochi yewa katka. Kwipanah ya wa:n *más** tekitia komekat kwomekat nochi, tata:wikmekat yo:n poposokani, yo:n, yo:n to:tolkwetaxkolmekat kiliah, nochi yehwa n' kitatekiwtiah ya ne: n', ne:n ta:tahmeh ika tawi:pa:nayah Ke:mah. wa:n para *corral** i:pa pos se: tokni:w kinekis teisá: kito:kas ok kaltsi:nta, Ke:mah. kito:kas xonakat *o** se: kite..., teisá: *plantita** kito:kas, [ki]kwiti *corral** wa:n 'kwiti n' komekat ika tawi:panah ya n' komekat nochi. Pero ekintsi:n a..., ekintsi:n *mejor tela** tikowatih wa:n t' ta:lihkeh, yetok a *corral**, yo:n, yo:n pero n' onkak tomi:n wa:n pero n' a:mo t' matiliah ke:ní:w tik..., [ti]tacorraltiskeh t'tatsiwiliah t'ma:ma:ti:wih kow..., kowtako:tsi:n, eh..., yehwa yo:n. Nochi kikwiah komekat nochi n' tawi:pa:na[yah], tein eski, mah *corraltsí:n nochi komekat, te:sakamekat n' kikwiah, koma:mo yehwa yo:n peto:lmekat i..., taxi:kowaya para ne: *corral** se: ki..., se: kwi:pa:nas ika. Ke:mah, mm. Pos nejó:n ka:n n'mati ta:ká:n teisá: tikmatis ok *mas de** yehwa n' peto:lmekat *o** nejó:n ... Ke:mah. Pos i:pa yehwa sah mono:tsa niki:xmattok wa:n pero ke:mah a:mo niki:xmati ke:ní:w n' ixo:chio wa:n ke:ní:w n' ita:kka, a:mo niki:xmati. Aa. A:mo ke:man tikitah. ¿Yo:n onkak nochi xiwit? Nochi n' *tiempo** onkak yo:n a:mo, a:mo ma:tepe:wi nochi n' *tiempo**, ma:tepe:wi *de que** chikawaya ya pero moma:itihtiw ikechta:n ka:mpa selontsi:n ompa may..., ma:yeh pero tein chika:wak a xoxoktik n' iko..., imekayo pero a:mo ma:yeh ok, ma:yeh *hasta** ie:kapan ya. Aha, ke:mah. Ke:mah pero ta:lpan mowila:na nochi wa:n tiktekis se:, se: komekatsi:n wa:n t'tila:nas, t'tila:nas wa:n t'tila:nas wi:tsa wa:n wi:tsa wa:n wi:tsa n' komekat. Aha, a pos ke:mah, aha. Ke:mah weyak mochi:wa, yehwa yo:n niki:xmattok komekat, peto:lmekat Pos nejó:n koma:mo teh teisá: *mas** ok, sayoh xine:chilwi moto:ka:y, mm. Ehe. A: yehwa sah niki:xmati neh, yehwa sah, se: taman sah ne: n' komekat *Bueno** pos miak taman komekat onkak pero n' peto:lmekat se: taman sah, se: taman sah, ehe. Ke:mah, mm Pos ne:chilwi moto:ka:y wa:n de ka:ni n' tiwi:tsa Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwale:wak San Miguel Tzinacapan *Bueno** neh nimono:tsa Hermelindo Salazar wa:n niwi:tsa de San Miguel, tasohkama:tik ke tine:chtapowih. Tasohkama:tik.