Ernesto timoahsih sepa nika:n ekintsi:n nikneki nikmatis ... Ne:chtapowi ox tiki:xmattok yo:n noktawahkalmekat. Ke:mah nik..., niki:xmattok yo:n ... A:mo kachi mochi:wa nika:n ke:meh yo:n poposokani kite:mowah nika:n, yo:n noktawahkalkowit ki..., achto kikwiah ne:n ta:tahmeh ne: ... Nikitaya ne: konkwia ne: *moabuelito** katka ya, n' Osollo ta:tahtsi:n, nikitaya, neh katka niokichpilkone:t tekitiah tehwa:n ne: Po:chotitan, ti..., titekitiah wa:n ti..., ke:masá te..., tikitayah ne: kwalkwi ne:n kikwiti se: kichihchihkolo:ti ompa [ki]kwiti wa:n kip..., ki..., kipihpixka ya ne:n kwomekat, pero nejó:n e..., kwalkwi *siquiera** ika se: chikwase:n ki..., ke:ní:w nikihto:s se: *par** ya para kichihchi:wa, yeh kichihchi:waya n' wahkal, wahkal ompa konkwia ne: Nawala:ko onka..., onkak ne:n ... [a:mo n'mati] ekintsi:n a:mo n' mati ox onkas ok *porque** wehka:w a n' tehwa:n tikitayah. A:mo n'mati ox onkas ok ne:n itaktsoyo *porque** ompa, ompa n' onkaya semi ne:n komekat, wa:n kwelitah *porque** takwa:wak, takwaktik yo:n kwamekat wa:n kwaltsi:n mochihkolowa:ya wa:n porin kwelitah porin kwaltsi:n itapalo ilwikatik. Aa. *Azul** kiliah n' koyotahtol, kiliah *azul**. Mm. Ne:n kwomeka..., kwo..., kwomekat kwaltsi:n *de, de** wa:ki kwaltsi:n mo..., kwaltsi:n n' tapaloh n' kwomekatsi:n. Nikahkwí:n tehwa:n a:mo tikixmatih ok pero newí:n seki tokni:wa:n, de nehkwí:n *lado de** tikihtokan kwesal..., kwesaltekakopa, nesiki ok *porque** kikwitih ne: tanikwa:kopa ne:n i:n kowit, nikitani *porque** seki ta:kameh ompa iniwa:n nimoitani, ke:masá: niow ne: *Buena Vista**, wa:n nikita kikwitih seki takameh ne: *de Rayón**,i wa:n ki..., kinamakah n' wahkal chihchi:wtok nochi wa:n de newí:n siwa:meh kinkowiliah, kwalkih kwaltsi:n wahkalkowit e..., e..., azulito ne:n i..., i:n kowit. Aha. Wa:n yehwa ompa kita:liah *de, de cáñamo** oso *de hilo** kichihchi:wah wahkal kwaltsi:n moita yo:n. Nika:n tehwa:n a:mo tiki:xmatih tikwih tehwa:n wahkalkowit *solo de** poposokani, tata:wikmekat no: semi kwali n' tikwih pero yeh, pero a:mo kwaltsi:n itapalo, ista:k yeh. Mm. Ke:mah wa:n ne: kwaltsi:n *porque** n' ilwikatik n' ikowyo, yehwa kwelitah semi ne:n tokniwa:n kwaltsi:n semi yo:n, pero nika:n tehwa:n a:mo okachi onkak, onkak pos ompa ne: Nawala:ko tehwa:n timattokeh, neh no: nimattok ka:mpa yetok yo:n taktson. Aha. Wa:n nejó:n iteyo, iteyo ta:ki ihkwikwí:n ke:meh yo:n pahpatachtik sah, ke:meh mohchi pero patach..., *más** tsikitsi:n , ke:meh kala:tsapot, sayoh pahpatachtik n' iteyo, yo:n kikwiah para, para noktaa:yakach kiliah ye:n n' iteyo, yehwa yo:n ta:ki[lo:t] ne: para, para a:yakach kikwih n' kwesaltinih wa:n achto mo..., mosentiliayah, onkayah soneskone:meh nochi yehwa n' kikwiah yo:n a:yakach kikwiah n' iteyo. A:, nochi yehwa n' kitatekiwtia:yah. Yo:n pahpatachtik sah yo:n a:mo, a:mo kwaltsi:n ohololtik *sino** patachtik sah, ke:mah ke:meh, ke:meh mohchi yon mochi:wa tsikitsitsi:n pero pahpatachtik sah, yo:n kita:liah se: *horqueta** wa:n kilakiliah nika:n wa:n kilpiah ika *hilo** wa:n yehwa n' a:yakach kikwiah, ye:kkwaltsi:n tana:nkilia, kana:wak yo:n kowtet. Pos yo:n mahyá: chihchi:wtoya ya, a:mo ke:meh a:man kichihchi:wah de mohchi. *Este** kanah, kanah kichihchiwayah ki..., kitemowah n' kwomaxal wa:n ki..., kitamachi:wah ke:meh, ke:meh akis ne:n koyo:niah ne:n xi:kaltsitsi:n, wa:n kite:miliah n' iteyo wa:n ke:mah kitekiliah kwaltsi:n ki..., tana:nkilia *porque** ye:kkanaktsi:n yo:n, kanaktsi:n yo:n noktaa:yakach kiliah. Yehwa kikwiah nikita ne:n ... tehwa:n timihtotiayah ne:n tikwesaltiah, ta:tah Pedro katka te:chtemolihka yehwa yo:n noktaa:yakach. Ke:mah yeh te:chte:molihka n' toa:yakach teh..., ompa konkwiah ne:n, yeh ya:ya Anaya:l n' kihtowa ompa kite:mowaya. *Has..., hasta** ompa n' konkwia ne: tani tikihtowa, Na:walako, mm. Ompaka ya:ya Anayal, ompakawí:n mochi:wa nejó:n pero nika:n tehwa:n a:mo tikixmatih, onkak nika:n tehwa:n tikwih wahkalkowit pero yo:n seki tein poposokani, chi:chi:tik wa:n yo:n ista:kpoposokani onkak nika:n, pero noktawahkalkowit *más** kwaltsi:n ne:n, ne:n kowit n' alaxtik semi n' kowit wa:n *fino** yokko..., yo:n kwaltsi:n moita yo:n para wahkal kichihchi:wah. Wa:n pos yo:n taxi:kowa, a:mo yo:n a:mo para a:wil, yo:n para tekit, ke:mah. A:mo, pero yehwa yo:n taxi:kowa para, para pilimeh kima:maskeh, takwawak n' kowit. Takwawak wa:n, wa:n nejó:n para pilwahkal semi kwalsti:n yo:ni. Wa:n... Ke:mah, nikita neh. Ke:mah wa:n ne: wehka:w ne: *bueno porque** neh nechiilwiaya no:ma:n ke n' no..., neli n' tikihtowa *noabuelo** katka, nowe:tita:t, ne: Miguel Osollo kipiaya no: se: ta:l i:n Pocho:titan. Ehe, Nawala:ko n' konkwia. Wa:n ika wahkal konkwia kihtowa ne: yo:n ... Ke:mah. *Porque** tehwa:n tiki..., tikitayah wa:n monohno:tsaya iwa:n *noabuelito** iwa:n senpankisayah kwalkwi wahkalkowit ne: kima:ma:ti kihilpi:ti kwaltsi:n kikehkelpachowa ompa ya ne: kowtah. Ke:mah aa, mm, ke:mah. Ke:mah komo ema:nik pos keh..., mokehkelpachowa kwaltsi:n, Ke:mah. ke:mah wa:n a [nimi]tsilia yeh konkwia n' kihtowah *papayas** ne:n ... pero ika wahkal. wa:n *entonces** kit..., nechi..., ke:mah. Yowi, teisá: nochi kima:ma:yah nochi ika wahkal ke:meh yo:n kilit *o** pahpata nochi ika wahkal n' kima:ma:yah. Ke:mah nochi iwki katka, ke:mah. Ekintsi:n chikiwit, wahkal a:mo kichiwah kwe:nta ok, nochi chikiwit kima:mah ika, pero no: kwaltsi:n wahkal no:, sayoh ke moxokolia [ika] wahkal porin yema:nik. Ke:mah tak, ke:mah ke:mah, mm, ke:mah. Mopa:tska n' teisá: se: ... komo *papayah** pos mopa:tsowa. *Solamente** mah kita:lilikan n' kowit n' ii:ka:n para a:kin kima:ma:s a:mo pankalakis para kipechi:s ne:n kowtet tein ema:nik. Ke:mah. Ihkó:n kita:liah o:me kowit kilpiah nika:n wa:n nika:n kwali kima:mah ya n', *reja**, kwaltsi:n kipalewia. Aha, ke:mah. Pero *más** ekintis:n kikwih chikiwit, chikiwit. Pos nejó:n yehwa yo:n de n' yo:n komekat neli neh no: nika:kakiliaya no:pa:n pero a:mo ke:man, *o sea** a:mo ke:man n' matik ok ne:n ka:ni mochi:wa, a:mo n' mati[k] *siquiera**. Ke:mah tehwa:n tikmattokeh *porque** tim..., ompa no: tia:tawnemiah wa:n de ke timat..., timat..., ninikmattoya ka:n onkak ne:n, ne:n ka:mpa n' itaktsoyohka:n yo:n kowit. Ke:mah wa:n. N' matto..., mattio..., tehwa:n tia:tawnemiah sah, *desde** tiwa:le:wah ne: tani A:tmona:miki, tia:tawnemiah ke:meh tein mahmattok ka:ni te:chtane:xtiliaya *noabuelito** ka:nika ne:n onkak n' wahkal, wahkalmekat. Aha. *Porque** kih..., kihtowaya nok..., noktawahkalmekat. Wan:n ompa tak mo..., onkaya miak *matas** kanah, ke:mah ata. Onkaya miak, onkaya miak, Pero nejó:n ihwa:k a:mo tachihchi:wayah iwki ke:meh ekintsi:n tachihchi:wah, yehwa, yehwa ika tekitih ya, ihwa:k a:mo kichihchi:wayah ki..., tanehnekiah ta:tahmeh sah kitekiah n' komekat wa:n kichihchi:wayah tein kwaltsitsi:n wahkalmeh. Ke:mah. Pero ekintsi:n pos nochi yehwa ika tat..., tachihchi:wah ya, ke:mah pero tikwih sayoh n' kowit tein a:mo kwaltia poposokani, Mm, ke:mah pos nejó:n yehwa n' tikihtowa ne:n n' komekat kwaltia para wahkal wa:n n' i..., iteyo para kwesaltinih i:n a:yakach. p Ke:mah. Para a:yakach. Wa:n ne: a:mo teisá: *más** kwaltia ok tak. Kanah i:pa yehwa sah. Para pahti a:mo..., kanah ata. I:pa yehwa sah ne:n ... a:mo i:pa yehwa sah para a:yakach n' iteyo wa:n nejó:n kowit para wahkal. Wa:n yo:n *igual** a:mo se: kito:ka, yo:n mochi:wa ka:mpa owihka:n, ixwa sah. Ihkó:n ke:mah. A:mo mochi:wa takwalka:n, ke:meh i:n onkak ka:mpa tepe:yoh. Wa:n tikithtowa n' ompa *más** mochi:wa ne: para tani ka:mpa *más** takawa:nia, ke:mah. Tani ne: ka:mpa toto:nik ta:lpan nika:n tehwa:n a:mo mochi:wa, a:it ke:yeh, tak a:mo teh xina:ch *por eso** a:mo mochiwa. Xa: kipia de kitas no: n' ka:mpa *bueno** n' ke:meh de takawa:ni sah no:, Ompa sah eski n' icha:yohka:n, *porque** onkak, onkak ne:n ke:meh yo:n komekatsi:n ma:ski komekat sah pero mochi:wa ka:mpa takawa:ni sah wa:n ka:mpa a:tal ke:meh i:n tehwa:n a:mo mochi:wa. *Porque** nika:n más takwechawtok, ke:mah. Aha. Ke:meh yo:n komekat tikto:kaytihkeh yo:n ke:man yo:n, i:n tikihtoh chi:lmekat mochi:wa ke..., tehtekwa:ko pero ka:mpa takawa:ni. Xa: yehwa ika. *porque** ka:mpa newí:n Tahchiktekopa, newí:n mah se: yowi ne: Ostoka:pan oso Koyo:xo:chiko a:mo se: kita yo:n komekat, a:mo se: kita, se: kita ne: tanikwakopa. Kanah neli, ke:mah. A:mo yehyetok sah nochi ne:n teisá: n'... ke:mah. Yetok sah ka:mpa i..., ka:mpa ichayohka:n, yetok sah. Ke:mah. Ke:mah, pos koma:mo teisá: *más** 'neki tine:chtapowi:s de yo:ni ne: ... Ton *tiempo** tikihtowa ne: ... ka:n tikelnamiki ton *tiempo** ne:n iteyo ki..., konkwiah. Kanah ka:n yo:n ke:mah a:mo, a:mo nikmati ton *tiempo porque** pos ke:meh a:mo, a:mo nika:n onkak yo:n, yo:n komekat ompaka ne: tanikwakopa wa:n ke:meh a:mo achi:chika tiowih pos, tehwa:n tiayah, tiontekitiah Pochotitan wa:n ne: pos *hasta** Nawala:ko n' onkak yo:n, yo:n komekat. Ke:mah ka:n se: kimati ke:mania:n. Ke:mah, mm niono: t'mati ke:maniá:n xo:chiowa. A, ke:mah pos nejó:n koma:mo teh *más** ti..., tikneki tine:chtapowis ok sayoh xine:chili moto:kay. Ke:mah. Kena:mo, pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwale:w San Miguel Tzinacapan. *Bueno** pos neh nimono:tsa Hermelindo Salazar Osollo wa:n tasohkama:tik. A:mo tasohkama:tik tehwa.