Pos kwali tine:chili:s nika:n sepa timahsih, nika:wí: tinentinemih katí:n ox tiki:xmati yo:n pi:tskowit. Mm. Ox se: taman sah *o** o:me taman tiki:xmati, kwali tine:chili:s ke:maniá:n ne:n teyowa *o** ke:maniá:n ne:n xo:chiowa. Mm. Pos yo:n nochi tine:ch..., tine:chili:s para nika:n nochi timomati:lti:skeh. Ke:mah. A: pos yo:n pi:tskowit niki:xmati, yo:n onkak ne: o:me taman, o:me taman pi:tskowit, se: taman ne: pi:tskowit ma:pa:pata:wak wa:n ikowyo ne: ti:ltik ke:meh ma:..., ke:meh ma:tewahkalkowit, ne: i:n ikowyo wa:n no:, no: teyowa. Nehjó:n wa:n se: taman, se: taman yehwa ne:n pi:tskowit mochi:wa nika:kwi:n, yo:n ma:pa:pata:wak mochi:wa nika:wí: tatampakopa, a:te:nohpan, ompa nika:n kapoltitampa mochi:wa yo:n pi:tskowit ma:pata:wak pero yo:n pi:tskowit tein yo:n ... Neh nikilia ma:nehnepantik *porque** se: ima:i we:itsi:n wa:n se:, o:me ima:tsitsi:n mota:lia imahma..., ka:mpa i..., ki:sa ima:i, ixiwyo se:. I..., ka:mpa e:wa no:, inahnakastan mota:lia tsikitsitsi:n, tahtamati ke:meh yo:n te:ntsonxo:chit i..., i..., i..., iyo:lxo:chio ya, tein imetskowyo ya xo:chit, yehyewaltik ata xo..., xiwtsi:n mochi:wa, iwki a ne:n tamati ka:mpa mota:lia imahma:tsi:ntan ne:n pi:tskowit. Neh, neh nikilia ma:..., ma:nehnepantik yo:n xiwit, pero a:mo ma:nehnepantik soh ..., Ke:mah ka:mpa ki:sa ima:xiwyo, ompa ki:sa sepa o:me tsikitsitsi:n. *Casi** de panki:sa ya, mo..., monehnepanowa ya. Yohyowaltik sah ke:meh yehwa yo:n te:ntsonxo:chit i..., tein ikechtayo ata kipia yewaltsitsi:n ima:xiwyotsi:n, yehwa yo:n yeh ika nikilia ma:nehnepantik. Ke:mah, yehwa yo:n, yehwa yo:n kiliah pi:tskowit no:. Yo:n mochi:wa nika:n we:ikowtahpah. Ke:mah, yehwa Ampo:wi:n a:mo kachi mochi:wa, nika:kwí:n kachi ... Nika:kwí:n a:mo no: mochi:wa, ompa ne:wí:n se: kita ne:wí:n kowtahpa mochi:wa yo:n pi:tskowit wa:n semi kwaltia para, para salo:mets tein melaktsi:n mochi:wa. Wa:n no: kwaltia para a:chahmets, wa:n no: kwaltsi:n *porque** chi:chiltik ne:n, ne:n ikowyo, komohkó:n, komohkó:n a:paliw kwaltsi:n chi:chi:le:wi, de moa:chahmets kwaltsi:n chi:chi:le:wi wa:n kwaltsi:n se: kalaxowa, kwaltsi:n moka:wa. N' takwa:wak no:. Wa:n, ke:mah wa:n para ne: salo:mets ... Ke:meh i:n se: tekiti ika kiowit, komo se: tekititok wa:n a:paliwi se: isalo:mets kwaltsi:n chi:chi:le:wi se: isalo:mets wa:n kwaltsi:n *porque** eti:k. Eti:k. Eti:k yo:n, yo:n kowit, yehwa yo:n niki:xmati neh wa:n no:, no: ta:ki ke:meh yo:n tein ma:nehnepantik nimitsilia. No: ta:ki ita:kka imahma:..., ka:mpa ma:xiwyoh ompa ki:sa tein ima:..., ima:i ya, ompa ki:sa iteyo ke:meh yo:n, ke:meh wa:wkowit mochi:wa i..., iteyo iwki a mochi:wa ne:n iteyotsi:n ne:n, ne:n pi:tskowit tein ma:nehnepantik. Ke:mah, ompa mosa:lowa ka:mpa yo:n imahma:tsi:ntan, ompa ne:n ... Pero xo:chit a:mo ke:man nikita yo:n pi:tskowit, nikitani ita:kka, xoxoktik ita:kka ne: de ke, de ke nehjó:n selik ok wa:n de chika:waya ya ti:ltik. Ti:ltik wa:n yo:n a:mo, a:mo teh kikwa chikteh, sepa ompa ma:wilowa sepa yo:n kowtet. A:, ke:mah tikita ne: mah ki..., kikwa ne: oso ti..., ke:man xo:chiowa, mm. Ne: ka..., ka:n ke:mah nikita chikteh kikwa. Ke:mah, yehwa yo:n niki:xmattok, o:me taman yo:n pi:tskowit. Pos neh no: nik..., niki:xmati de o:me taman yo:n mapa..., tehwa:n tikiliah ma:pa..., pa:pata:k pi:tskowit. Mm. Yo:n mo..., mochi:wa, yo:n, yo:n no:, no: kwaltiaya para n' *hacha** kowit oso para salo:nkowit, yo:n no:, no: kwaltia pero achi, achi yema:nik, kachi takwa:wak yehwa yo:n ma:pisi:ltik pi:tskowit. Ke:mah. Kachi takwa:wak wa:n kachi *más**, kachi eti:k, mm. Ke:mah, mm. Achi eti:k wa:n kachi kwaltsi:n chi:chi:ltik wa:n i:n se: taman pos ne: ma:pa:pata:wak wa:n no:, no: kwaltsi:n mochi:wa mela:wak. No: kwaltsi:n mochi:wa. Wa:n yo:n kwaltsi:n ihkó:n ma..., mopampihpilowa i..., mopihpilohtiw iteyo. wa:n kwaltsi:n ne:n ... Neh nikitaka se:, yo:n ista:k ixo:chio. Mm. Ista:k ixo:chio wa:n xoxoktik *cuando** tsikitsitsi:n ihkó:n moskaltihtiw ihkó:n. Mm. *Hasta** wehwei mochi:wa, ke:mah ne:n tihti:le:wi. Ti:le:wi a, de chika:waya. Tihti:le:wi de chika:waya, pos no: nikitak se: *viaje** ompa, ompa ihkatoya ne:n te:na:ka:l. Mm. A:mo nikmati ox xa:, ox kikwa yo:n chikteh. Mm. Wa:n pos yo:n de, de sepa chika:waya ya, nehjó:n tihti:le:wi panxi:nia ne:n ox a:mo se: kimati ox kehke:wiliah, kipihpixkah ne:n chiktehmeh oso xa:, xa: yehwa ise:lti ne: pihíxki. Mm. Ke:mah, yo:n no:, no: tikitayah ne: ... Wa:n ke:masá: yo:n a:mo no: kimatih ox kwali ika ne: tama:chihchi:wah ne:n tokni:wa:n, ika kichi:wah yo:n ko:skat no:. Mm. Mm. Yo:n kohkoyo:niah wa:n no: ki..., kisa:lowah wa:n no:, no: kwaltia. Ta: yo:n no: takwa:wak ne:n i..., iteyo, takwa:wak iteyo wa:n ye:kkwaltsi:n mochi:wa ohololtik. kwaltia, ke:mah de takwa:wak kwaltia, kwaltia eski, mm. Yo:n a:mo a:kin kimati, yo:n nik..., neh nikitani *porque** nikwiti ke:masá: ne:wi:n. Mm. Ka:mpa ne:n kowtah, ka:mpa yo:n se:, ka:sá: ika te..., tepe:tampa. Mm. Mm. Ompa nikwiti yo:n kowtet wa:n yehwa yo:n nikita ne:n pos ahko yetok te:na:kal pero a:mo se: kimati ox kipipi:na oso xa: ki..., xa: ki..., pero a:mo kitohtolo:s ta:wehwei tepitsi:n. Ke:mah. Oholo:ltik. Mm. Wa:n yehwa yo:n de, de chika:..., de selik ihkó:n xoxoktik wa:n de chika:waxtiw a ne:n ihwa:k ne: tihti:li:wi a. Tihti:le:wi a wA:n panxi:ni. Mm, ti:le:wi a. Wa:n yehwa yo:n se: kololowa wa:n yehwa yo:n tein kichi:wah ne:n ko:skat tama:.., tama:chihchi:walis, ne: kikohkoyo:niah wa:n kwaltsi:n kisa:sa:lowah, kima:nelowah. Mm, mm, mm, mm. Wa:n miak ihkó:n a:mo kimatih yo:n ox ne:n tahtakwa:wak, yo:n tahtakwa:wak semi. Takwa:wak, mm. Yo:n tahtakwa:wak yo:n iteyo wa:n pos yehwa yo:n no:, no: kwaltia para kowtati:l. No: kwali, no: tatas kwaltsi:n, ta: yo:n ye:kpipi:nik yo:n kowit, ne:n kachi pipi:nik tein chi:chi:ltik. Ke:mah, takwa:wakkowit no:. Mm. Wa:n i:n seki ista:k, achi ne:n, achi ista:k. Ista:k achi, ke:mah. Tepitsi:n chi:chi:ltik ie:wayo. Mm. Wa:n nehjó:n teyowa i:n ma:rzokopa, nochi i:n abril ti..., tipano:keh. Mm. Ihwa:k ne:n teyowa wa:n nochi i:n marzo. Mm. I..., hwa:k ne:n mochi:wa iteyo wa:n ke:meh ekintsi:n pos tamik a. Tamik a, mm. Tamik a, tamipanxi:nik a. Ekintsi:n xi:ntos ka:sá: ika tatampa ya. Mm. Wa:n yehwa yo:n ne:n timomati:ltiah, pos no:, kwalia ke tine:chilih ne:n pos neh a:mo, a:mo nikitstok ne:n i..., ima:yo ox manehnepantik. Mm. Neh sayoh nikita nen i..., ima:yo ne:n kwaltsi:n ihkó:n yetok pero a:mo, a:mo no:, a:mo nikita ne:n ... Pero kwali a ke tine:chilih ke:meh tikowtahnemih. Mm, mm, mm. Pos kwali tikitaskeh ke:ní:w ima:yo. Ke:mah. Ox we:wehka yetok Mm. Ox ma:nehnepantik. Mm. katí:n de n', de yo:n nochi ma:pa:pa..., achi ma:pisi:ltik, yehwa yo:n nochi mah nochi se: kitas. Wa:n de ma:pa:pata:wak no:, no: tepitsi:n ma:..., ma:we:wehka, ihkó:n mota:lia ixiwyo. Ke:mah, mm. Yo:n no: kwaltsi:n mo..., mote:tekpa:na. Mm. Wa:n yo:n a:mo no: semi tel..., kihto:s xahxakachtik, *siempre** alaxtik seki, alaxtik. Mm, alaxtik, mm. Wa:n yehwa yo:n nochi ekintsi:n timoma:tiltihtokeh de yo:n pi:tskowit pos nochi, nochi kwaltia para teisá: tikwih para kowtati:l *o** para ... Yo:n a:mo ke:man nikita mah tiki..., kikwika:n para teisá: yo:n kalkowit. Mm. Yo:n a:mo ke:man nikita. Kanah. A:mo, pané: kanah *porque** a:mo wehwei mochi:wa, a:mo weyak mochi:wa mehmela:wak, sanoke yo:n mochi:wa tohtokotstik sah. wa:n mehmelaktsitsi:n pero tsikitsi:n sah ke:meh ahsi sepa se: salo:mets sah para *más** momaxalowa ya wa:n a:mo moskaltia wehkapan, tsikitsitsi:n sah mochi:wa kowtsitsi:n. Mahma:ta:lpan. Ke:mah, tsikitsitsi:n sah mochi:wa. Ompa itsmoli:ni wa:n mahma..., momahma:yo:tia ya wa:n a:mo, a:mo nikihto:s we:i kowit mochi:wa, tsikitsitsi:n, yo:n motohtoma:wa no: seki. Mm, a:mo wehweikowit, ke:mah yehwa. Ke:mah. Wa:n yo:n no: seki ne: *cuan...,** ke:masá: se: kikwi yo:n ne:n i:n tikitayah ne: ta:tahmeh, ihkó:n tota:tahwa:n kionkwiah, kitamachi:wayah wa:n 'kwitih se: takoto:n ihkó:n wa:n kitapa:nayah. Mm. Wa:n yehwa yo:n kixihxi:mayah para ne:n *hacha o** para ne: salo:mets no:, no: kwaltia ya. Ke:mah. Wa:n no: kwaltiaya yo:n itsmol, de n', de ihkó:n mehmela:wak e:wi de itsi:ntan, ka:mpa se: kite:nteki wa:n e:wi wa:n yehwa yo:n no: se: kitamachi:wa ya wa:n se: kita..., kwa:ta:lilia ya se: isalo:n, yehwa yo:n no: mehmela:wak. Ke:mah. Mehmela:wak se: kwia. Wa:n no: kihtowa:yah yehwa yo:n kikwiah para salo:mets ne:n kitapa:nayah wa:n kwaltsi:n kixihxi:mayah. Xa: no: ke:masá: tikchihchi:wak de yo:n se: kixihxi:ma, kwaltsi:n mela:wak moka:wa. Ke:mah, ke:mah miaktsi:n. Yo:n pané: a:mo semi i:xkohkopi:ni. Yo:n kanah, yo:n kwaltsi:n ki:sa kwaltsi:n ke:meh yo:n ma:tewahkalkowit, ta yeh no: kwaltia para salo:mets, no: kwaltia, ke:mah. Ke:mah, kwaltia. A:, no: kwaltia, wa:n pos yehwa i:n nochi timomati:ltiah, ne: yehwa yo:n kowtsí:n nochi, nochi kwaltia para kowtati:l, yehwa ya para i:n tama:chihchi:walis iteyo. Mm. Yehwa yo:n para ne:n tikwih para i:n a:chahmets, sepa no: yehwa ne: tikwih para i:n salonkow, ke:meh i:n ke:masá: ahsi a ne:n to:naltsi:n kemaniá:n ti..., ke:masá: tek..., tekititih. Niman tikihtowah ekintsi:n nikte:mo:ti yo:n pi:tskowit, yo:n kachi taxi:kowa, kachi takwa:wak. Mm. Entó:s pos se: kite:motia ne:wi:n, ka:sá: ika se: kahsi mehmelaltsitsi:n de ka:mpa yo:n itsi:ntan itsmoli:ni. Mm. Yo:n itsmoli:ni no: ahko pero yo:n a:mo, a:mo momehmela:wa, yo:n mochihchihkolowa. Ke:mah chihchihkoltik, mm. Ompa *mismo** momahmaxalowa sah. Yo:n ka:mpa momahmaxalowa ya pos ompa ne:n e:wi n' xo:chitsí:n wa:n ompa ya ne:n mota:lihtiw iteyo. Ke:mah. Ompa mota:lihtiw iteyo wa:n ompa mosa:sa:lowa ya, *después** ne:n de, de tsikitsitsi:n pos ihkó:n no: moskaltihtiw xoxoktik wa:n sepa de n', de chika:waya, pos de, de yoksi a, pos tihtile:wi a. Mm. Mm. Tihtile:wi a, ompa xi:ni wa:n yehwa yo:n nimitsilia ke:masá: se: kita ta:lpan ne:n ... A:mo kipia ok n' e:wayo, yo:n tak a:mo se: kimati ox ise:lti ki:sa yo:n ie:wayo, xa: ki..., xa: ki:xtilia ne:n chiktehmeh *o** xa: chechelo:meh. Ke:mah, yo:n a:mo se: kimati *porque** a:mo, a:mo *hasta** ompa se: nentok a:mo wel se: kitas, se: pano:tiki:sa sah pero a:mo wel se: kita ke:ní:w yo:n. Se: kipanowia sah kowtsí:n wa:n pos yehwa yo:n nochi ne:n tota:tahwa:n kikwiah para ne:n teisá: kowtsí:n kitatekiwtia:yah. Kowit, ke:mah se: kipanowia sah, mm, mm. Yo:n pero neh nikmattok para nikihto:s ke:meh i:n kaltsi:n no: se: ke..., ketsa se: yekawiltsi:n, pos yo:n mah nikihto:s mah se: kitekiti kalkowit, a:mo kwaltia. Ke:mah. A:mo kwaltia *porque** tohtokotstik, tohtokotstik, momahmaxalowa sah. Tohtokotstik mochi:wa, mm, mm. Soh ke takwa:wak semi. Takwa:wak ke:mah takwa:wak, pero tohtokotstik. Wa:n okseki nikmattok ne: taihtik nochi chi:chi:ltik ikowyo. Ke:mah. Chi:chi:ltik, *hasta** ie:wayo se: ki:xtilia, ye:kchi:chi:ltik. Chi:chi:ltik ata, ke:mah. Wa:n i:n seki a:mo semi. I:n achi nehnextik ne:n ike:span mo..., mota:lia i:n tein ma:pa:pata:wak, nehnextik. Mm, ke:mah. Nehnextik wa:n pos no: seki mela:wak mochi:wa pero a:mo semi telwehkapan. Ka:n semi, ka:n semi, a:ah. Mm. A:mo semi wehkapan nehjó:n ma:talpan pero yehwa yo:n ne:n a:mo nikihto:s mehmelaktik mochi:wa, yo:n kwaltsi:n momahmaxalowa sah. Ke:mah, yehwa yo:n neh nik..., nikitani sayoh wa:n teh xa:, xa: kachi tikmattos ne:n ... Ke:mah. Ta: no: iwki sah no: nikita neh kowit, yehwa sah, ka:n teh *más** niki:xmati, neh i:pa yehwa sah yo:n nikita tein kwaltia para salo:mets wa:n yehwa sah yo:n. Ke:mah, *hasta** se: kwelita *porque** kwaltsi:n chi:chi:ltik *cuando** a:paliwi ne:n kowtsi:n. Chi:chi:ltik wa:n no: kwali se: ki..., se: kikwi, nochipa se: ki..., para nochi ne:n teisá: ihkó:n se: kikwi, nochi, nochi kwaltia. Nochi kwaltia, ke:mah. Mm. Pos yehwa sah yo:n wa:n tak no: yehwa sah neh. Pos kwali tine:chili:s ne:n moto:ka:i, ne: ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:n, ka:n tiwa:le:w. Ke:mah. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos no: *igual** neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Mm.