We:noh Tacho, nika:n timoahsih sepa, ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n ... se: kowit kiliah o..., ka:n 'mati ox pi:tskowit, ¿Ke:ní:w tikilia n' teh? Pos tikneki tikmatis no: kox niki:xmati, neh niki:x..., neh nilia nikihtowa pi:tskowit. Pi:tskowit. Mm. Aha:, ke:mah, ox tiki:xmattok, ne: ka:ni mochi:wa, ton *tanto** de wehkapan moskaltia, ke:maniá:n xo:chiowa wa:n ox kwaltia teisá:. Pos nehwa nik..., no: nikixmattok, pos semi kwalia: no: tine:chtahtania, nika:n timona:mikkeh, mah timomati:lti:ka:n, ke:ní:w ox niki:xmati yo:n pi:tstkowit ke:meh tine:chilia. Pos neh niki:xmatok, no: kwaltia para ne:n teisá: kowit, ke kiliah pi:tskowit *porque** de se: kitehteki para ne:n *hacha o** para n' salo:nkowit pos takwa:waya, ahaktok, *por eso** kiliah pi:tskowit, yo:n ahaktok ihko:ni wa:n komo sepa se: kixihxi:ma nochi, kwaltsi:n chi:chi:le:wi. Chi:chi:lewi nejó:n kowit wa:n nejó:n kowit no: ki..., no: ki..., no: kwaltia se: kitapa:na pero semi takwa:wak *porque** ke:meskia ahaktok, ihi:xyeh. Wa:n yo:n no: kwaltia ne:n para tama:chihchi:walis no: kichihchi:wa ne:n tokni:wa:n para ... Wa:n ke:masá: ka:sá: ika kinamakatih, monamakili:tih wa:n pos miak a:mo kimatih pero pos neh no: nik..., nikmatik wa:n nikchi:wa, *después** ne:chyo:le:wah mah nikte:mo:ti. Nejó:n *cuando, cuando** selik, ne:n moka:wa ne:n xoxoktik wa:n ista:k n' ima:xo:chio, mokehketsa n' ik..., ikwa:pan wa:n *cuando** yoksi a xi:ni a ne:n tih..., tih..., ti:le:wi a. Ti:le:wi a ne:n, ne:n kapoltsitsi:n ihko:ni, ke:meskia yo:n xa:lkapolin iteyo wa:n pos yo:n semi kwaltia, onkak ne:kwi:ni, ka:mpa ... Ne:wi:n ka:mpa, ka:mpa semi paniá:n, ma:pahpata:wak wa:n ma:pihpitsa:wak. Yehwa nejó:n niki:xmatok wa:n n' oksé: n' taman de ka:mpa mochi:wa itsi:ntan tepe:t wa:n i:n semi ne:n ... I:n se: pos no: taman, kiliah ... Nochi n' ike:span kwaltsi:n ne:n nejó:n kowit pero pos a:mo tik..., a:mo ... Pos neli neh a:mo ke:man, nikihtowa ne: mah kikwika:n teisá:, para teisá: kowit kitsaya:nakeh, tehwa:n *solamente** tikwih para ne:n, para n' a:chahmets oso salo:nkowit. A:, yehwa sah Yehwa yo:n niki:xmattok Wa:n tikihowa tikonkwi, toni ne: ti..., tein para ne: tama:chihchi:walis, ton tikonkwi, iteyo *o** ixo:chio *o** i..., A:, iteyo. Iteyo. N' iteyo, tahtakwa:wak no: n' iteyo no: nikwiti, ke:mah yo:n para nejó:n mokechta:liliah wa:n yeh nikwiti, kisahsa:lowah kwaltsi:n ihkó:n. kite:tekpa:nah wa:n kwaltsi:n ne:n kikwih, yo:n tahtakwa:wak pero yo:li:k kohkoyo:niah Kichi:wah ke:meskia ko:skat *pues**. A:, mm. wa:n kwaltsi:n ne:n ... Yo:n semi kikowah koyo:meh wa:n yo:n a:mo kimatih kox kwaltia nejó:n, nejó:n tet, pos a:mo no: kwaltia *cuando, cuando** yoksi a:mo kwaltia *porque** ke:meskia yo:n pa:ti. Pa:ti pero moka:wa sayoh ne:n iteyo, de n' taihtik a, paniá:n ne:n ti:le:wi ipane:wayo wa:n taihtik moka:wa ne:n iteyo ya. Yehwa ya tein kikwih para ko:skat Yehwa kikwih se..., seki wa:n seki ne: kikwih de n' xoxoktik ne:n, kwa:tsah wa:n kwaltia. A:. Yo:n semi yo:li:k semi kohkoyo:niah. ¿Ke:yeh? Takwa:wak *o** ... Takwa:wak, takwa:wak ne:n tet para n..., wa:n i:n no: kwaltia para ne:n ... Nikmattok para ne:n kowtati:l, ima:yo wa:n kwaltsi:n ima:yekapan wa:n ki..., kikwih para kowtati:l wa:n pos yo:n no: semi kikwah ne:n chiktehmeh N' iteyo, mm. n' iteyo, te:na:ka:lmeh *o** chechelo:meh *o** kwitatohtokmeh, nochi tein eski chiktehtsitsi:n kikwah, kitila:nakih wa:n ne:kwí:n kwi:kah wa:n pos nejó:n yehwa yo:n neh nikmati. Katí:n me:tsti teh tikonkwi tikihtowa iteyo, ¿ka:n tikelna:miki? Pos neh nikwiti itech ne:n, itech mayo. A:, itech mayo. Mayo *o** abril yo:n onkak Aha:. Onkak, ekintsi:n xa: onkas ya. Wa:n *qué tal** wehka:wa tikihtowa para salo:mets oso para a:chahmets. A:, wehka:wa *siempre**, wehka:wa, ta: se: kwa:ta:lilia wa:n ika se: tekiti. Wehka:wa, a:. Wehka:wa *porque** takwa:wak *por eso** kiliah pi:tskowit, Aha: wa:n xa:, xa: tetsi:ltik no:, ¿kanah?. Ke:mah ata. Kiliah pi:tskowit *porque** te:tsi:ltik, tehtetsi:ntik, owih ya para se: kixihxi:ma, Aha, ke:mah tehtekochtia. wa:n para se: kimela:wa pos yo:li:k, takwa:wak, entó:s nochi moka:wa chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik nochi. Chi:chi:ltik, yo:n a:mo, a:mo nikihto:s ista:ktia yo:n kowit, yo:n *hasta** ke se: kita:lia n' *hacha**, chi:chi:ltik a ai se: kiwi:katinemi wa:n salo:nkowit no: kwaltsi:n chi:chi:ltik se: kwi:ka. Se: kwi:katinemi de se: kwa:chihchi:wa, mm. O:me taman tikihtowa. O:me taman. Oksé: no:, n' oksé: no: *igual** ne:n pi:tskowit pero achi ma:pisi:ltik, pero yehwa mochi:wa ne: tepe:yoh wa:n i:n seki se: kahsi ka:sá: ika panián. Kati:ni tein ma:pa:pata:wak. N' de ma:pa:pata:wak no: se: kahsi paniá:n, yeh ika ne: se: 'kwiti wa:n okseki se: kahsi pero kachi, kachi owihka:n ya. Ke:mah. Pos no: n' okseki a:mo ke:man nikita ne:wi:n, ka:sá: ika nikita ne:n paniá:n i:n okseki Nika:kwí:n ka:ni ... Mm. *eso** kwal..., kwali se: kololo:ti Nika:kwí:n ka:ni mochi:wa, ka:ni ... Komo se: kite:mo:wa ka:ni se: kahsis Pos nika:n no: onkaya nika:n xola:lpan. A:, onkakya xola:lpan No: onkaya, yetoya se: *mata** kaltsi:ntan pero ekintsi:n pane: kite:ntekkeh. Pero *más** onkak nika:wí: *la[do], nika:n i:n A:tsa:la:n ne:paka, de n' ista:ka:t pero a:mo semi kowtah. Onkak, mm. Nochi onkak nika:kwí:n ahko[kopa] ne:wi:n, se: kah..., okachi se: kahsi. A: pos ... Mm. Ke:mah. Nejó:n wa:n yo:n a:mo tikmati, a:mo kwaltia para pahti, teisá: mo..., i:pa, i:pa para salo:mets sah wa:n para, para ne: iteyo tikihtowa kichi:wah ko:skat Pos neh a:mo ke:man nik..., nikita ne: mah ki..., kitekika:n para pahti, a:mo, neh sayoh nikita i:pa yehwa sah para salo:nmets *o** para a:chahmets. *o** para ihkó:n, kow..., kowtati:l, kitahtapa:nah *siempre** semi yo:li:k nimitsilia ne:n kitapa:nah *porque** ke:meskia ahaktok wa:n tikihtowa no: ... Aha. Se: kix..., pos n' oksé: a:mo nikistok ne:n ox semi ne:n itech mayo teyowa *porque** i:n se: nikita *porque** ke:masá: nikwiti nejó:n iteyo. wa:n tikihtowa o:me taman nochi, nochi itech *mes de mayo** n' teyowa oso seki ... [Tein] ma:pa:pata:wak. wa:n katí:n tikonkwi tein ma:pa:pata:wak ne:n tikihtowa ma:i..., a:. De n' ma:pa:pata:wak n' i..., ixiwyo, yeh nik..., nikwiti, yo:n ixiwyo kwaltsi:n ma:ahalaxtik. Ke:mah ma:ahalaxtik wa:n achi ma:pihpitsa:wak ihkó:n wa:n de ke to:na, de selik ne:n ixiwyo kwaltsi:n ke:meskia ma:petaktik. A:, pos nejó:n xa: teisá: *más** tikmati ok ke ... de yehwa yo:n kowit ne: tikneki tine:chtapowi:s. Pos neh pané: yehwa sah nejó:n kowit [tein] timolwihkeh. *Bueno**, pos ne: [xi]ne:chilwi soh ke:ní:w moto:ka:i. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, nejó:n niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. *Bueno, este**, n' pos tasohka:matik, neh nimono:tsa Hermelindo Salazar wa:n no: niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan.