*Bueno** Tacho nika:n timoahsi sepa ne: timonohno:tsatih de yo:n sanJosé: n' iswat a:mo nikmati ox no: tiki:xmattok n' teh. A: de n' sanJosé:iwa:t, iswat ke:mah. Pos no: kwalia ke nika:n timahsikeh itech i:n ohti pos, semi kwaltsi:n se: motahtania. Nejó:n SanJosé:iswat no: niki:xmati no: niki:xmati yo:n... Pos no: kiwih ne:n para ke:meh i:n itech *todosantos** no: kikwih para n' taxkaltsí:n kipi:kih. Wa:n SanJosé:iswat ka:nsika ne:n onkak... Ka:nsika ne:n ke:mansá: no: onkak nika:n masa:owatah nochi ne:wi:n. Wa:n seki tak 'kwitih ne:n *matita** wa:n kitohto:kah. Ekintsi:n ka:nsika *kahfenta** pos kipiah ya yo:n seki kwaltsi:n ma:pahpata:wak wehwei mochi:wa n' ima:yo wa:n pos n' ixo:chio kwaltsi:n ne:n chi:chi:ltik ihkó:n mokehketsa wa:n yo:n a:mo wehkapania. A:mo wehkapania ihkwí:n sah... Ihkwí:n sah mochi:wa wa:n kwaltsi:n ima:y moka:wa wa:n ye:kma:xaxakachtik nijó:n xiwit wa:n semi kwaltsi:n ika kipi:pih n' taxkaltsí:n, tamal wa:n yo:n ke:masá: *cuando** onkatia i:n de chika:waya nochi a pos ke:meh eskia xi:ni xokoya wa:n *después** sepa ne: its... Ke:meh eskia itsmoli:ni tsikitsitsi:n moka... Mokawa: ne:n itsmol sepa sehse: xiwit ne:n kipia ya a:mo... Ait ke:yeh tak yo:n de chika:waya ma:xi:ni xa:... Xa: tikitani no:. Ne: ke:mah nikitani nimolia yo:n eski kamohyoh, *porque** nejó:n onkak se: *tiempo** ke poliwi, ne:... Ne: *casi** pané: xo:chiowa ke:meh i:n *mes** de mayo neli n' tikihtowa mokehketsa ata wa:n ixo:chio chi:chi:ltik *casi** a:mo tel chi:chi:ltik *si no que** mahyá: *medio** chi:chi:ltik wa:n mahyá: tepitsi:n kostik iwa:n. *Casi** o:me taman chi:chi:ltik wa:n achi kostik aha nejó:n... Mo... O:me taman SanJosé: n' iswat onkak? A:mo neh nikita sayoh se: taman a: ke:mah. A: ento:s neli yehwa yo:n kostik wa:n chi:chi:ltik tepitsi:n ixo:chio wa:n mokehketsa sehsé: ime... Metskowyo mahyá: ke:mah sehsé: ke:mah wa:n yo:n teyowa eski *porque** neh niki:ita ixwa de sa:te:pan ne:n... Ne:n *plantitas** no: ne:... Ne: nokahbe:ntah nik... A:mo n'mati nikto:kka pané: wa:n ekintsi:n miak... Miak *matas** onkak ya pero ekintsi:n *tiempo** komo se: kite:mowa yo:n a:mo se: k'ahsi, a:mo tei ekintsi:n a:mo tei xokoya. Nejó:n, ke:mah pero A:chá: ke:meh Xa: ke:meh itamia:n Agosto pe:wa pahpankisa ya ihkó:n wa:n pos ihsiwka mos... Panki:sa wa:n moskaltia pos ne:nke:n moskaltia wa:n yo:n kipia n' i... Ikamohyo. Itesyo. Kipia n' ikamohyo *porque** Ke:mah kipias ikamohyo. Ka:mpa n' ikamohyo ompa panki:sa ne:n xiwtsí:n ke:mah. Ompa moskaltia wa:n ke:mah se: kita sikera ma:kwi:l *o** chikwase:n ne: xiwtsitsí:n tsikitsitsi:n xoxoktik kwaltsi:n ihkó:n moskaltia ke:mah wa:... Wa:n ihkó:n moskaltihtiw ihkó:n moskaltihtiw *hasta** wehweia ihkó:n de... De wehweia yohyowaltik xa: no: tikitani neh nikitani yohyowaltik ihkó:n mochi:wa ke:mah. Wa:n ma:xahxakachtik nika:n de n' ii:ka:n ento:s yehwa ya n' kikwih. Ke:masá: no: xa: no: tel we:i ye:kwe:i moka:wa de ke tsikitsi:n ne:n taxkaltsí:n kichi:wah pos we:i moka:wa n' xiwtsi:n kwaltsi:n ki ki... Kitetsi:lowah. Aha ke:mah wa:n neli *todosantos** onkak semi miak tokniwa:n ki... Kikwitih. Ke:masá: neh no: nikonkwi, pero... Wa:n kweli... Seki:n kwelitah ne:n ika kipi:kiskeh *porque** yo:n a:mo tsaya:ni a:mo ke:meh okseki iswat *porque** pahpata iswat oso yo:n nexkoko:kiswat... a:mo tsaya:ni *Bueno** nochi n' okseki iswat se: k'oli:nia tepitsi:n wa:n tsaya:ni yo:n ka:mpa ika ne:n mahyá: nochi kipia *rayas** ata ke:meh nexkoko:kiswat yo:n semi teltsahtsaya:ni. Ke:mah wa:n yo:n SanJosé: n' iswat a:mo tsaya:ni. Sayoh kihtowah ke itech nijó:n nexkoko:kiswat kachi ahwia:k n' taxkaltsí:n wa:n SanJosé:iswat no:... No: taman a:mo se: kimati. Ne: neh nikakilia:ya ne: nokalihtik kihtowah ke ne:n sanJosé: n' iswat yehwa ne:n kwaltsi:n *porque** a:mo tsaya:ni pero kit tel kahkanaktik wa:n de kahkanaktik kihtowa ne:n taxkaltsí:n de sa:te:pan no: mahyá: kahakaltia tehtewa:ki aha tehtewa:ki wa:n ne:, ne:n nexkoko:kiswat kihtowah ke:meh tila:wak ne:n taxkal *cuando** pe:wa oksitia no: yema:nik kwaltsi:n wa:n a:mo... A:mo tehtewa:ki semi, a:mo kakaltia. Ah... Yehwa yo:n neh nikakilia:ya ne:n... Nokalihtik noma:n wa:n kihtowa:ya ke:masá: nejó:n x'kwitih kihtowaya ne:n, nejó:n sanJosé: n' iswat itech *todosantos** pero no: x'wa:lwika:n okseki a:mo miak semi x'wa:lwika:n SanJosé:n' iswat *porque** nejó:n yo:n komo wehka:wa se: kita:lihtok se:... De wehka:wa ya neli tewa:ki n' taxkal *o** kahakaltia ka:kakaltia wa:n a:mo *igual** ok se: ki... Se: kikwa pero ne:n okseki ne:n kwaltsi:n yema:nik ki:sa n' taxkal wa:n yehwa ya ne:n kita:lia pos ne:n kita:lia itech i:n *pla**... Kipihpixkah wa:n kwaltsi:n newi:n ne: se: kihnekwi kwaltsi:n ahwiak ke:mah. Aha wa:n ne:n pos i:n... N' taxkaltsi:n Yehwa yo:n iswat i:pa sayoh para ika tamal kipi:kih *o** no: kwaltia tak teisá: ika kipi:kiskeh ke:meh i:n ke:masá: se: kwi:ka se: itaxkal no: kwali ika te:pi:kiliah se: itaxkal ta: pos neli kwaltsi:n ne: kanaktsi:n wa:n... Wa:n se: k'kekelpachowa kwali wa:n a:mo tsaya:ni. Wa... Pos neh ke:masá: ke:meh n'tekiti ne: kowtah wa:n ne: ka:mpa ika onkak nikwa:lkwi wa:n ika ne:chpi:kiliah notaxkaltsi:n. Ke:mah *porque** nejó:n pos neli kwaltsi:n, kwaltsi:n ika tapi:kih. ke:masá: a:mo se: kahsi yo:n nexkoko:kiswat pos yehwa ya ne: se: kiteki wa:n se: kwa:lki yo:n nochi, nochi kwaltia nejó:n xiwtsí:n ke:mah. Aha. Ke:mah kwaltia miak wa:n yo:n onkak semi itech, itech *todosantos** para kikwih para ne:n nochi ika kipi:kih ne:n tamaltsi:n para... Wa:n yo:n ne:n 'kihtowa pos no: nikitani yo:n ke:meskia se: kita poliwi pero *después** sepa se: kita sepa e:wi a *mismo** sepa ompa itsmoli:ni. Ke:mah. Itsmoli:ni. Wa:n pero neh a:mo nikmati ne:n a:mo ke:man nikita xa: kimolo:ntiah para pahti ihkó:n neh nikita sayoh para ne:n, kikwih. Neh no: s... N'mattok sayoh i:pa para yehwa yo:n para tamal ika kipi:kih ke:mah. Pero para pahti a:mo, a:mo ke:man, a:mo ke:man t'tatekiwtiah nochi n yo:n nokahbe:ntah ne: a:tekohkomol wa:n i:n ne: a:pi:pias wa:n i:n nika:n i:n tena:nkwa:ko onkak nochi wa:n yo:n onkak de... de *todosantos** se: kiteki *kisegui**... Kisentoka mokohkopi:ntiw *hasta** Diciembre nochi onkak ok wa:n yo:n tikto:kak n' iteyo oso *matita** a:mo *mata, mata** sa... Ne:n, ke:meh yo:n ka:mpa mochi:wa, ka:mpa ixwa nikto:kaya *planta** pero nimitsilia nejó:n ke yo:n *después** de xo:chiowa teyowa *porque** sa:te:pan yeh momiakilia *mismo** sate:pan se: tame:wa se: kahsis oksekia sepa ne:n n' iswakone:meh wa:n moskaltia wa:n pos miakia. Pos neh a:mo ke:man nikita ne:n i..., iteyo ke:niwki neh nikita sayoh n' ixo:chiyo, n' ixo:chiyo. Ke:mah neh ka:n no: ke:man 'talia *cuidado** ne: ke:niwki n' iteyo a:mo nikmati k... Pero ne:n neli de xo:chiowa wa:n tak teyowa ya wa:n ihwa:k a ne: *después** de n' chikawa:ya n' iteyo momoya:wa ise:lti wa:n ixwa yo:n we:i mata mota:lia wa:n ta:tampa ne:n ixwa ya ne:n kone:meh ke:mah. Neh ke:meh n'tsilia a:mo, a:mo ke:man nikita ne:n i... N' iteyo *o** ke:maniá:n ix... *O** ke:maniá:n xi:ni neh nikita nochi ne: tsikitsitsi:n ne: *matitas** ke:mah wa:n nejó:n... Ke:meh take:s yo:n i:nika:n i:n tena:nkwa:ko nimitsilia nejó:n ke:m... Iwki temo:tiw *mismo** yeh *mosemillarohtiw** a: de ihkó:n de taneki:stiw ompa ya ne:n moskaltia ya. Ke:mah. Aha xii:ntiw n' iteyo wa:n ixwatiw. Ke:mah wa:n... Ke:mah momiakilia ke:mah wa:n... Wa:n yo:n no: miak... Momiakilia Ait ke:yeh kiliah SanJosé: n' iswat ne: *bueno porque** nochi n' iswat nochi kipia ito:ka:y pero pos mah se: kihto ke i... onkak ihwa:k semi *cuando** ilwiti San José: a:mo no: wa:n pos n' ixo:chio neli xo:chiowa ke:meh Mayo wa:n... Nejó:n mahyá: a:mo kipia de kitas nió:n tei iwa:n sanJosé: pero ait ke:yeh iwki kiliah pos yo:n kwaltsi:n iyo:lpan ne:n e:wi n' ixo:chio pero a:mo nikmati ne:n, ke:maniá:n ne:n, *mero** ne: xo:chiowa neh sayoh nikitstok ihkó:n ne: xo:chiowa ke:mah 'tsilia ke neh nikmattok ke:meh i:n Mayo se: yowi nejó:n xo:chiohtok wa:n neli ke:meh ekintsi:n komo se: kite:mowa a:mo se: kahsis ta:ká:n se: kihto:s nikwiti SanJosé: n' iswat para tamal nik... Ni... Kichi:waskeh a:mo, a:mo tei ekintsi:n nochi xokoyak ya. Ke:mah. ke:mah *o sea** mahyá: poliwi. I:n *tiempo** poliwtok pero n' Octubre itamia:nya n' *todosantos** ihwa:k onkak sepa nono pos ke:meh septiembre ne:n sepa selia ya. Pe:wa ihitsmoli:ni ya panki:sa. Ke:mah. itech n' *todosantos** itech *todosantos** sepa onkak ya. Ihwa:k onkak ya. Ka:nsika se: kita ye:kmiak onkak *porque** pos *mismo** yehwa ne:n itsmol tak nehnemi ne: wa:n mo,mo... Mowe:ita:lia ya. Nimolia neh ke *cuando** pe:wa mokohkopi:na miak nimah *por cada mata** miak. Pos yo:n seki:n *hasta** kikowah no: yo:n kwaltsi:n yo:n xiwtsí:n a:mo... A:mo pohposteki Ke:mah. A: kanah. Kwali se: kitetekwinowa kwaltsi:n wa:n se: ki... Se: kichi:wa mahyá: *por... Por paquetitos** wa:n kwali se: kitetekwinowa de miak *porque** pos neli de yema:nik wa:n a:mo tsahtsaya:ni. Wa:n yo:n a:mo ke:man neh nikita itech n' mah kipi:ika:n ika nakatsí:n ke:meh i:n se: kikwiti. A:mo ka:n ke:man kikwih ait ke:yeh. Ke:mah. A:mo kikwih. Tak porin kahkakaltik n' xiwtsí:n. Ke:mah. Ke:mah yehwa ika tak. Ke:mah. Pos nejó:n de sanJosé: n' iswat yehwa sah yo:n a:mo... A:mo... Neli a:mo kikwih pahti a:mo... Wa:n mahyá: i:pa *más** para tamal sah wa:n para ta:ká:n ke:masá: ika te:pi:kiliah se: itaxkal no: pos neh no: nikmattok i:pa para tamal sah wa:n taxkaltsí:n ika te:pi:kiliah koma:mo se: kahsi ne:n nexkoko:kiswat ke:mah. Wa:n mah nikihto:s ihkó:n nikmattos para pahti a:mo ke:man nikita. A:mo. Wa:n a:mo n'mati ta:ká:n tehsá: t'neki t'ne:chnohno:tsas ok *o** Pos neh a:mo nikma... A:mo más nikmati ok de n' SanJosé:iswat yehwa sah de nik... Nimitsilwih wa:n tine:chilih pané: yehwa sah. Pos sayoh xine:chili moto:ka:y wa:n... Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh nimono:tsa Hermelindo Salazar wa:n no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A: *bueno**.