Ekintsi:n xte:chnohno:tsa, ne:n, i:n, i:n, *este**, xiwit tikwa:lkwik, ke:ní:w mono:tsa. I:n *[co]mo que** ne:, ye:k..., ye:kmo:so:t. Wa:n i:n ye:kmo:so:tsí:n, iwa:n tekiti, ne:n, ampó:n yetok yo:n, kwomo:so:t. Iwa:n tekiti. Wa:n iwa:n, iwa:nti ne: sakapal, wa:n iwa:nti ma:ltantsi:n ista:k, wa:n ma:ltantsi:n *morado**, wa:n ma:ltantsi:n *chino**. Yeh a yo:ni, mah se: kisentili seko sah. Wa:n mah se: kikwe:cho. Wa:n mah se: kikwe:cho, wa:n mah se: kichihchi:wa ne: *bolitas**, wa:n mah se: kitewa:tsa wa:n ke:mah, ika se: kinkwitapawia m' pilimeh. Komohkó:n momowtihtokeh. Eski pili, eski we:i, nochi kina:mikis. Mm. Ika se: kinkwitapawia. Mm. ¿Wa:n i:n xiwit tikihtowa se: 'kwe:chowa, xoxowik oso tamanal? Xoxowik. *Primero** se: 'kwe:chowa, xoxowik. Yeha ya i:ni, i:n mo:so:tsí:n de mi:lah, wa:n mi:lah, ne: mo:so:t de n' kowtah, wa:n sakapal, wa:n ma:ltantsi:n, e:yi taman ma:ltantsi:n, wa:n yo:n seko sah nochi t'sentili:tih wa:n tikwe:cho:tih. Wa:n, ne:n, xiwpachtsí:n, *como que** tixtsí:n ke:meh eskia. Ke:mah tiktsoyo:niyah. Wa:n de tiktsoyo:niyah ya, tiki:xtiah a. Ke:mah tikchi:wah *bolitas** a, *bolitas, bolitas** a para ne:, ika tikpahti:skeh yo:n eski pili, eski we:i. Nochi kwaltiya. Mm. Pero yeha yo:n tein name:chilih ka:nachi taman xiwtsí:n. Yeh nika:n i:n kipolowa seki. Mm. ¿Wa:n tiktsoyo:nia ika toni, ika *manteca**? Ika *aceite**. Mm. *Aceite** pero i:pa para, para pahti *como que**, a:mo de tein se: kikwa. Yeha yo:n. ¿Ke:ní:w mono:tsa n' *aceite** tein i:pa para pahti? Ne:, teha:n tikwih yo:n *aceite capullo**. Mm. Yo:n tikowah *como que** i:pa para ne:, para, para tikchihchi:wah ika *medicina**, Mm. Wa:n komo a:mo nikahxitia para nikowas yeha yo:n wa:n *a veces** nikihsiwka:neki, nikowa yo:n *aceite San Sebastián**. Sake:ra e:yi, na:wi nikowa wa:n para se: tsikitsi:n ahsi a para nikchihchi:wa. Yeha yo:ni. ¿Wa:n, ne:n, tikihtowa, ne:n, *pelotillas** tikchihchi:wa, wehwei *o** tsikitsitsi:n? Tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n, ka:n ne:n teh mah wehwei, ta: wehwei a:mo no: kwaltias. Mm. Wa:n tik..., tikihtowa ne: tikinta:lilia n' pilimeh oso a:kin eski tokni:w, ¿kahka:nachi yo:n t'ta:lia wa:n ka:nachpa? Ne:, *al según**. Tein we:i kwali n'ta:lili:s e:xpa, *hasta** nahpa , ke:meh yeh kimachilihtok. Mm, wa:n komo, komo pili, kwali t'ta:lili:s se: oso o:me. Nikta:lilia wa:n ke:mah kwaltsi:n mah se: kitsetselo wa:n mah se: kitehte:mpacho. Ompa sah. Mm. A:mo moneki miakpa. Pero n' tein we:i komo kiwehka:waltih a, entó:s kihtowah ata seseya ya ne:n i..., iihtik, ikwitaxkoltsi:n sese:ya. Entó:s a:mo wel ihsiw[ka] pahti. Mm. Pero ke:meh we:i tokni:w ki:sa, yowi n' kanah ika, tai sese:ka:t. Entó:s yeha yo:n ke:meh eski kisese:lia ya. Mm. *Porque** se: *persona** yetoya nika:n, teha:n t'talwiah Takxitah, okichpil we:i a, a:mo pili, kipia *veinte años**. Wa:n kihtowah kimowtih se: kowa:t. Kitak. Wa:n de yo:n iwki nemi, nemi, nemi, iwki nemi, *hasta** mota:lpanka:wak a. A:mo wel ki:sa ok. Wa:n imomá:n ne: tein, ne:, yahki te:chnohno:tsato. Wa:n nikilia, "A:mo niá:s", nikilia, "*porque** n'telmowilia", nikilia, "n' itskwinti". Kimpiah itskwimeh wa:n telte:kwah, *Porque** ne: Takxitah *hasta el último** kali a. Ke:mah, ne:, nikilia, "¿Wa:n a:mo ehkos?" "Ke:mah", kihtowa, "ta: i:pa monentihtok", kihtowa, "pero semi ne:, a:mo teh kichi:wa ok. Pero nentok, nentok", kihtowa. "Pos yo:li:ktsi:n x'wa:lwi:ka nikilia, kwalka:n xwa:le:waka:n, para ne: *hora** nanahsiskeh. Wa:n xwi:kih yo:li:k", nikilia, "wa:n name:chchia yo:n to:nal, a:mo kanah niow. *Porque** neh n'pia *nosalidas**", nikilia, "pero ne:, name:chchia". Nikta:lilih. A:mo nan..., a:mo nane:chtahtanihtokeh. Nikta:lilih na:wi *viaje**. Pero ka:ni ne: xikta:lili, sese:k, sese:k. Mm. Wa:n pe:wak nikmaka seki xiwpahtsí:n mah tai, ma:ltantsi:n e:yi taman wa:n tsikitsi:n yeha ya i:n mo:so:t, yeha i:ni wa:n kwomo:so:t, tsikitsitsi:n, wa:n nikmanilia se: t..., se:, se: *jarrito**, seki t..., nikmaka se: *pocillo** tai de ehko, wa:n seki mowi:kilia. Pos ekintsi:n kwali okichpil, kwaltsi:n monentihtok, tekiti kanah ika. Wa:n moka:wka itech *cama** ya, a:mo wel tekitia ok. *Por eso** nikin..., nikinilwia neh, a:kin kineltoka n' ke:meh se: kinohno:tsa, pos mokepah. Mm. Pahtih. Mm. Yeh [i]ka neh sa nipa niktelneltoka i:n xiwtsí:n ika ne: neli tana:miki. Mm. *Porque** nikitstiw a tein nikimpahtia wa:n neli pahtih. Mm. ¿Wa:n i:n, yehwa i:n xiwtsí:n kipia miak taman ito:ka:y *o** i:pa se:ntaman sah ito:ka:y? Pos neh pané: i:pa iwki sah niki:xmati. Iwki nikinkakilia i:pa na:nomeh, ta: I:pa i:n ke:meh i:n tikiliah ista:kmo:so:t wa:n i:n seki kwomo:so:t. Mm. Wa:n yeha yo:n, de yeha i:n o:me taman mo:so:t wa:n i:n sakapal, wa:n e:yi taman ma:lta:ntsi:n tikwih. Yeha yo:n t'chihchi:wah. Mm. Wa:n yehwa ne:n i:n mo:so:t, ¿wehweia *o** ke:ní:w ne:n xo:chiowa? I:n ke:mah, ta: i:n ista:k n' ixo:chiotsi:n. Wehwei ata mochi:wa mi:lah. Mm. Wa:n i:n kwomo:so:t, pos *hasta** nió:n no: nimomaka *cuenta** ke:ní:wki n' ixo:chio, pero wehka mowila:na. Mm. ¿Wa:n yehwa, ne:n, i:n, tein teh tikilia, *este**, mi:lahmo:so:t, sepa tikilia, *este**, ista:kmo:so:t oso ye:kmo:so:t, i:pa sayoh pahti *o** no: kwaltia teihsá:, *este**, se: ki..., xa:, xa: kikwah tapialmeh. Ne:, tapialmeh *sólo** ke:meh i:n *caballo** kite:ntana:miktia ne: ka:mpa xiwtah, pero *demás** a:mo akah, a:mo kikwah tapialmeh. Ke:meh i:n to:tolimeh tikimakah kiltsí:n pero yeha:n *sólo** ehkaw. *Pero demás como que** a:mo nikmati a to:ni. Neli weh, *solamente** tapialtsi:n kite:ntana:miktia kikwa xiwtsí:n. A:man ti..., tikihtowa, i:n, *este**, kwomo:so:t yeh mowi:wila:na. Yeh mowila:na *o** kanah ika ohte:noh onkak. [Ke:]mih i:n seki no: *igual** mi:lah. Ka:mpa mi:lah no: onkak, mm, tein ne: nikowati ma:ltantsi:n, de e:yi taman ma:ltantsi:n nikowas. Mm. *Porque** nikpiaya ne:n ye:k..., ne:n, ma:ltantsi:n ista:k, pero se: *viaje** a:mo nietoya wa:n kalakkeh *corral** nopiowa:n wa:n ne:chtamilihkeh. Mm. ¿Ke:niwki i:n ma:ltantsi:n ista:k? No: ihkitik ke:mih *morado**, a:mo, ¿a:mo tiki:xmati A:mo. Ah, n' a:mo. Ma:pisi:ltik no:. Mm. Nikowas wa:n name:chwa:lkwili:s. ¿Wa:n ke:yeh kiliah ista:k wa:n *morado**, ixo:chio n' ta:taman? Ne:, neli *morado** n' ikowyotsi:n. Mm. Wa:n tein ista:k neli ista:k n' ikowyotsi:n no:. kwaltsi:n xoxoktsí:n wa:n ne:n tein *morado**, neli *moradito** n' ikowyotsi:n. Wa:n tein *chino**, neli no: *chinotik** xiwtsí:n. Mm. Yo:n wi:tsa ne: parahko onkak. Tein yo:n *abuelitas** kwa:lkwih. ¿A:mo tikmati ka:ni wa:le:wa? Mm. A:mo n'mati ka:ni wa:le:wa. *A veces** wa:le:wa nika:n por Huahuaxtlankopa. ¿Wa:n yo:n no: xo:chiowa yo:n xiwit, a:mo tikmati? No: xo:chiowa. Tein ista:k ma:ltantsi:n no: ista:k n' ixo:chio wa:n tein *morado** no: *morado** n' ixo:chiotsi:n. Pero n' tein *chino** a:mo niki:xmatik ke:niwkitik n' ixo:chio. ¿A:mo tikmati ox teyowa? A:ah. Yo:n a:mo nikmati ox teyowa, pero nimolia xa: ke:mah, *por eso** momiakiltia. A:man ti..., tikihtowa, ne:n, para tikchihchi:wa i:n *pelotillas**, no: tikwi sakapal, ¿ke:niwki i:n sakapal? Sakapal yo:n ampo:wí:n ohtikopa onkak. Nikmattok nika:n *vuelta** onkaya i:n, i:n *i griega** nika:mpa *vuelta, hasta** ne: *lado**. Ne:, ka:mpa yo:n *curva** ihkwi:ni ne:paka:tsí:n n'mattok onkaya ne: ke:man. A:mo n'mati n' a:man *porque** ne: no: ke:man ya niahka ompakawí:n. Mahyá: komekat ata. Mm. Mahyá: komekat mowila:na ihkó:n xiwma:pan. Yeha sakapal. ¿Yo:n pos a:mo nalwayoh? Mahyá: a:mo, mopilowa ahko. Pero a:mo n'mati ka:nika wi:tsa *semilla**. ¿No: xo:chiowa? No: xo:chiowa, ista:k n' ixo:chio. ¿Wa:n ixiwyo? Pané: a:mo xiwyoh, pané: i:pa komekat sah. ¿Ke:niwki ne:n komekat? Kostik weh. Kostik tein sakapal tikiliah, kostik n' ikomekat . Pero pané: a:mo xiwyoh, sano pané: i:pa, i:pa mowila:na sah. Niktelpiaya n' ompa ne:, pero i:n we:[we:ro] to:nak pané: ta: ..., komoke wa:kik. Pero *niconseguiro:ti**, xa: kanah ika nikahsis. ¿Sakapal a:mo t'mati ox onkak o:me taman? A:mo n'mati ox o:me taman onkak. Pos tasohka:matik na:no tite:chtapowih nochi ke:ní:w n' tikwi i:n mo:so:t wa:n nochi ke:ní:w ne:n tikchi:wa ne: i:n teh tikto:ka:ytia e:... *pelotillas** wa:n t'te:chilih nochi ke:ní:w se: kita:lia, a:man xte:chili moto:ka:y wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:wa. *Este**, neh nimono:tsa niCristina Vázquez Hernández nehe:n de Xalpantzingo.