*Este**, neh na:nah n'nekia nimitsnohno:tsas, *este**, ika seki seki totakwaltsi:n, neh nikilia totakwaltsi:n *porque** tik..., Ke:mah. tikmahse:wanih, mm, ika seki kiltsí:n mono:tsa, *este**, wa:wkilit. A:mo nikmati ka:nachi taman, ka:nachi taman wa:wkilit tiki:xmati tehwa:tsi:n. Pos niki:xmattok n' tein ista:kwa:wkilit wa:n chi:chi:ltikwa:wkilit wa:n nimitsilia ma:nehnextik, no: kiliah nexa:w..., [nex]wa:wkilit. Pero ompa nika:n Zoatecpankopa mochi:wa. Wa:n nika:n Huahuaxtla, *porque** nehyó:n n' ompa ne: nikintahtanih ke:ní:w mono:tsa yo:n kiltsí:n, kihtowah pos *igual** we:lik ke:meh wa:wkilit. Ke:mah, wa:n pos nehyó:n nik..., nikmattok *que** we:lik *porque** nikwa:lkwia. *Ajá**. No: niki:xmattok witswa:wkilit, ke:mah, pos onkak nokaltsi:ntan no:. A:xka:n oksé: yo:n kiliah witswa:kilit, ¿no: tiki:xmattok? Wa:n yo:n witswa:wkilit, *este**, yeh a:mo ki..., a:mo kitepe:wah, yeh ixwa sah. Ixwa sah. Ke:mah. A:mo, yeh ixwa sah. Pero no: we:lik n' ikilotsitsi:n, a:mo se: kiteki witsti, sanoke n' se: kiteki ima:yotsitsi:n sah. Wa:n we:lik no:. Wa:n yo:n tein kitepe:wah, yehwa n' tein tikihtowa, *este**, n' yo:n ma:..., ke:n tikihtowa ma:nex..., nex..., nexwa:wkilit, ¿ka:ni yo:n mochi:wa? Ompa ne: Zoatecpankopa. Ne:wí:n parahkokopa ya. *Como que** yo:n mah tikihto:ka:n a:mo de nika:wí:n tehwa:n. Zoatecpankopa. Ajá. Ajá. Ahkwa:kopa ya. A:mo nikahkwí:n, Zoatecpankopa pero no: wa:wkilit kilwiah n' ompakahkwí:n. Ke:mah. Mm. ¿Wa:n yo:n tak no: kitepe:wah yeski? Pos tak no: kitepe:wah *porque** mi:lah mochi:wa wa:n kitekih wa:n kwa:lkwih ne: Kwesala:n. Ke:mah. Ke:mah, ke:mah, ta: ne:ch..., n' ompa ne:ch..., ne:chwa:ntikeh ompa ne: onkaya. ¿Wa:n no: tik..., no: tikwa:ni a nejó:n xiwtsí:n.. Wa:n *igual** we:lik ke:meh n' okseki? Wa:n nikilia ox we:lik, kihtowa ke:mah ta: ke:meh wa:wkilit, ta: pos iwki no:. Ajá. Wa:n nikwa:lik wa:n nikmanak wa:n nik..., nikyekoh *que** we:lik. Ke:mah. Ke:mah, yeh ika nimitstahtania *porque** neli ke:meh i:n tehwa:n no: tiki:xmattokeh yehwa nochi yo:n tahtaman kiltsí:n, ke:meh n..., tein ista:k, tein chi:chi:ltik, yehwa n' tein yo:n nexwa:wkilit wa:n tein tikihtowah witswa:wkilit. Ajá. Neh nikilia witswa:wkilit, witsyoh. *Porque** witsyoh. Wa:n nexwa:wkilit teh tikilia porin mahyá: ma:nehnextik, mahyá: nehnextik wa:n ma:..., ma:..., ma:kwihkwi:kwiltik neh nikilia. Yehwa yo:n .... Ma:nehnextik. Ma:nehnextik. Ajá. Ajá. Mm. ¿Wa:n yo:n ke:ní:w n' kichihchi:wah? Mm, pos se: ki..., se: kitikoketsa n' a:tsí:n wa:n se: kita:lilia tepitsi:n *carbonato** wa:n de ompa pos se: ki..., se: kipante:ma, kipa:ka wa:n se: kipante:ma ya. Ke:mah, neh nimi..., nimitstahtania *que** namehwa:n *que** nana:nahmeh pos ke:ní:w nak..., Mah oksi. Ajá. ke: nakchihchi:wah yo:n tapalo:ltsí:n. Tehwa:n pos i:n ti..., Ke:mah. tita:tahmeh tikeko:wanih no: wa:n tik..., tikpal..., *bueno** tikmahse:wanih, pero mah tikihto:ka:n tehwa:n tachihchi:w a n' te:chmakah. Ajá se: ki..., se: kitehtekilia yo:n *wehweichilito** wa:n *cebollita** tepitsi:n wa:n tiktsoyo:niah. Ajá, *o** tiktsoyo:niah wa:n komo iwki sah, m' pos iwki taa:man sah se: kikwa no: we:lik. Namehwa:n *que** nana:nahmeh nakmattok ke:ní:w. Mm. Ke:mah. A:, ¿*como que** mah tatsoyo:n? Mah tatsoyo:n. ¿Wa:n yo:n tein ma:..., *este** ne:, nex..., nexwa:wkilit wa:n yo:n mo..., tein chi:chi:ltik wa:n tein ista:k *igual** we:lik, ke:meh i:n no:, *igual** we:lik? *Igual** we:lik, sayoh *que** n' chi:chi:ltik pos kipia itapalotsi:n. Chi:chi:ltik n' ia:yotsi:n. Wa:n tein ista:k pos ista:k ne:. Ke:mah, ke:mah. Wa:n yo:n a:mo, a:mo semi, a:mo semi tel..., tikihto:ka:n, *este**, mah ika *manteca, como que** no: we:lik taa:manal sah ihkó:n mah se: No: we:lik taa:manal. ika chi:ltamo:ltaltsí:n n' ti.... Se: tamahse:was, soh mah se: pa:kto sah. *Ay, dios** n..., se: taks..., se: takwa:s kit, ke:mah. Wa:n neli. Pos semi kwaltsi:n neli n' ke:meh yo:n tik..., tiki:xmatih n' tehwa:n ika timotekipanowah wa:n ika te:chi:xmachtihkeh n' to..., Ajá, ke:mah, se: pa:kto[k], mm. Ke:mah. to..., tota:tahwa:n ne:ka, ne:ka to:nal towe:ita:twa:n neli t..., kit wa:n tehwa:n ika motekipanowa:yah wa:n pos yo:n talna:miki:lis a:mo ke:man tikelka:wah *hasta** a:xka:n tehwa:n no: tikmahse:wah. A:xka:n topilwa:n no: *igual** mah tikinimachtihtia:ka:n no: para a:mo no: kelka:waskeh neli yo:n, Ika motekipanowa:yah neli, pos *hasta** a:xka:n. *Ajá**. Pos ke:mah. Ajá. tapalo:ltsí:n tikihtowah n' tehwa:n. Pos semi kwaltsi:n neli ta:, *este** .... Ke:mah. ¿Wa:n yo:n wa:wkilit kitepe:wah, *este**, it..., no: kitachihchi:wiah *o** kitepe:wah ke:meh i:n ma:ski ke:mah, ke:meh kahfe:ntah sah. Ajá. ¿Mm, ne:n wa:wkilit? A:mo, ke:meh yo:n ka:mpa se: tato:ka ya wa:n mah se: kitepe:wa ke:meh yo:n se: kito:..., se: kitepe:wa no: n' sempowalxo:tsitsí:n. Wa:n no:, no: kipia n' i..., n' it..., n' iteyo, n' iteyo:tsi:n, ixo:chiotsi:n *como que** .... Ajá. ¿Ne:n wa:wkilit? Yeh ke:mah. ¿Ke:niwki n' ixo:chiotsi:n tiki:xmati n' teh? Mm, tein chi:chi:ltik, pos chi:chi:ltik n' i..., n' iteyotsits[i:n], it..., *bueno** i..., de xo:chiowa. Xo:chiowa. Ajá. Wa:n tihti:ltik n' iteyotsitsi:n. Ajá. ¿Wa:n tein ista:k, ista:k, *este**, tein ista:k? Ke:mah, se: kitepe:wa wa:n *después** pos ixwa ya. Wa:n k.... Ista:k no: n' , ista:k n' ixwa no: ista:k n' ixo:chiotsitsi:n. Mm. ¿Wa:n yo:n ke:ní:w mochi:wa n' iteyo, ke:..., ka:nikawi:ni motahta:lia n' iteyo, kox .... *Bueno**, neh n'neki mah, nikahsika:matis kox no:, kox no: iwki a n' ke:meh neh nikmati *o** xa:, sentaman tikitani n' teh ke:ní:w n' ta:ki xiwtsí:n. Pos nehyó:n, a:mo n' ta: de moskaltia ya ne:n kiltsí:n pos ikwa:pan ya xo:chiowati wa:n de xo:chiowa ihkó:n motsohtsonikapilowa o:n no: de chika:waya ya n' iteyotsi:n. Chika:waya ya. Ke:mah, *o** se: kiteki wa:n se: kwa:tsa. *Después** se:, *cuando** se: kitepe:wati a pos, *bueno** se: ki..., se: kisentilia n' iteyotsitsi:n wa:n *después** se: kitepe:wati a, ixwa ya. Uhuh. Ke:mah. *Pues** iwki neli no: nikmati neh, nik..., *bueno** a:mo nikmati kox, kox iwki a n' ke:meh neh nimits..., nimitstapowi:ti no: neh niki:xmattok neli yehwa yo:n wa:w..., wa:wkilit tein tikihtowa ista:k wa:n tein chi:chi:ltik wa:n yehwa yo:n nexwa:wkilit. *Bueno**, nexwa:wkilit a:mo semi nikye:kahsika:i:xmati neli, niki:xmattok n' ixiwyotsi:n, pero n' i..., n' iteyotsi:n a:mo niki:xmati ke:ní:w n' ta:ki *porque** nika:n a:mo, nika:wí:n a:mo tik.., a:mo kachi tikitah. Pero yehwa n' tein Ke:mah. chi:chi:ltik wa:n tein ista:k tikahsika:mattokeh ke:ní:w xo:chiowa, ke:ní:w, ne:n, teyowa, Ke:mah. Ke:mah, xi:ni n' itey[otsi:n]. wa:n ¿ke:ní:w n' kisentiliah *cuando** kiwa:tsah n' i..., ne:n i..., n' ixo:chio:tsi:n para pe:wa xi:ni a n' iteyotsi:n? A:mo nikmati kox no: iwki tehwa:tsi:n tikmati ke:meh neh nimitsnohno:tsati. Ajá. Ajá. Neh nikmati yo:n kitekih n' i..., kitekih n' ixo:chiotsi:n wa:n kiwa:tsah. Wa:n de i..., ompa yo:n kiwa:tsah kipi:kih ya para pe:wa ya xi:ni a ne:n iteyotsi:n mahyá: tikihto:ka:n tehwa:n, *este**, tsikil..., pisi:ltsitsí:n, pisi:ltsitsí:n. Ajá. Yo:n kisentiliah neh nikmati wa:n ke:mih i:n ka:mpa, ka:mpa kito:kah etsí:n *o** tama:..., *o** kima:yawih se:, Ajá, pisi:ltik. se: .... Ajá, se: tapachiwis, tapachiwistsí:n wa:n ompa ya yo:n kitepe:wah nikmati yo:n wa:wkiltet. Se: *chaparralito**, mahyá: se: kowtahtsí:n. Ajá, tapachiwistsí:n. Mm. Wa:n ompa ya pe:wa mochi:wa. Entó:s no: iwki a n' ke:meh neh nikmati no: iwki a, no: ihkó:n tehwa:tsi:n no: tik..., tikahsika:mattok ke:ní:w yo:n mochi:wa. Mm. Ke:mah, kwaltsitsi:n mochi:wa. Mm. Wa:n yo:n witswa:wkilit yo:n a:mo, a:mo kito:kah. Yo:n a:mo kito:kah. Yo:n mochi:wa ma:ski iwki sah, n..., itech ohte:noh *o** kaltsi:ntan mochi:wa ihkó:n, ka:mpa se: yetok. Mm. Ke:mah, neh nik..., entó:s, entó:s yo:n tikihtowa ma:nexwa:wkilit yo:n, no: kito:kah, neh nikmatia xa:, neh nik..., neh nik..., niki:xmati, mono:tsa kow..., kowtahwa:wkilit , ¿entó:s yo:n no: kito:kah, a:mo *porque** i:pa mochi:wa sah mah tikihto:ka:n ke:meh... A:, no: kito:kah. Ajá. Ajá. Ajá. A:mo no: kito:kah, *porque** neh ni..., neli nikimpia *nocompadres** nika:n Zoatecpan wa:n nikilia, ¿ox ne: we:lik ne: kiltsí:n? Kihtowa, ke:mah, ta: ne: ke:meh wa:wkilit. Ne: tikilwiah kihtowa nexo:wa:w..., wa:wa:w..., [nex]wa:wkiltsí:n. *Pues** semi kwaltsi:n neli nikahsika:mati neli no: .... Ajá. Ke:mah. Wa:n n'mattok *que** we:lik *porque** ne:chwa:ntikeh wa:n nie:k[tih] wa:n nikmanak wa:n nikekoh *que** we:lik ke:meh wa:wkilit i:pa. Mm. Oksé: ne:chpolo:to tepitsi:n a:mo no: nimits..., nik..., nimitsahsika:tahtanih, nikneki no: se: tatsi:ntokalis *que** n..., tein yo:n chi:chi:ltik tikihtowah, yo:n iteyo..., iteyotsi:n tihti:ltik wa:n chi:chi:ltik, ne:n, i..., ixo:chiotsi:n. A:xka:n tein yo:n tikihtowah tehwa:n ista:k, ista:kwa:wkilit, tehwa:tsi:n xa: tikitani n' iteyotsi:n ke:niwki, [o]x ne:, ox no:, ox no: ihista:k ke:meh n' ixiwyo *o** xa: tihti:ltik ke:meh, ke:meh n' okseki n' tein chi:chi:ltik. Pos a:mo, a:mo nikye:kmati ox, ox tihti:ltik no:, pero n' tein chi:chi:ltik wa:wkilit nejó:n tihti:ltik n' iteyotsitsi:n. Ke:mah. *Pues** neh niki:xehkekowa na:nah tak xa: *es que** mopata ne:n ixiwyotsi:n sah pero n' iteyotsi:n neh niki:xehekowa tih..., iwki sah eski, *porque** ke:ní:w yeh mah mopata ne:n nikihtowa n' iteyo wa:n Xa: ixiwyotsi:n. Xa: no: tihti:ltik eski. Ke:mah. Mm. *cuando** pe:wa chika:waya neli, *este**, mah tikihto:ka:n tehwa:n, ihi:stak xa: kitah *cuando** selik. *Ajá, cuando** selik. *Cuando** selik. *Pero de un..., después de** chik..., *después de** chika:waya ya niki:xehekowa neh no: tihti:le:wi ke:meh i:pa n' okseki eski. Sayoh neli a:mo ke:man semi tik..., a:mo semi ke:man tikitah e..., tikahsika:itah ke:ní:w ne:n iteyo, para tikihto:skeh, "*No pos** i:n no: taman wa:n ne: no: taman pero, neh niki:xehekowa no: iwki sah eski". Pos no: iwki eski, no: tihti:ltik n' iteyotsi:n. No: iwki sah eski. Ke:mah, 'ne:chtahpohpolwi na:nah yehwa sah yo:n tiknaka... [...], [nik]ahsika:matis[neki] tik..., tiki:xmati tehwa:tsi:n i:pa na:wi taman sah yo:n wa:wkilit. Mm. Ke:mah. Mm. Ke:mah. Mm, ajá. Ke:mah. I:pa na:wi taman sah, *como que** n' tein witsyoh wa:n yehwa nexwa:wkilit wa:n tein xoxoktik wa:n ..., a:chá: tein ista:k wa:n tein chi:chi:ltik. Yehwa sah yo:n. *Pues** semi kwaltsi:n, kwaltsi:n timonohno:tskeh wa:n neli mah tikihto:ka:n tehwa:n mah a:mo ke:man tikelka:waka:n yo:n talna:miki:lis de n..., de n' totapalo:l mah tik.... Ajá. No: *igual**. Ke:mah wa:n yo:n ahmo:lkiltsí:n pos yeh no: we:lik, ke:meh wa:wkilit. Uhuh. Ke:mah, yo:n no: tik..., monohno:..., no: timohno:tsaskeh para tikmatiskeh ke:ní:w yo:n mochi:wa. Ke:mah. Pos semi kwaltsi:n timonohno:tskeh ika i:n tote:we:lilka, Ke:mah. *Ajá**. Ke:mah. no: niktasohka:mati miak *que** tine:chahsika:ilwia ke:ní:w yetok, ke:ní:w mochi:wa wa:n ke:ní:w n' kichihchi:wah, ka:ni, e:..., ke:ní:w n' ka:mpa kito:kah. Pos kwaltsi:n tik..., mah a:mo tik..., Ke:mah. tikelka:waka:n. Mah tikahsika:mattia:ka:n nochi yo:n. Pos miak tasohka:matik neh nimono:tsa niRubén Macario Martínez, niwa:le:wa de nika:n Chilcuauhta. Tehwa:tsi:n mo..., moto:ka:ytsi:n, xne:chili:skia ke:ní:w n' timono:tsa. Nehwa, ne:n, niDeonila Zorrilla Damián. Semi kwaltsi:n, tasohka:matik. Niwa:le:wa de nika:n San Miguel a, Semi kwaltsi:n, miak tasohka:matik. *porque** ompa nik..., ompa nikte:moh no..., nota:kaw. Ajá.