Ke:mah, *bueno** pos ye:wa timonohno:tstoyah de n' kali nikihtowa:ya ke ka:mpa se: kiitas, ka:mpa kuali etos n' kali ka:mpa onkak a:t, wa:n koma:mo tei n' a:t, pos t'chihchi:watih n' a:ichkual. I:n sa:te:pampaya ke ..., t'chi:wah n' kali ka:mpa yeski a, *porque** pos tikowah ne:n, n' kuetaxmekat para tiktila:nah n' a:t ma:ski wehka. Para t'chi:waskeh n' tocha:n, kita sah para t'chi:waskeh n' tocha:n, yekinika ti..., tikitatih ka:mpa a:mo semi te:chmagili:s n' ehekat. Komohkó:n kuali tikih..., kual[i] tikual..., tikahchi:waskeh, komo kuali tikitah ke welis wa:n koma:mo ka:mpa ika yeski a, ke:meh eski a. *Porque** a:mo tawe:ika n' ka:mpa tikchi:watih n' tocha:n, ni..., n' to..., n' to..., n' tolo:..., n' tota:lpan tatsikitsi:nika, a:mo, a:mo, a:mo kite:maka para *más** tikchi:waskeh, tikahchi:waskeh. N' to..., yekinikatsi:n t'chihchi:watih, t'ta:li:xmela:watih, mmm kemih, kemih we:ika eski n' tocha:ntsi:n. N'tocha:ntsi:n t'chihchi:watih tikihto:ka:n, mm, ka:n we:i, chiko:me *vara**, chiko:me *vara**, mm. Tikte:mo:tih chikuase:n kalikximeh. Mm, i:n chikuase:n kalikximeh, tikuitih n..., tikte:mo:tih, tiktekitih n' kalikximeh ke:man chika:wak me:tsti para a:mo niman okuilowas. Tikuitih kakatekowit, no: wa:l..., no: kualtia wa:xkowit. Wa:n no: kualtia ma:tan..., ma:tanka, telkuali. Pero tikuitih kakatekowit tayo:lo:t wa:n tiktekitih chika:wak me:tsti. Tiktetih, mm, ehe:yi *vara**, ehe:yi *vara** ne:n tiktekitih para a:mo semi wehkapantik eski nochi:meh n' chikuase:meh. Wa:n xa: sa:te:pan etoskeh ya n' kalikximeh, tiktekitih tama:ma:nih. Mm, tiktekitih tama:ma:nih, o:me tein wehwei, tiktekitih mah sehsenki:sa no:, no: chihchiko:me *vara**. Wa:n sa:te:pan tiktekitih tapayo:meh, mm, tapayo:meh. Tiktekitih chikue:yi tapayo:meh. Chikue:yi tapayo:meh *porque** chiko:me *vara** ne:n to..., weyak eski n' tocha:n. Wa:n i:n tapayo:meh yeski no:, mahma:kui:l *vara** de we:weyak. A:mo semi a:kayoh eski n' kalihtik, a:kayohtok eski na:wi *vara** n' ihtikoya:wak, yehwa n' iihtia:kayo. Sa:te:pan t'tekitih, mm, kalihtikkowa:yo:t. Kalihtikkowa:yo:t no: mah se:senki:sa, no: chiko:meh *vara** wa:n, wa:n kalte:nkowa:yo:t no: iwki, no: chiko:me *vara** *Entonces**, se:, o:me, e:yi, na:wi, ma:..., ma:kui:l, ma:kui:l chihchiko:me *vara**. Wa:n kaxto:losé: tiktekitih mono:tsa kale:walmeh, tein mokua:na:mikiskeh ya. Ke:man mokua:na:mikiskeh ya, yo:n moneki kaxto:losé: Ma:ski achi pihpitsa:wak pero yehwa:n a:mo we:weyakeh ok *porque** moti..., mokua:na:mikitih, mokua:inima:na:mikiskeh n..., itech ne:n, ne:n tama:mahkeh n' kalihtikkoyowa:yo:t . *Entonces**, wa:n no: monekis tak chikua:se:n, *este** e:yi, kiliah piodere:choh tein kima:mahtos ne:n, tein kima:mahtos ne:n *teja** oso *cartón**. Wa:n ke:mah monekis o:me, e:yi, o:me, chikuase:n i..., i..., para *tik..., tikponta:lti:skeh** ne:n *piodere:choh** Yehwa i:n, ihkó:n. Sa:te:pan tikchihchi:wah ya. Yekinika t'ta:li:tih kalikximeh. Ah, te:chpolowa kuilo:t. Kuilo:t kwi:kas, kwi:kas, mm, mah tikihto:ka:n ma:kuil *docena** kuilo:t, mah so:bra:ro, ompa ke:mah mah pano:tiw. Nochi t'piah ya i:n kuameh, wa:n ke:mah, a:man ke:mah t'tekititih ya. Tikto:katih n' kalikximeh, chikua:se:n kalikximeh, yo:n kalikximeh tein t'tekkeh chika:wak ok me:tsti. Tiktama:chi:watih, tiktamachi:watih mah a:mo ilakatstik, chikuase:n, na:wi *prim...,** yekinika na:wi koyokmeh t'chihchi:watih wehwei:n. Wa:n ke:mah n' tatahko t'kalakili:tih sa:te:pan. Wa:n tikmatiskeh ke ye:k..., ye:k..., para ye:kiwki eski, nika:n wa:n nika:n se: kinepanowa ika, ika se: mekat t'tamachi:wah ye:kachi eski, kiliah n' koyo:meh *escuadra**. Tehwa:n a:mo tiki:xmatih n' *escuadra** ta: tehwa:n tiki:xmatih mah ye:kachi tein tatahko. *Un...** s..., u..., wa:n ke:mah de yetok a, sa:te:pan *de que** yetok a, t'to:kkeh ya n' kalikximeh tikma:malti:tih ya ne:n tama:ma:nih, tein *más** we:weyakeh nika:n ya:tih. Tikta:liah ya i:nkes, ke:mah tikta:liah ya tapayo:meh, t'ta:liah n' tapayo:meh. Wa:n ke:mah sa:te:pan tikwi:pa:niliah ya ne:n kalihtikkowa:yo:t. Kiliah ne:n, seki tikiliah *plancha**. tatahko kwi:ka ke:meh ..., i:n kinki:tski:tia ne:n, i:n, *este**, kinin..., kinin..., paniá:n de n..., yo:n kiniliah de ne:n kal..., ne:n, de tapayo:meh, tama:matih ya n' tapayo:meh. I:nkes iwa:nti ya ne:n kalte:noh tein kalte:nkowa:yo:t. Tein tahko tikwi:pa:niliah, achto t'wi:pa:nilia n' tatahko wa:n ke:mah t'ta:liliah ya ne:n tate:noh, tikta:li:tih, tiksohsoh ya, welis ika kowkla:bos oso *clavos** ika tepos, teposkla:bos. Wa:n, wa:n ke:mah sa:te:pan nochi sohsotok a nochi a, tik..., tik..., tikta:liah ya ne:n *piodere:chos**. Wa:n ke:mah tikta:li:tih ya n' *caballete**, ahko tikiliah *caballete**. T'ta:li:tih ya ne:n, etok a n' *caballete**, etok a n' *pie derechos** nochi, t'ta:liah ya n' kale:walmeh, kale:walmeh tein ka:mpa ika ya:s ne:n, ne:n kuilo:t. Yetok a n' kale:walmeh ke:mah, tik..., tikta:liliah ya n' kuilo:t. *Primero** tiktamachi:wah. Komohkó:n *cartón** tikuitih, t'tamachi:wah ka:nachi, ka:nachi, ka:nachi pa:nti n' *cartón** kwi:kati, se:, oso o:me, oso e:yi, ke:meh yeski. Wa:n komohkó:n *teja** t'tamachi:watih n' te:jah kati:yeh ox Tehuacán oso Awakate:koh. Ne:n ke:meh weyak n' *teja** tein mo..., monepano:s *siera, siquiera** na:wi mahpil, na:wi mahpil n' koyo:meh kiliah, ki:xmatih *diez centímetros**. Tehwa:n tiki:xmatih na:wi mahpil, mm. Na:wi mahpil mote:nepanowa, para a:mo tahxi:kas. wa:n ke:mah tikui..., tikuilo:tiah ya, t'ta:liliah ya n' kuilo:t, ke:mah t'ta:liah ya n' kuilo:t ke:mah tikua:tekih ya n' kale:walmeh. Moka:wa kualtsi:n ya. Ompa ke:mah tikpantsakuah ya. Sa:te:pan t'pantsakuah ya ika *cartón** oso, oso *teja**. N' tatahko mah a:mo tikelka:waka:n mah kwi:kas n' kolo:tsi:n. I:n kolo:tsi:n ke:meh eskia te:chpias. I:n kipia ke kitas miak ka:nika n' keptos. Tatahko kipias, kipias i:n kolo:tsi:n wa:n ke:meh ye:wa nikihtowa:ya neh, tami n' kali kuali tik..., tikte:mo:skeh ito:ka:y n' kali. Tikchi:waskeh se: ilwitsi:n. Wa:n komo te:chahsi n' ipati:w we:iil..., we:iilwit tikchi:wah wa:n koma:mo *siquiera** se: popo:chtsi:n t'ta:lili:skeh, se: tio:tahto:k wa:n taselo:tsi:n, xo:chit. Wa:n iwki a. Ka:n tei, [po]s. Komohkó:n semi te:ch..., te:..., tietosnekih, ompa tietoskeh ya ma:ski a:mo tatsi:ntsaktos. Timiakeh ihkó:n tikchi:wah. Ma:ski a:mo tatsi:ntsaktok *siquiera** mah taiya:nto ompa tietokeh ya. Wa:n seki:meh tikchiah *hasta** mah kuali moka:wa. Komohkón weli wa:n 'oma:mo pos nochi weli, komo ..., ta: tik..., (teh)wan tiknekih sayoh mah tatsi:ntsakto. A:man n' kaltikua:pan iksá: tike:scha:ntiah tikiliah *co..., cocin,** tike:skosi:nahtiah, eh. Tiksa:lowah mah i..., ik..., ika mahyá: seni:xkali, tikiliah seni:..., seni:xkali. Wa:n ompa kuali eski no: *de teja o de cartón**. No: iwki. Nochipa tikihita no:, tikihtita no: mah kuahkuali n' kale:walmeh para n..., para ka:mpa yeski *cocina** ompa t'pilo:skeh n' tipankowit. N' tipankowit miak koyo:meh a:mo kimatih. Pero tipankowit tehwa:n *te:chservi:rowa** para ompa tikwa:tsah n' kowit, xo..., kowxoxowik tein tikuitih, tein mo:stah tik..., tiktatihtokeh N' kuowit tein tikuih mahyá:, mahyá: tikuahtokeh. I:n tipankowit pané: a:mo teh serbi:rowa pero ke:man yeski, Ne: ke:man ya itech yo:n tipankowit mosentilia, mosentilia po:kti. Wa:n *de más** po:kti, po:kti, po:kti takua:waya, mopihpilowa mahyá: yo:n, mahyá: sekti mopihpilowa, wa:n yo:n kilwiah kalwi:ch. Yo:n kalwi:ch de po:kti. Yo:n kalwi:ch tikuih para ika titapahpa:kah. Yo:n tein chia:wak kiki:xtia, mm. Wa:n, wa:n ka:n tikowah ok ne:n koyo:xapoh, n' koyo:xapoh tsi:kihya:k, xo:kihya:k, wa:n ka:n, ka:n we:...ka:n ahwiya:k, ka:n kualtia, ka:n we:lik. Tik..., ke:man titaih ya n' kah[fe:n] n' teisá: ato:ltsi:n oso kahfe:ntsi:n, pos tsohya:k de, de yo:n koyo:xapoh. Wa:n kalwi:ch wa:n kownex kuali ika se: tapahpa:ka. N' to..., n' to..., n' to..., n' to..., ke:ní:w mono:tsa i:n kuapano:l tikta:lilia ne:n, ne:n, i:n kuapano:l tein mono:tsa, *este**, ka:mpa kowit tikta:liah i:n, *este**, ka:mpa kalwi:ch mosentilia ne:n nimitsilia:ya ne:h. A:mo ..., nikelka:w keni:w mono:tsa. *Bueno**. Tikihtowah tikta:lihtokeh n' kua..., kale:walmeh tein kuahkuali para kixi:ko:s ne:n, kixi:ko:s. ˇAh! tipankowit, ehe, tipankowit. Para kixi:po:.., [ki]xi:ko:s n' tipankowit moneki mah kuahkuali, tikilpiah. Ne: ke:man tikilpiayah ika kuamekat *o** xxx ika kuomekat mono:tsa kakayo, seki kilwiah kakayo yo:n telkuali kuomekat, komo amo te:sakamekat, komo amo e..., texokomekat wa:n komo a:mo to:to:kuowe:wat. Komo amo semi..., amo tei ma:ski xo:no:kowe:wat kualtia. Amo tikowah *lazo porque* pati:yoh. *Bueno**, nochi yo:n taxi:kowa wa:n tel kuali nik..., neh n'mattok tel kuali n' to:to:kowe:wat *porque** mochi:wa kuawit, sa:te:pan amo wel momela:wa ok, ta: ke:meh moka:wa iwki momati a, wa:n ompa kima:ma n' kowit, kowxoxowik kixi:kowasiquiera..., *siquiera** ka:n se: *ciento** wa:n tahko ki:loh kixi:kowa, mm. Ka:n tei, ompa yo:n kipia ke kitaskeh no: ee..., n' kaltikua:pan mah no: tepitsi:n taka:wto. Mah no: tepitsi:n taka:wto n' kaltikua:pan para n' tika..., tikchi:...tikah..., tika:waskeh, tikchi:waskeh ne:n..., tikohti:skeh n' a:t Nika:n ke:meh ye:ktelkiowi *importa** telsenkaya mah kipia n' taa:ohti:lis, mah kiyewalo n' kali para amo ke:man tia:kalakiskeh. Iksá: yowak se: kochtok wa:n komo tamaya:n kalaki n' a:t kalihtik. Yo:n nochipaya, lo..., yekinika mah taeka:na mah nochi kipia, mah kuali a:ohyeto. Ee..., ka:mpa tepitsi:n ne:n nik..., ka:mpa tepitsi:n ne:n... Ah, no: telimpo:rtah n' ka:mpa tikalakiskeh, xá: se: *puerta** ka:mpa tikalakiskeh. Se: n' kal..., ka:li:xpan, we:ikalte:noh wa:n se: n' kali:kampa. N' tocha:n iksá: tik..., xeliwtok ika o ..., ika o:me, o:me tatsakuil. Tatsakuil yekinika ka:mpa tikpiah n' *santo**, n' sa:ntohi:xpan. wa:n ne:n tai:ka:n eski ka:mpa tikochih ya, ompa timose:wiah. Tatsaktok *porque** iksá: timokalpanowah wa:n timopi:na:wiliah tiwa:lwetstokeh takah ya, ika yo:n tatsaktok. Wa:n komohkón weli pos ne:..., komohkón taka:wtok, pos n' *cocina** tamanká:. Wa:n komo amo ompa *mismo**, ka:mpa tikochih wa:n *cocinita** ompa ya n' te:chtamili:ntiliah, ompa etok metat, ompa etok n' tipankowit, ompa etok n' totepech oso tokochpet. Iksá seki tim..., seki tikochih ahko, seki tikahchi:wah n' tokow..., tokochpet, seki tikuih petat, seki kochpetat de owat, tiktetekuinowah wa:n ne:wí:n t'ta:liah, wa:n..., *Pero antes que** etos nochi n' *cosas, una vez** kualtia n' kali, mah eto ne:n ka:mpa tot..., totio:tsi:n etos, tot..., tikiliah toxa:ntoh..., toxa:ntohkow tiketsah. N' xa:ntohkowit chi:wtok de e:yi kuomeh. O:me ihihkak wa:n se: i:xtapal, ka:mpa tikilpi:skeh n' taselo:t. Taselo:t nochipa, nochipa ika tikuih chamakih, chamakihtsi:n t'ta:liliah, t'tachichi:wiliah n' kolo:tsi:n ma:ski se:... N' kolo:tsi:n se: kowtanepano:ltsi:n sah katí:n eski, ma:ski se: kowxoxowik. Yo:n komohkó:n tikpowka:itah, yo:n kowxoxowik, yo:n kow..., kuomimil, kowtanepano:l, yehwa no: n' kaletos ompa, yehwa n' te:ch..., te:chitas, yehwa n' iwa:n n' tietoskeh n' kalihtik. Wa:n kowta..., kowtanepano:l tachihchi:wtok de nochi n' kali, nochi, nochi n' kali chihchi:wtok *de** kowtanepano:l. Ka:mpa monepanoh se:..., ka:mpa monepanoh se: kuawit ahko n' kuawit iwki chihchi:wtok se: kru:stsi:n ya. Nochi na:wka:n chihchi:wtok. Wa:n se: k..., k'kaktilia:ya ne:n ta:tahmeh ne: ke:man ke na:wka:n, ke kipia ke kitas miak ne:n tota:ltikpak, *porque** n..., ne:n tota:ltikpak, chi:..., n' semana:wak wa:n ne:n *tiempo** chi:wtok *de** na:wi, na:wi *tiempo**, tein kiliah n' koyo:meh: es..., ne: *primavera, verano, otońo** wa:n *invierno**. *Bueno** yo:n koyo:meh ki:xmatih *pero** tehwa:n tikmattokeh ke:mania:n...., Tehwa:n amo tikihtowah *invierno**, tehwa:n tikihtowah itamia:n xiwit, ikalakia: xiwit, itahkotia:mpa xiwit wa:n nochi yo:n mopata n' *tiempo**. Mahyá: ne:n..., itamia:n xiwit miak kowmeh ma:xi:i:ni. Yo:n t'mattokeh ya, itamia:n xiwit. Ikalakia:mpa xiwit oso..., ke:mah ikalakia:n xiwit, tikihto:ka:n marzo, febrero, pe:wa moma:ytia ya n' xiwit. Tikmattokeh ya ton *tiempo** tietokeh, tikmattokeh ya ke nochi yo:n ihwa:k ee..., miak tato:kmeh, este miak kuomeh poso:nitih ya, para ta:kiti, meh ya..., ke:meh ya n' kahfe:n, ke:meh ya xokot. N' xokot pos no:..., no: este..., poso:ni enero, febre..., febrero tami a. Kahfe:n pe:wa *febrero, diciembre, enero**, nochi yo:n poso:ni. T'mattokeh ke, t'matto..., amo, tehwa:n amo t'to:ka:ytiah *primavera, pero** t'mattokeh ya ke yo:n ihwa:n taxo:chiowa nochin kuameh, chalawih, kahfe:n. wa:n yo:n de n'..., de n'..., *de** n' kali de na:wka:n, na:wka:n powi, telsenka ya ne:n..., Timiakeh amo teh t'chi:wa *cuenta**, *pero** na:wka:n mah se: kitahtani n' totio:tsi:n, ka:mpa ki:sa n' to:nal, ka:mpa ki:sa n' to:nal, ke:man kalaki, ke:man nepantah wa:n tio:tak, yowak, nochi yo:n pos... Sepa n' yowak aksá: te:chitstok, tikiliah no: tot..., tikiliah totsio:tsi:n, no: totio:tsi:n n' me:tsti. Wa:n ne:n n' to:naltsi:n no: tikme..., miakeh tiki:xmatih no: totio:tsi:n. N' koyo:meh kihtowah ke amo totio:tsi:n, yehwa:n kihtowah se: tane:x sayoh, [ey]. Ke:meh yeski a tak, tehwa:n tikmattokeh ke i:n ta:ltikpak timonohno:tsah ika, amo wel akah tikahkaya:wah, ta:ltikpak te:chitstok wa:n te:chkaktok. Seki tikta:l..., titelkualta:kameh, seki amo, *de** nochi n' onkak wa:n i:n ta:ltikpak sa tichi:chikoweh wa:n..., pos iwki ti:xpano:tokeh. Mah sepa timonohno:tsaka:n de i:n tocha:n, nik..., timonohno:tsayah kipia o:me, o:me ka:mpa tikalakiskeh wa:n seko ka:mpa tiki:saskeh. kali:ka:mpa, kali:ka:mpa iksá weli ok, taka:wtok, *a veces** amo weli ok. Iksá: kalte:noh taka:wtok *siquiera** ka:mpa timokowtapa:ni:skeh. Kalte:noh tik..., *cuando** t'chi:wah n' tocha:n mah tepitsi:n taiya:nto n' kalte:noh, ompa tikil..., tikta:liah n' tokowtsi:n, ompa tiktapa:nah tokow. N' kali:ka:mpa mah tepitsi:n taiya:nto, ompa kochis topio, n' to..., n' topio, toto:tol kali:ka:mpa kochi, totskuin. N' itskuinti pané: amo teh chi:wkeh *pero** n' itskuinti yehwa n' tahpia, yehwa n' itstok yowak, yehwa n' takaktok, yehwa n' tahnektok, neh nikochi. N' tapial taeka:ntok se: itskuinti, no: kaletok ompa yo:n, itech yo:n kali. No: tapowka:yo:t wa:n no: taxkal n' kikua, no: tekiti, *pero** yeh tekiti ika netahnekui:lis, ika netawahwi:lis wa:n ika netahpialis. Kalte:noh miak chi:wi, n' kalte:noh timotahpalowah, kalte:noh timona:mikih. Kalte:noh tikchiah n' tein kuali, tikchiah n' tein ka:n kuali. Kalte:noh a:chá: ke:man kiowtok timoiya:nah ma:ski amo tehwa:n tokalihtik, ka:mpa yeski. Itech n' kalte:ntatsakuilmeh ne: ke:man o *hasta** a:man seki ok, amo kielka:wah, itech n' kalte:ntatsakuil ke:man ki:sa se: animahtsi:n kita:liah oho:me tane:x nika:n ni:nipaka, *como despedida** tikiliah, ika timonawatiah ya. Miak kipia ke kitas, itech tokalte:noh ka:sá: ika, seki:meh tikta:liah se: totio:tsi:n para mah te:ch..., mah te:chita. No: ka:mpa no: kichihchi:wah ya n' kali de tepa:mit a, *de** tepa:mit ke:meh i:n, no iwki, no: pe:wa de na:wi, na:wi..., tikiliah na:wi *esquina**. Ompa ke:mah no: kipia se: iwi:kal, komo ke:man t'tachkuah wehkap..., wehkatan, sakera se: me:troh wehkatan, wa:n ne: *esquina**, yekinika tet t'ta:liliah..., no: t'ta:liliah se: iwi:kal. Seki kipopochwiah, seki a:mo, seki sayoh kita:liliah tachio:chi:wala:t wa:n chiko:me xina:ch wa:n tomi:ntsi:n. Tomi:ntsi:n para mah amo ke:man mah teh poliwi, de..., n' tomi:ntsin *pues porque** yehwa n' ika timopale:wiah. Xina:ch para miak kihto:sneki. Seki para te:chpale:wis ika kokolis, seki para mah amo teh poliwi, seki para mah nochipa achi kualtsi:n tietoka:n, para miak iwi:kal n' xina:chmeh. Eski chiko:me xina:chmeh: tao:l, et, a:ko:lin, arroz, ayohwach wa:n ayohtet, chiko:me. Wa:n chiko:me xina:ch, chiko:me tao:l, chiko:me et, chiko:me, nochi chiko:me, n..., wa:n ika se:n tama:tsol tomi:ntsi:n wa:n se: tane:xtsi:n. Kichi:wah se: tsikitsi:n, tatsa:wak cera, amo, amo parafina, ta: tatsa:wak cera *de** nektsitsi:n. Tikta:li:tih se: kolo:tsi:n *de cera iesquina para** yo:n kali mah amo teh tatekipacho. Itech yo:n kali mah amo kalaki n' a:mokuali, itech yo:n kali mah nochipa kualtsi:n yetoka:n. Itech yo:n kali mah amo teh poliwi. *Porque** moka:waki a se: t..., kali de tepa:mit wa:n neh nochipa kipixtoti, nochi kitsakuilihtoti n' teisá:. Yeh ika tein ka:n kuali nochipa kitsakuili:ti n' ompa. Ah, nika:n nikelka:waya se:, n' tatio:chi:wala:t wa:n kuawxiwit tein tatio:chi:wal, mm... Kuawxiwit amo wel poliwis, se: kolo:tsi:n chihchi:wtok no:, nochi na:wka:n. Yo:n tein wehweia: kali..., kalmeh *de** tepa:mit a, no: kuali se: kita:lilia de n' kowkalikxit no:, amo t'chi:wah *porque** amo tiknekih *pero** no: weli.?? Wa:n ne:n tepa:..., ne: ke:man kita:lilia:yah no: yehwa i:n tepa:n..., tepa:nkalmeh, ne: ke:man tehwa:n tikitstiwa:la:yah kita:liah se: koyoktsi:n ka:mpa..., wa:n ka:mpa kua:pitstik tatahko kita:lia:yah se: koyoktsi:n ompa ki:sa po:kti, ompa ki:sa n' po:kti. wa:n yo:n moelka:wak a, a:man amo kita:liliah ok. Mm, ne: ke:man kichi:wayah nochi *de** tet, a:man san tein a:motsi:n kikuih. Mm, t..., a:man n' kalmeh mopatatokeh ya. Seki kichi:wah kua:manistik a, seki más kua:pitstik, pero nochi de tet wa:n de tepos. Ne: ke:man *ininpuerta** amo k'kuiah kiliah n' koyo:meh *bisagra**. ta: ne: ke:man kikuiah ki:x..., o:me kowit ihkó:n kita:lilia:yah, ihkó:n..., ihkó:n kita:lilia:yah wa:n ke:mah n' wapal ihkuí:n sah kinatskualtia:yah, kina:lkahkalakia:yah e:yi oso na:wi wapal wa:n..., wa:n komo se: kalpano:ti pos k'ahchi:wa se: *tabla**, se: wapal, wa:n tikalaki a, wa:n tatsakua pos kinahnatskualtia, yo:n *puerta** ya n' ta:l..., n' ta:lpan no: iw..., no: iwki kinatskualtia:yah sah ihkó:n, o:me kowit etokeh. Tatsi:ntsakuayah ne: ke:man nochi ika xo:no:wapal, chi:kikiskowwapal oso kuomimil, tein eski, *siquiera** mah a:mo..., mah..., yo:n mah amo kalakis itskuinti sayoh, yehwa sah. T..., *de que** yo:n ihwa:k amo onkaya *malos**. *Últimamente** pané: *tite:lmalos** timochi:wtokeh, *pero** yo:n ihwa:k amo tapoliwia. Sate:pan se: *tiempo** pano:k teltapoliwia, *pero** ekintsi:n sepa amo semi ok. *más** n' tokni:wa:ntsitsi:n tamattiwih, onkak *más** tepitsi:n *como que respeto** tikihtowah. *Bueno, mm..., de** kali, *de** kali más..., pos yehwa sah..., Komohkó:n..., żKa:n nikmati ox tikmatik? żIhkó:n sah?