Mm, nehwa nimono:tsa niRubén Macario Martínez no... nocha:yoh... nocha:yohka:n Chilcuauhta, Tzinacapan A:xkan nimitsne:xtili:ti *lo que**... chi:walis tein tehwa:n nika:n tik... tiki:xmatih nika:n tima:se:walmeh ke:meh tikchihchi:wah se: kali ka:mpa tehwa:n ne:ka *tiempo** ticha:nchi:wayah tocha:ntsi:n *primero** tikchi:wah t'ta:li:xmela:wah *de** n' ompa tita:li:xmela:wah, tikinketsah kalikximeh kowkalikximeh, kalikximeh kite:mowah se: kowit tein *más takua:wak, kakatekowit o a:wa:kowit&& *des... de** ompa yo:n kalikximeh tikinketsah tikta:liah tikiliah n' tehwa:n *este... ta:nka:yo:meh, este...taihtiyo:meh, ne:chtapohpolwi miak, ta:nka:yo:meh *de** ta:nka:yo:meh kwi:ka taihtiyo:meh *de** n' ompa taihtiyo:meh tikinta:liah *este** kale:walmeh *Entos** yo:n ta:nka:yo:meh, *este** n' ta:nka:yo:meh ka:mpa mokua:se:wi:ti a n' kiniliah kale:walmeh *Entos** n' kale:walmeh kwi:ka... wa:n ompa *de** n' kale:walmeh tikta:liliah tehwa:n *este**... ohtat yo:n ohtat tikuih tehwa:n... tehwa:n tikto:ka:ytiah *cintas** ka:mpa tiksohsoh ya n'..., ka:mpa tikta:liah n' kua:tatsakuil *pero** ne:ka *tiempo cuando** tehwa:n pe:wkeh titachiah ihkó:n, amo tikuiah *cartón**, ke:meh a:xka:n moi:xmati *cartón** ke:meh a:xka:n moi:xmati *teja** *Anteriormente** pos moi:xmatia... tehwa:n tiki:xmatiah kalt... kaltatsakuil katka ne:n koma:ykowit ixiwyo o anaykowit ixiwyo *o este** owasakat Yo:n koma:yko... *este** koma:ykowit kitekiah m... *este** n' ima:yo wa:n kichi:wayah, kiolo:chihilpia:yah wa:n ke:mah kisa:lowa:yah itech n' tapaniá:n de n'... de n'... de n' kale:walmeh *de** yo:n kale:walmeh kisa:sa:lowah, kisa:sa:lowah wa:n kite:molihtiwih *de que** mah amo... mah motsahtsakua kualtsi:n pata amo tahxi:kas *para** kitsakuilia n' a:t *Entonces** kikualtiliah ya yo:n kali, ompa k ke:mah kite:mowah tsi:ntsakuil a Tsi:ntsakuil... tsi:ntsakuil tehwa:n ne: ke:man amo... amo moi:xmatia *de** tepa:mit tehwa:n tiki:matiah *este**... xo:no:kowit, xo:no:kowtatsakuil, xo:no:kowtatsakuil *o** kuomimiltatsakuil yehwa yo:n ne:n ke:man katka tokaltatsakuil *Después de** yo:n kika:wah nika:n i:n kalte:noh, kita:liah amo... ne: ke:man amo moi:xmatia *este** n' *ventanas**, ke:meh a:man ki:xmatih *ventanas**, ne: ke:man tiki:xmatiah sayoh kalte:mpue:rtah tikiliah, kalte:ntatsakuil Pos kipia ke tika:wayah o:meh, se: tate:noh wa:n se: tatahko *para** ompa tikalakiah, ompa tiki:sayah wa:n *después de** yo:n ki... kichi:wah, *bueno** miak taman onkak Ya: tikneki tikuiskeh *de** koma:ykowit *o** tiknekih tikuiskeh *de** anaykowxiwit *o** tiknekih tikuiskeh *de** owasakat, owasakat... owasakat ompa yo:n kitekih n' ima:sakayo *de** n' owat, kihilpiah... kihilpia *por** taolo:ch *Pero** no: kite:moliah, *porque** tikmatis n' owasakat kipia, *este** kipia n' ii:ka:nkopa wa:n kipia n' ii:xpankopa tai:xpankopa kipia mahyá: se:... mahyá: se: ahtoktsi:n ka:mpa yowi n' a:t, ka:mpa temowa n' a:t ii:kankopa kipia senki:s, senki:s mimiltik, pa... mah tikihto:ka:n tehwa:n *parejo** etok wa:n ii:xpankopa kipia tekochtsitsi:n ompa ka:mpa yowi n' a:t *Entonces** nochi yo:n kipia kite:moli:skeh kihilpiah taolo:ch wa:n ke:mah ki:xkeptiwih ke:mah kisa:lohtiwih, kilpihtiwih itech n' kale:walmeh, kisa:lowah, kisa:lowah, ki:sati se:... se:n panti sepa sem pa:nti wa:le:wah *hasta** kikua:tatsakuilti:tih kaltayo:lpaya tehwa:n tikiliah *caballete** Mmm *Pero** amo sayoh yo:ni, amo sayoh tikihto:tih ka:le:walmeh sah wa:n iwki a, a:mo, kipia ke kwi:kas... *en primero** pe:wa ke:meh nimitsto:ka:ytilih yekin taihtiyo:meh, ta:nka:yo:meh, kale:walmeh wa:n se: tein tehwa:n tik... tikto:ka:ytiah, a:xka:n tikto:ka:ytiah *este... piederecho** Yo:n piederecho ka:mpa mokua:se:wi:ti ne:n *caballete** Mmm, oksé: kito:ka:ytiah tate:n... tate:ntatsakuil, tate:ntatsakuil, tate:ntatsakuil ka:mpa... ka:mpa mo... mokua:se:wi:ti n' kale:wal. *Aparte de** yo:n *este** n' ta:... n' ta:... taihtiyo:t kipia se: tate:ntatsakuil ka:mpa mo..., ka:mpa mokua:se:wi:ti ne:n... n' kale:walmeh, kipia se:..., kipia t' se:... tehwa:n tikiliah *taparrabo, pero** yo:n tehwa:n... *taparrabo** n' koyo:tahto:l, *pero** ma:se:waltahto:l kiliah tate:n... tate:nts... tate:n... tate:ntatsakuil Entos yo:n kito:kaytiah *taparrabo, pero** yo:n amo... yo:n kito:ka:ytiah koyo:... koyo:kopa tikihto:ka:n, *pero** ma:se:walkopa kiliah tate:n... tate:ntatsakuil ka:mpa mokua:se:wi:ti ne:n kale:walmeh n' ompa yo:n, tami yehwa ya yo:n nimitsilia, *pues**... miak tokni:wa:n ihkó:n nochi ti:x... nochi i:xpeta:nkeh a:xka:n neh, *más después** pe:h nikita neh, nikpiaya... ihwa:k nikpiaya *diez años, once años**, mopatatiw a, mopatatiw a, neh pe:h ni:xpetani nikita neh kichi:wah ya n'... kichi:wah ya n' okseki chi:walismeh ya, mmm *Pero** a:xkan, a:xkan i:n... pos a:xkan tikitah miak taman chi:walismeh ne:si a *Pero** ne:ka *tiempo cuando** tehwa:n timoskaltihkeh, nochi yehwa yo:n nimitsilwia yo:n ma:se:wal, ma:se:waltachihchi:walo:ni ka:mpa tehwa:n timose:wia:yah pos tikitayah tehwa:n pos a:chá:..., pané: kachi kuali katka *porque** amo kachi te:ch... amo kachi te:ch... te:chkosta:rowa:ya, *porque** ne:ka *tiempo** amo kachi tomi:n katka, a:xkan nochi tomi:n moneki *para** tikchi:waskeh se: kuali kali a:xka:n nochi tomi:n wa:n ne:ka *tiempo** tehwa:n timoskaltihkeh pos nochi tikuiah *lo que es de** n'... mah tikihto:ka:n tota:lpan tiki:xtia:yah nochi *como para** tocha:ntsi:n , *para** titakua:yah, nochi yo:n *Pues** nochi ki:saya itech... itech n' kalampa, itech to... tota:lpan *pues** yehwa, yehwa yo:n neh nimitsilia, amo nikmati ko:x okseki *más** talna:miki:lis tiknekis t'ne:chtahtani:s *pues** tehwa:tsi:n tikihto:s. Mmm