Bueno Mmh. Tine:chno:tsas ama:n, tine:chnohno:tsas *de**... tatok. *De** n' tato:k, *de** tato:k. *Bueno, este** x'kita nika:n tehwa:n tima:se:walmeh timotekipanowah ika n' totato:ktsi:n *porque** nejó:n tato:ktsi:n tehwa:n tikihtowah *pues** ika yo:n timoi:xpano:ltiah n' tehwa:n tima:se:walmeh kitaka:n *cuando** tehwa:n t'tato:kah no: etok me:tsti sah, katí:n me:tsti t'tato:katih Tehwa:n tikuih me:tsti *solamente de* disie:mbreh *para** ne: disie:mbreh, ene:roh, febre:roh *hasta** ma:rsoh *último** me:tsti yo:n t'tato:kah tehwa:n, iyoh ya *Pero antes de que** titato:kaskeh, *primero** titai:xme:wah mah tikihto:ka:n. Ne:ka..., ne:ka *tiempo** tehwa:n tote:iskaltihka:wa:n, towe:ita:twa:n kichi:wayah tekitiah ika yo:n..., ika *yunta**, tapialmeh kintekiti:ltia:yah Kimattokeh ya no: n' tokni:wa:n, keman..., ke:mania:n este chi:... pe:..., pe:was yo:n chi:walis, pos..., tita..., tawi:tekih, *primero* t'tawi:tekih. Después de titawi:tekih, t'tai:xololowah, tiki:ololowah nochi n' tahsol parejo tikahchi:wah n' tahsol de n'..., de n' ka:mpa t'tato:katih *Después** tami i:xololowah, ke:mah tikalakiah ya ne:n tehwa:n tikihtowah *arado** *más, más** moi:xmati *yunta de** n'..., *de** n' kua:kuehmeh. Tami..., titami..., titami tai:x..., tai:xma:yawih ika ne:n *yunta**. Ompa ke:mah tik..., pe:(wa) tikte:mowah ya *semilla de** n' tao:l, xina:chtsi:n tikihtowah n' tehwa:n de n' tao:l, xina:chtao:l, *pero** yo:n xina:chtao:l amo iwki sah. *Primero** tiowih tiko:yatih tikoya:h wa:n tikihitah nochi tein más kuahkuali tao:ltsi:n, amo tikuih tein yo:n yo:lpan..., yo:lpan *este**... pahpalaktik, o yo:lpampoxkaw *porque** onkak tao:ltsi:n, onkak yo:lpampalaktik o yo:lpampoxkaw *porque** yo:n i:pa ne:nkah t'ta:li:tih, amo ixwati:w. *Primero** tiko:yah n' tao:ltsi:n, tikihitah wa:n tiko:yah, yo:n xina:ch *después de** tiko:yah, tika:pachowah, tika:pachowah, *pero** amo *porque** tika:pachohkeh wa:n iwki a, *Primero** yo:n tikte:chi:waltiah, tikihtowah tehwa:n t'te:tio:chi:waltiah m..., xina:chtsi:n *de** n' tao:ltsi:n wa:n tahtaniliah n' totahtsi:n *dios** ka:mpa yeh no: te:ch..., mah te:chtayo:koli kualtsi:n nejó:n..., nejó:n *este**..., tatio:chi:walis *de** n' toxina:ch tiko:yah wa:n ompa ke:mah tikte:tio:chi:waltiah. *Después** t'te:tio:chi:waltiah tiktah..., t'tahtaniliah n' totahtsi:n dios ika n' popo:ch kipopo:chwiah ne:n tao:ltsi:n wa:n *de** t'popo:chwiah pe:wa tik..., t'tahtaniliah n' totahtsi:n *dios** n' tatio:chi:walis ke mah amo ne:nkah yo:n tato:k, *porque** tikmattokeh tehwa:n ke ka:nachi amo tikalaki:tih de tomi:n *entonces de** ompa yo:n tikto:katih ya tikui:kah ya, pero tikmattokeh tatio:chi:walis..., tatio:chi:walah ya yo:n tao:ltsi:n, ke:meh eskia kitio:chi:w a n' todio:s, este n' totio:tsi:n. *Entonces** ompa tikto:katih ya tikinyo:le:wa *siquiera** o:me e:yi tokni:wa:n no: tein te:ch..., te:chmanawiah *porque a ve**..., se: sepa tehwa:n timoma:nawiah no: nika:n ika tato:kalis, ihkó:n ke:meh tikihtowah tehwa:n tik..., tikchi:wah se: chi:walis kipia ke timosen..., timoseno:tsah n' tibesi:nos *o ya sea** n' toparie:ntes, tobesi:nos, toami:gos kipia ke tikino:tsah wa:n te:chmakati:wih *mano**. *En**..., ento:s ompa yo:n ke:mah yowih timoi:xeheko:ltiah keni:w tikta:li:skeh ne:n pa:nti *entonces** ompa ke:mah taeka:nte:wa se: wa:n pos tikihto:tih t'tachkuatiw tikuih..., tikuih yo:n xina:ch wa:n mmh, *cada** se:..., *cada** se:meh *de** tehwa:n timota:liliah yo:n xina:chtsi:n ika se: ika se: teisá: ihkó:n *bolsa** o morra:ltsi:n wa:n ke:mah yo:n xina:ch..., wa:n ke:mah *cada quien** kikui n' i:..., n' ikow..., tehwa:n tikiliah ikowitso:k kiliah kow..., kowtok. Ento:s yo:n kowto:k *pero** yeh ne: ki..., n' a:kin tato:kati yehwa:n kimattiwih ya ka:nachi..., ka:nachi *de** wehka ke:meh *de** pata:wak ta:nto ke:meh *de** ma:wehka tikmattokeh mah tikihto:ka:n tehwa:n taeka:na..., a:kin taeka:nte:wati, yeh k'eka:nte:wati, taeka:nte:wati ika n' ipa:nti tein takuitapan yowih ya kitstiwih ya ne: keni:w tachkuatiw n' a:kin taeka:na tikto:kah semi ma:wehka *de** na:wi ma:kpal tehwa:n nika:n tikihtowah *ochenta centímetros** na:wi ma:kpal *de** ma:wehka wa:n *de** pata:wak, *de** pata:wak tikta:liah *este**... ma:kui:l ma:kpal kihtowah se: me:troh, se: me:troh se: me:troh amo semi wehka, yehwa yo:n tikitstiwih tehwa:n *hasta** tiki:satih newí:n tat..., *hasta** tiki:satih tate:noh, ka:mpa tiki:satih ya yo:n pa:nti tein takuitapan yowi, tein takuitapan yowi, tein takuitapan yowi tato:ktiw yeh yehwa sepa mowa:lkepte:wa, yeh taeka:ntiwi:ts a *pero** taeka:ntiwi:ts, kitstiwi:ts a ka:mpa yahki yeh kitstiwi:ts ka:nikawí:n yahki *para** ompa sepa mowa:lkepte:was yeh kitstiwi:ts a wa:n tein tayeka:nak sen takuitapan sepa..., sepa wi:tsa ki:saki sepa yeh, sepa yeh mokepte:wa. Ihkó:n timokui:kuitiwih, timokui:kuitiwih *hasta** t'ma:tamih. Después de yo:n tima:tamih n' ti..., tato:kalis, tikchiah siquiera se: se: me:tsti, se: me:tstika. Pero antes de yo:n se: metstika primero tiowih tik..., tatoka:tih ya, o chikue:yi to:nal o kaxto:l to:nal tikekpo:tih ya n' tehwa:n tikihtowah, tikekpo:tih ya, ¿tikmatis toni tikihto:snekih? tikresembra:ro:tih ke:meh kihtowa n' koyo:tahto:l n' a:man. Ne:ka tiempo tehwa:n tima:se:walmeh tik..., tikekpo:tih ya, yo:n tikekpo:tih ti..., yehwa: tikihtowah n' a:man n' koyo:tahto:l tikresembra:ro:tih, ka:mpa poliwtok tikta:liah se: *mata de** tao:l wa:n ka:mpa poliwtok o:me t'ta:liah e:yi *o** o:me tao:l para tikmahxitiah ma:kui:l tao:l *por cada** se: taktson *de** mi:l kipia ke t'ta:lihtiwih nahna:wi tao:ltsi:n, mahma:kui:l tao:l Entos ka:mpa poliwtok t'ta:liah senki:s ma:kui:l wa:n ka:mpa poliwtok o:me t'ta:liah e:yi, ka:mpa poliwtok se: t'ta:liah na:wi tikmahxitihtiwih *hasta** t'tsakuatih sepa ne: ka:mpa t'ma:..., ne: ka:mpa t'tamitoh. N' ompa yo:n tikchiah se: me:tsti *para** mah amo semi tikximikti:ka:n, ompa ke:mah tiktame:wiah, timi:lme:watih ya, pero yo:n a:kin mi:lme:wati amo no: senki:s ise:lti kinyo:le:wa *siquiera** na:wi:n na:wi n' tokni:wa:n tein ma:..., kima:nawi:tih ya nika:n tehwa:n totalna:miki:lis n' tima:se:walmeh timoma:ma:nawiah tami nika:n, tipanowah n' oksé: ne:n imi:lah ne: oksé:, tami ne: oksé: imi:lah oksepa se: tipanowah imi:lah komo tima:kui:limeh n' timoma:nawiah kipia ke tia:skeh ma:kui:lka:n makui:lka:n tikma:kepati:wih ne:n tokni:w, ¿ke:yeh, *porque** ke:yeh? nochi n' tein yo:n ma:kui:limeh ne:chpale:wihkeh kipia ke nikima:kepati:w seh sen to:nal *o** o:me to:nal *hasta** nikma:tami n' tama:kepa wa:n ihkó:n semi kualtsi:n *porque** nejó:n se: chi:walis mochi:wa se: to:nal sah *depende de** no: we:i t'tato:kas. Komo t'tato:ka *siquiera** tahko..., tahko ista:johpan yehwa n' tehwa:n tikihtowah *media hectárea** tahko ista:johpan semi o:me to:nal sah komo *siquiera**..., se: sepa mosentiliah *hasta** mahtak mahtak tokni:wa:n tein te:chma:kuih o se: sepa *hasta** mahtaktio:mo:me tokni:wa:n Komo mosentilihkeh *siquiera** mahtak..., mahtak..., mahtakmeh n' tokni:wa:n se: to:nal sah motamitachipa:wa *de** n' se: almo:npah tikihtowah tehwa:n tahko ista:johpan se: to:nal sah wa:n yo:n semi kualtsi:n wa:n yo:n talna:miki:lis *ojalá** niknekiskia neh mah amo poliwiskia ke:meh ne:ka tiempo tehwa:n t'tekitiah tehwa:n yo:n t'tekitiah yo:n *tiempo** kualtsi:n *porque** timoma:kuiah, se: sepatika tiahsia *siquiera hasta** sempowal tokni:wa:n. Yo:n sempowal tokni:wa:n tikmatis teh se: ista:joh, o:me ista:joh o:me to:nal tima:tamih wa:n semi kualtsi:n ke:meh yo:n *porque** nika:n tami seko tipanowah, ne:pa tami seko tipanowah ihkó:n, ihkó:n, *hasta** tiktso:patih ne: ka:mpa..., ka:mpa tami n' tein *último** ya&&& Después tami mi:lme:walis tikchiah *siquiera** se: me:tsti sepa, ompa ke..., wi:tsa ya n' tata:lwi:lis a yo:n tata:lwi:lis tikihtowah tehwa:n ka:mpa tikta:liah tikta:liah n' ta:ltsi:n *cuando ihwa:k yo:n wi:tsa n' ehekat miltsi:n amo kanah kitamo:tsa n' ehekat, ¿ke:yeh? *porque mismo** yehwa yo:n ta:ltsi:n tein tikte:miliah semi kipale:wia ma:ski wa:la:s n' ehekat nika:n wa:n ne:pa kiwi:kas *pero** amo kitamo:tas *porque mismo** yehwa n' ta:l kitsakuilihtok ika n' inalwayo *porque** tikmattokeh mi:ltsi:n ata *cuando** pe:wa moskaltia mi:ltsi:n *aparte** n' inalwayo tein tatsi:ntan kipia, tein ta:lto:ktok wa:n *aparte de** n'..., de** n' ta:ltikpaki:xko, ka:mpa n..., ka:mpa tsi:ntantok ahko mota:lilia seki mahyá: talwats..., mahyá: nalwatsitsi:n, yo:n nalwatsitsi:n ka:mpa kitila:ntok ne:n ichika:walis de n' ta:ltikpaktsi:n para pe:wa motao:lo:tia ne:n xi:lo:tsi:n, yo:n nochi kwi:ka ne:n iwi:kal Amo porque tikihto:tih no pos i:n nalwatsi:n kipia i:n amo teh kipale:wia, a:mo ta yo:n no: kipale:... A ta *cuando** kipia mi:ltsi:n se: inalwayotsi:n ipunti:tah *de** n' inalwayotsi:n kipia seki mahyá: a:tsi:n wa:n yo:n a:tsi:n yehwa ya n' tein kitila:ntok *de** n' ta:l chika:walis *de** n' ta:ltsi:n kitila:ntok yo:n nalwatsi:n, kitila:ntok *para** pe:wa ya ne:n xi:lo:tsi:n moskaltia ya wa:n pe:wa motao:lo:tia ya. Oksé:, ata n' miltsi:n kipia n' imia:wayotsi:n wa:n yo:n imia:wayotsi:n yo:n nochi no: kipale:wia, imia:wayo..., pe:wa xiti:ni a mia:wat mota:lia ata seki mahyá:..., mahyá: *polvito** kipia, mahyá: seki..., mahyá: seki polvo ata kipia n' imia:wayotsi:n ixo:chio *de** mi:l *Cuando** pe:wa..., pe:wa poto:ni yo:n imia:wayotsi:n ento:s ne: mi:ltsi:n ixi:lo:yotsi:n, ka:mpa kipia n' ixo:..., ixi:lo:yo ata kipia seki itsontsi:n mi:ltsi:n, ento:s *de** ne: poto:ni kitila:na wa:n wetsiki itech ne:n itsontsi:n *de** n' xi:lo:tsi:n Yehwa ya yo:n kitila:na *para** pe:wa motao:lo:tia. Mmm. Ento:s n' ompa yo:n neh nimitsilia..., miak..., miak taman iwi:kal yo:n tato:ktsi:n, amo *porque** tikihto:tih n'tato:kak a wa:n nikua:ti a sah. A:mo, kipia ke timotekiti:lti:tih. Ke:meh nimitsilwia, timi:lme:watih, titata:lwi:tih. *Después de** t'tata:lwi:tih, kipia ke tik..., tikelpacho:tih. Yo:n tikelpachowah tehwa:n tikihtowah tikelpacho:tih *para** mah amo a:kalaki, mah kualtsi:n wa:ki. *Entonces** yo:n tikelpachowah wa:n no: se: k'kelpachowa mah no: se: kimati keni:w se k'kelpacho:s, *porque** amo *porque** nikihtowa *no** nikpostekiti wa:n mah iwki a nika:wati, *no**, kipia ke nikte:moli:s ka:mpa ika yetok sintsi:n wa:n ikowyotsi:n, paniá:n moka:was n' ikowyotsi:n wa:n ni e:l..., ne:n sinti tatampa moka:was n' ikowyo ¿*para** ke:yeh?, **cuando** ihwa:k kiowiki n' a:tsi:n nochi motalowa *sobre** n' its..., paniá:n *de** n' ikowyotsi:n *de** mi:ltsi:n, amo, amo a:kalaki. Entos kipia ke tikelpacho:tih, nikihto:ti ke:meh ekintsi:n nikelpacho:to, nikchiati *siquiera** se: sempowal to:nal, sempowal to:nal ke:mah pe:wa niktekiti a, *pero** n'mattok ke kualtsi:n wa:kik a *después de** yo:n nikteki a nikahxitih nokalihtik wa:n amo ne: niahsi nokalihtik wa:n nikte:mati a ihkó:n, kipia ke niahsi nokalihtik nik..., nik..., nikpixkati a, ne: niktekiti a ni:..., niktekiti a ne: ikowyohka:n ompa nikahxitia ne: nokalihtik, nikte:ntahsi komo a:paltik mah tepitsi:n ihxi:ka. *De** yo:n ihxi:ka, ompa ke:mah tiktachihchi:wiah ya se:..., se:..., seko ka:mpa..., ka:mpa tota..., tokalekawintsi:n t'tachihchi:wiah seko t'ta:liah mah tikihto:ka:n se: se: *partecito** ka:mpa tiksa:lo:tih ya, ompa tiksa:lowah ya. ¿Ke:yeh yo:n tiksa:lowah? Tiksa:lowah *para** mah kualtsi:n..., mah kualtis:n yeto mi:..., sintsi:n, para mah amo..., mah amo pala:ni mah amo pala:ni yo:n sintsi:n, tikihtowah tehwa:n tike:kta:liah *a veces**, se: sepatika pos tikta:liah yo:n..., ke:meh a:xka:n onkak seki..., seki..., seki *este** seki xiw..., seki mahyá: seki mahyá: tikihto:skeh *polvo**, yo:n *para** amo okuilowa mi:ltsi:n, *este** n' sintsi:n tikihto:skeh, yehwa yo:n nochi kiwi:ka. *Después de** yo:n tami n' *cosecha** ne: ke..., ne: ke:man..., ne: ke:man tein kipiayah n' towe:ita:twa:n, ke kisa:lowah, kitamisa:lowah ke:mah yowih ya ne:n tio:pantsi:n kitetio:chi:waltili:tih ya, se: *misita** ya ne:n n' *cosecha, porque** kimattokeh kuali *cosecha** k'ki:xtihkeh ya pos kipiah ya tonika..., tonika tib..., tonika tinemiskeh. Tikpiah ya ton tikmahse:waskeh wa:n yo:n tasohka:macho:ni *de** n' totahtsi:n *dios**. Entos kite:tio:chi:walti:..., kima:ktili:tih ya ne:n totahtsi:n *dios** se:... se:, o:me, e:yi *oraciones** *para** n' ikose:cha *de** n' *de** ne:n tokni:w kuali..., kuali *cosecha** k'ki:xtih. ¿Ke:yeh? Yo:n..., yo:n talna:miki:lis *pues** kualtsi:n mowi:kaya ne:ka *tiempo. Pero** a:xka:n nikita neh amo *igual** ok ke:meh ne:ka *tiempo** tehwa:n titekitiah *porque** neh *todavía** nikitak ok neh..., ke:meh nimitsilia nikpia..., nikpia *este cincuenta y seis años**. *Cuando** neh pe:wak nikita *todavía** itech..., nikpiaya *diez años**, mahtakti xiwit nikpiaya neh *todavía** nikitaya ok keni:w n' tekitiah nowe:ita:twa:n *Pero** a:xka:n nikita ne:n pi:pil nochi ki..., nochi mopatakeh ya. A:xka:n nejó:n talna:miki:lis tehwa:n..., amo kitah ok ke:meh ne:ka *tiempo** tehwa:n t'tekitiah. Amo kimatih..., amo ki:xmatih ok. Wa:n yehwa yo:n nikihtowa neh *ojalá y** tikihtowah tehwa:n o:me, e:yi tokni:wa:n ok, mah ti..., kinemili:skiah ok yo:n talna:miki:lis ke:meh tehwa:n tikitstiwa:lahkeh iniwa:n towe:ita:twa:n Mmm, ¿yehwa sah *o** tikneki oksé: talna:miki:lis tine:chtahtani:s? wa:..., ¿wa:k ka *yunta**, koni mono:tsa o:n, ihkó:n? ¿Ko:ni mono:tsa i:n? Ah, ni... Ka:n ihko:ni tito:ka?&&& Ah, nika:n i:n *Primero** yowi *yunta** ke:meh nimitsilwih *Pero** yo:n *yunta** ki..., sayoh *para** kikaxa:nia n' ta:ltsi:n k'kaxa:nia n' ta:ltsi:n *para** ki:..., kihichkua nochi xiwit tein yetok. *Pero** n' pa:nti *de** n' mi:ltsi:n kipia ke tehwa:n tikte:molihtiwih ya Amo *porque** ne: tayu:ntahwihkeh ya..., *bueno** tehwa:n tiki:tstia:tih ke:meh..., ke:meh yahki ne:n arado iwki t'ta:lihtia:tih n' tato:k. Amo, ta: yo:n, yo:n kipia ke tehwa:n tikte:molihtia:skeh ya ke:ni:w *este**..., komo ihkó:n..., komo ke:meh i:n i:xtapal..., i:xtapal yahki ne:n yu:ntahtekit entos kipia ke tehwa:n tikuiskeh e:witika:. ¿Ke:yeh yo:n e:witika:? Ka:mpa n..., ka:mpa kalaktiah n' *arado**, ka:mpa kalaktiah n' tepos, ento:s tehwa:n kipia ke tika:xpanawihtia:tih ya *Porque** komo tikuikeh ke:meh yahki n' yu:ntahtekit mah tikihto:ka:n i:xtapalyahki *yunta** mah tiki:xtapalta:li:ka:n ne:n pa:nti amo kualtia *porque** ka:mpa..., ka:mpa kika:wtiah tepitsi:n ne:n tepos ne:n xiwit se: sah n' kiteltoka:ro:ti:w *cuando** mi:lme:was Amo, wa:n *para parejo** mah te:chtoka:ro, mah tikihto:ka:n mah nochi te:chtoka:ro n' tein..., tein kika:wtiah ne:n yuntatekitikeh kika:wtiah tahtahko k'ka:wtiah tepitsi:n pos *parejo** timoxehxelwiah ya, tikihtowah: - *No** pos te:chtoka:roh *parejo** n' takua:wak, amo sayoh ne: se: sah n' kitoka:roh n' teltakua:wak wa:n se: sah kitoka:roh n' telema:nik. *Entonces** yehwa yo:n no: semi telimpo:rtah neli tikmatiskeh. A:xka:n *de** yo:n ke:meh neh nimitsilia *este** mmm, yo:n a:kin yu:ntahtekiti yo:n no: *aparte** n' a:ki:n yu:ntahtekiti k'yo:le:wah yo:n i:pa..., i:pa mo:..., i:pa mo:..., i:pa ika yo:n tekiti, ika yu:ntahtekit. Ne: ke:man wa:la:yah tokni:wa:n de wehka amo kichi:wayah *mismo** yehwa:n ne:n tein a:kin ina:xka n' tato:k, sano ke wayo..., tayo:le:wayah wa:ltemowa:yah seki tokni:wa:n *de..., de** wehka wa:la:yah kwa:lkuiah n' iminkua:kuehwa:n wa:n kwa:lkuiah n' imiyu:ntah, *o sea** n' iminara:doh ta:te:mohtiwi:tseh ika n' chi:walis