*Bueno.** Mm. Tine:chno:tsas ama:n, tine:chnohno:tsas de o:n ..., De tato:k. De tato:k. tato:k De tato:k. *Bueno, este**, x'kita nika:n tehwa:n tima:se:walmeh timotekipanowah ika n' totato:ktsi:n *porque** nejó:n tato:ktsi:n tehwa:n tikihtowah, *pues**, ika yo:n timoi:xpano:ltiah n' tehwa:n tima:se:walmeh. 'Kitaka:n *cuando** tehwa:n titato:kah no: etok me:tsti sah katí:n me:tsti titato:katih. Tehwa:n tikuih me:tsti *solamente** titato:kah de diciembre para ne:. Diciembre, enero, febrero, *hasta** marzo, *último** me:tsti yo:n t'tato:kah tehwa:n, iyoh ya. *Pero antes de que** titato:kaskeh, *primero** titai:xme:wah mah tikihto:ka:n. Ne:ka, ne:ka *tiempo** tehwa:n tote:iskaltihka:wa:n, towe:ita:twa:n kichi:wayah. Tekitiah ika, ika, ika yo:n, ika *yunta**. Tapialmeh kintekiti:ltia:yah. Kimattokeh ya no: n' tokni:wa:n, ke:mani..., ke:mania:n, *este**, n' pe:was yo:n chi:walis, pos, tita..., *primero** t'tawi:tekih, *primero* titawi:tekih. *Después** de titawi:tekih, t'tai:xololowah, tiki:xololowah nochi n' tahsol, *parejo** tikahchi:wah n' tahsol de n', de n', ka:mpa t'tato:katih. *Después** t'tamii:xololowah, ke:mah tikalakiah ya ne:n, tehwa:n tikihtowah *arado**. *Más, más** moi:xmati *yunta** de n', de n' kua:kuehmeh. Tami..., titami..., titami t'tai:x..., t'tai:xma:yawih ika ne:n *yunta**, ompa ke:mah tik..., te..., tikte:mowah ya *semilla** de n' tao:l, xina:chtsi:n tikihtowah tehwa:n de n' tao:l, xina:chtao:l. Pero yo:n xina:chtao:l a:mo iwki sah. *Primero** tiowih tiko:yatih, tikoya:h wa:n tikihitah nochi tein más kuahkuali tao:ltsi:n, a:mo tikuih tein yo:n yo:lpan..., yo:lpan..., *este**, [yo:lpam]pahpalaktik, *o** yo:lpampoxkaw *porque** onkak tao:ltsi:n, onkak yo:lpampalaktik *o** yo:lpampoxkaw *porque** yo:n i:pa ne:nkah t'ta:li:tih, a:mo ixwati:w. *Primero** tiko:yah n' tao:ltsi:n, tikihitah wa:n tiko:yah, yo:n xina:ch. *Después** de tiko:yah, tika:pachowah. Tika:pachowah, pero a:mo *porque** tika:pachohkeh wa:n iwki a, *Primero** yo:n tikte:chi:waltiah, tikihtowah tehwa:n t'te:tio:chi:waltiah mm, xina:chtsi:n de n' tao:ltsi:n wa:n t'tahtaniliah n' totahtsi:n dios ka:mpa yeh no: te:ch..., mah te:chtayo:koli kualtsi:n nejó:n, nejó:n, *este**, tatio:chi:walis de n', de n' toxina:ch. Tiko:yah wa:n ompa ke:mah tikte:tio:chi:waltiah. *Después** t'te:tio:chi:waltiah tiktah..., t'tahtaniliah n' totahtsi:n dios ika n' popo:ch. Kipopo:chwiah ne:n tao:ltsi:n wa:n de t'popo:chwiah pe:wa tik..., t'tahtaniliah n' totahtsi:n dios n' tatio:chi:walis ke mah a:mo ne:nkah yo:n tato:k, *porque** tikmattokeh tehwa:n ke ka:nachi a:mo tikalaki:tih de tomi:n. *Entonces** de ompa yo:n tik..., tikto:katih ya. Tikwi:kah ya, pero tikmattokeh tatio:chi:walis, tatio:chi:waloh ya yo:n tao:ltsi:n, ke:meh eskia kitio:chi:w a n' todio:s, *este**, n' to..., totio:tsi:n. *Entonces** ompa tikto:katih ya tikinyo:le:wa *siquiera** o:me e:i tokni:wa:n no: tein te:ch..., te:chma:nawiah *porque a ve**..., se: sepa tehwa:n timoma:nawiah no: nika:n ika tato:kalis. Ihkó:n ke:meh tikihtowah tehwa:n tik..., tikchi:wah se: chi:walis kipia ke timosen..., timoseno:tsah n' *tivecinos o ya sea n' toparientes, tovecinos, toamigos** kipia ke tikino:tsah wa:n te:chmakah yo:n *mano**. En..., entó:s ompa yo:n ke:mah yowih timoi:xeheko:ltiah ke:ní:w tikta:li:skeh ne:n pa:nti. *Entonces** ompa ke:mah taeka:nte:wa se: wa:n pos tikihto:tih t'tachkuatiw tikuih, tikuih yo:n xina:ch wa:n *cada, cada, cada** se:..., *cada** se:meh de tehwa:n timota:liliah yo:n xina:chtsi:n ika se:, ika se: teisá: ihkó:n *bolsa o morra:ltsi:n** wa:n ke:mah yo:n xina:ch..., wa:n ke:mah *cada quien** kikui n' i:..., n' ikowi..., i..., tehwa:n tikiliah ikowitso:k. Kiliah kuow..., kuowtok. Entó:s yo:n kuowto:k, pero yeh ne: ki..., n' a:kin tato:kati yehwa:n kimattiwih ya ka:nachi, ka:nachi de wehka. Ke:meh de pata:wak *tanto** ke:meh de ma:wehka. Tikmattokeh ya po..., mah tikihto:ka:n tehwa:n, taeka:na, a:kin taeka:nte:wati yeh keka:nte:wati, taeka:nte:wati ika n' ipa:nti tein takuitapan yowih ya kitstiwih ya ne: ke:n ke:ní:w tachkuatiw n' a:kin taeka:na. Tikto:kah semi, semi ma:wehka de na:wi ma:kpal. Tehwa:n nika:n tikihtowah *ochenta centímetros**, na:wi ma:kpal de, de ma:wehka. Wa:n de pata:wak, de pata:wak tikta:liah, *este**, ma:kui:l ma:kpal. Kihtowah se: me:troh, se: me:troh. Se: me:troh a:mo semi wehka, entó:s yehwa yo:n tikitstiwih tehwa:n *hasta** tiki:satih newí:n *[has]ta** tiki:satih tate:noh, ka:mpa tiki:satih ya yo:n pa:nti tein takuitapan yowi, tein takuitapan yowi, tein takuitapan yowi tato:ktiw yeh, yehwa sepa mowa:lkepte:wa, yeh taeka:ntiwi:ts a. Pero taeka:ntiwi:ts, kitstiwi:ts a ka:mpa yahki. Yeh kitstiwi:ts ka:nikawí:n yahki para ompa sepa mowa:lkepte:was yeh kitstiwi:ts a. Wa:n tein tayeka:nak sentakuitapan sepa, sepa wi:tsa. Ki:saki sepa yeh, sepa yeh mokepte:wa. Ihkó:n timo..., timokui:kuitiwih, timokui:kuitiwih ihkó:n, *hasta** tima:tamih. *Después** de yo:n tima:tamih n' ti..., tato:kalis, tikchiah *siquiera** se:, se: me:tsti, se: me:tstika. Pero *antes** de yo:n se: metstika, *primero** tiowih tik..., titatoka:tih ya, *o** chikue:i to:nal *o** kaxto:l to:nal tikekpo:tih ya n' tehwa:n tikihtowah, tikekpo:tih ya. ¿Tikmatis toni tikihto:snekih? *Tikresembra:ro:tih** ke:meh kihtowa n' koyo:tahto:l n' a:man. Ne:ka *tiempo** tehwa:n tima:se:walmeh tik..., tikekpo:tih ya. Yo:n tikekpo:tih ki..., yehwa: tikihtowah n' a:man n' koyo:tahto:l ke tikresembra:ro:tih, pero tehwa:n tikihtowah tikekpo:tih. Ka:mpa poliwtok tikta:liah se: *mata** de, de tao:l wa:n ka:mpa poliwtok o:me t'ta:liah e:yi, *o** o:me tao:l para tikmahxitiah ma:kui:l tao:l *por, por cada** se: taktson *de** mi:l. Kipia ke t'ta:lihtiwih nahna:wi tao:ltsi:n, mahma:kui:l tao:l. Entó:s ka:mpa poliwtok t'ta:liah chik..., t'ta:liah senki:s ma:kui:l wa:n ka:mpa poliwtok o:me t'ta:liah e:yi, ka:mpa poliwtok se: t'ta:liah na:wi. Tikmahxitihtiwih, *hasta** t'tsakuatih sepa ne: ka:mpa t'ma:..., ne: ka:mpa t'tamitoh. N' ompa yo:n tik..., tikchiah se: me:tsti para mah a:mo semi tikximikti:ka:n. Ompa ke:mah tiktame:wiah, timi:lme:watih ya, pero yo:n a:kin mi:lme:wati a:mo no: senki:s ise:lti. Kinyo:le:wa *siquiera** na:wi:n, na:wi, na:wi n' tokni:wa:n tein ma:..., kima:nawi:tih ya. Nika:n tehwa:n totalna:miki:lis n' tima:se:walmeh timoma:ma:nawiah. Tami nika:n, tipanowah n' oksé: ne:n imi:lah ne: oksé:, tami ne: oksé: imi:lah oksepa se: tipanowah imi:lah. Komo tima:kui:limeh n' timoma:nawiah kipia ke tia:skeh ma:kui:lka:n. Ma:kui:lka:n tikma:kepati:wih ne:n tokni:w, ¿ke:yeh, *porque** ke:yeh? nochi n' tein yo:n ma:kui:limeh ne:chpale:wihkeh kipia ke nikima:kepati:w sehsen to:nal *o** o:me to:nal *hasta** nikma:tami nitama:kepa. Wa:n ihkó:n semi kualtsi:n *porque** nejó:n se: chi:walis mochi:wa se: to:nal sah. *Depende de** no: we:i t'tato:kas. Komo t'tato:ka *siquiera** tahko i.., tahko, tahko ista:johpan yehwa n' tehwa:n tikihtowah *media hectárea**, tahko ista:johpan, semi o:me to:nal sah. Komo *siquiera** se:, se: sepa mosentiliah *hasta, hasta** mahtak. Mahtak tokni:wa:n tein te:chma:kuih *o** se:sepa *hasta** mahtaktio:mo:me tokni:wa:n. Komo mosentilihkeh *siquiera** mahtak..., mahtak..., mahtak..., mahtakmeh n' tokni:wa:n se: to:nal sah motamitachipa:wa ne:n, de n' se: almo:npah tikihtowah tehwa:n tahko ista:johpan. Se: to:nal sah. Wa:n yo:n semi kualtsi:n, wa:n yo:n talna:miki:lis *ojalá** niknekiskia neh mah a:mo poliwiskia ke:meh ne:ka *tiempo** tehwa:n t'tekitiah. Tehwa:n yo:n t'tekitiah yo:n *tiempo** kualtsi:n *porque** timoma:kuiah, se:sepatika tiahsia *siquiera hasta** sempowal tokni:wa:n. Yo:n sempowal tokni:wa:n tikmatiah s..., o:..., se: ista:joh, o:me ista:joh, o:me to:nal tima:tamih. Wa:n semi kualtsi:n ke:meh yo:n *porque** nika:n tami, seko tipanowah. Ne:pa tami, seko tipanowah ihkó:n, ihkó:n, *hasta** tim..., t'tso:patih a ne: ka:mpa, ka:mpa tami n' tein *último** ya. *Después** tami mi:lme:walis tikchiah *siquiera** se: me:tsti sepa, ompa ke..., wi:tse, wi:tse ya n' tata:lwi:lis a. Yo:n tata:lwi:lis tikihtowah tehwa:n ka:mpa tikta:liah n', tikta:liah n' ta:ltsi:n *cuando** ihwa:k yo:n wi:tsa n' ehekat, miltsi:n a:mo kanah kitamo:ta n' ehekat, ¿ke:yeh? *porque mismo** yehwa yo:n ta:ltsi:n tein tikte:miliah semi kipale:wia. Ma:ski wa:la:s n' ehekat, nika:n wa:n ne:pa kiwi:kas pero a:mo kitamo:ta *porque mismo** yehwa n' ta:l kitsakuilihtok ika n' inalwayo. *Porque** tikmattokeh mi:ltsi:n ata *cuando** pe:wa moskaltia mi:ltsi:n *aparte** n' inalwayo tein tatsi:ntan kipia, tein ta:lto:ktok wa:n *aparte de** n', de n' ta:ltikpaki:xko, ka:mpa n..., ka:mpa tsi:ntantok. Ahko mota:lilia seki mahyá: talwats..., mahyá: nalwatsitsi:n, yo:n nalwatsitsi:n ka:mpa kitila:ntok ne:n ichika:walis de n' ta:ltikpaktsi:n para pe:wa motao:lo:tia ne:n xi:lo:tsi:n, yo:n nochi kwi:ka ne:n iwi:kal. A:mo porque tikihto:tih no: pos i:n nalwatsi:n kipia i:n a:mo teh kipale:wia, a:mo ta yo:n no: kipale:wia ta *cuando** kipia mi:ltsi:n se: inalwayotsi:n i..., *ipuntita** de n' inalwayotsi:n kipia seki mahyá: a:tsi:n. Wa:n yo:n a:tsi:n yehwa ya n' tein kitila:ntok de n' ta:l, chika:walis de n' ta:ltsi:n kitila:ntok yo:n nal..., yo:n nalwatsi:n, kitila:ntok para pe:wa ya ne:n xi:lo:tsi:n moskaltia ya, wa:n pe:wa motao:lo:tia ya. Oksé:, ata n' miltsi:n kipia n' imia:wayotsi:n wa:n yo:n imia:wayotsi:n yo:n nochi no: kipale:wia. Imia:wayo ..., *Cuando** pe:wa xiti:ni a mia:wat mota:lia ata seki mahyá:, mahyá: *polvito** kipia, mahyá: seki, mahyá: seki *polvo** ata kipia n' imia:wayotsi:n, ixo:chio de mi:l. *Cuando** pe:wa, pe:wa poto:ni yo:n imia:wayotsi:n, entó:s ne: mi:ltsi:n ixi:lo:yotsi:n, ka:mpa kipia n' ixo:..., ixi:lo:yo ata kipia seki itsontsi:n mi:ltsi:n. Entó:s de ne: poto:ni, kitila:na wa:n wetsiki itech ne:n itsontsi:n de n' xi:lo:tsi:n. Yehwa ya yo:n kitila:na para pe:wa motao:lo:tia. Mmm. Entó:s n' ompa yo:n neh nimitsilia miak, miak taman iwi:kal yo:n tato:ktsi:n, a:mo *porque** tikihto:tih nitato:kak a wa:n nik..., nikua:ti a sah. A:mo. Kipia ke timotekiti:lti:tih. Ke:meh nimitsilwia, timi:lme:watih, titata:lwi:tih. *Después de** t'tata:lwi:tih, kipia ke tik..., tikelpacho:tih. Yo:n tikelpachowah tehwa:n tikihtowah tikelpacho:tih para mah a:mo, mah a:mo a:kalaki, mah kualtsi:n wa:ki. *Entonces** yo:n tikelpachowah wa:n no: se: 'kelpachowa mah no: se: kimati ke:ní:w se: 'kelpacho:s, *porque** a:mo *porque** nikihtowa no: nikpostekiti wa:n mah iwki a nika:wati, no: kipia ke nikte:moli:s ka:mpa ika yetok sintsi:n wa:n ikowyotsi:n, paniá:n moka:wa n' ikowyotsi:n wa:n *ni e:l..., ne:n sinti tatampa moka:was n' ikowyo. ¿Para ke:yeh?, **cuando** ihwa:k kiowiki n' a:tsi:n nochi motalowa *sobre** n' its..., paniá:n de n' ikowyotsi:n de mi:ltsi:n, a:mo, a:mo a:kalaki. Entó:s kipia ke tikelpacho:tih, nikihto:ti ke:meh ekintsi:n nikelpacho:to, nikchiati *siquiera** se: sempowal to:nal, sempowal to:nal pe:wa, pe:wa nik..., niktekiti a, pero n'mattok ke kualtsi:n wa:kik a. *Después de** yo:n nikteki a nikahxitih nokalihtik wa:n a:mo ne: niahsi nokalihtik wa:n nikte:mati a ihkó:n, kipia ke niahsi nokalihtik nik..., nik..., nikpixkati a, ne: niktekiti a ni:..., niktekiti a ne: ikowyohka:n ompa nikahxitia ne: nokalihtik, nikte:ntahsi komo a:paltik mah tepitsi:n ihxi:ka. De yo:n ihxi:ka, ompa ke:mah tiktachihchi:wiah ya se:, se:, seko ka:mpa, ka:mpa tota..., tokalekawintsi:n t'tachihchi:wiah se..., seko. Pos mah t'ta:liah , mah tikihto:ka:n se:, se: *partecito** ka:mpa tiksa:lo:tih ya. Ompa tiksa:lowah ya. ¿Ke:yeh yo:n tiksa:lowah? Tiksa:lowah para mah kualtsi:n, mah kualtis:n yeto mi:n..., sin..., sintsi:n para mah a:mo, mah a:mo pala:ni, mah a:mo pala:ni yo:n sintsi:n, tikihtowah tehwa:n tike:kta:liah. *A veces**, se:sepatika pos tikta:liliah yo:n., ke:meh a:xka:n onkak seki, seki, seki, *este**, seki xiw..., seki, mahyá:, seki mahyá: tikihto:skeh *polvo**, yo:n para a:mo okuilowa mi:ltsi:n. *Este** n' sintsi:n tikihto:skeh, yehwa yo:n nochi kiwi:ka. *Después de** yo:n tami n' *cosecha** ne: ke:..., ne: ke:man..., ne: ke:man tein kipiayah n' towe:ita:twa:n, ke kisa:lowah, tami, kitamisa:lowah ke:mah. Yowih ya ne:n tio:pantsi:n, kite:tio:chi:waltili:tih ya, se: *misita** ya ne:n n' *cosecha, porque** kimattokeh kuali *cosecha** 'ki:xtihkeh ya pos kipiah ya ton ika, ton ika *tiv...,** tinemiskeh. Tikpiah ya ton tikmahse:waskeh wa:n yo:n tasohka:macho:ni de n' totahtsi:n dios. Entó:s kite:tio:chi:walti:[tih], kima:ktili:tih ya ne:n totahtsi:n *dios** se:, se:, o:me, e:yi *oraciones** para n' *icosecha** de n', de ne:n tokni:w kuali, kuali *cosecha** 'ki:xtih. ¿Ke:yeh? Yo:n, yo:n talna:miki:lis, *pues** kualtsi:n mowi:kaya ne:ka *tiempo. Pero** a:xka:n nikita neh a:mo *igual** ok ke:meh ne:ka *tiempo** tehwa:n titekitiah *porque** neh *todavía** nikitak ok neh ..., ke:meh nimitsilia nikpia, nikpia, *este, cincuenta y seis años**. *Cuando** neh pe:wak nikita *todavía** itech ..., nikpiaya *diez años**, mahtakti xiwit nikpiaya neh, *todavía** nikitaya ok ke:ní:w n' tekitiah nowe:ita:twa:n. Pero a:xka:n nikita ne:n pi:pil nochi ki..., nochi mopatakeh ya. A:xka:n nejó:n talna:miki:lis tehwa:n, a:mo kitah ok ke:meh ne:ka *tiempo** tehwa:n t'tekitiah. A:mo kimatih, a:mo ki:xmatih ok. Wa:n yehwa yo:n nikihtowa neh *ojalá y** tikihtowah tehwa:n o:me, e:yi tokni:wa:n ok, mah ki..., kinemili:skiah ok yo:n talna:miki:lis ke:meh ne:ka *tiempo** tehwa:n tikitstiwa:lahkeh iniwa:n towe:ita:twa:n. Mm, ¿Yehwa sah *o** tikneki oksé: talna:miki:lis tine:chtahtani:s? Kwa:..., ¿Kwa:k ka *yunta**, ko:ni mono:tsa o:n, ihkó:n? ¿Ko:ni mono:tsa iwí:n? Ah, ni..., ¿Ko:ni ihkó:n tito:ka? Ah, nika:n i:n, *Primero** yowi *yunta** ke:meh nimitsilih. Pero yo:n *yunta** ki..., sayoh para ki..., kikaxa:nia n' ta:ltsi:n. K'kaxa:nia n' ta:ltsi:n para ki:..., kihichkua nochi xiwit tein yetok. Pero n..., n' pa:nti de n' mi:ltsi:n kipia ke tehwa:n tikte:molihtiwih ya. A:mo *porque** ne: *tayu:ntahwihkeh** ya .... *Bueno**, tehwa:n tiki:tstia:tih ke:meh, ke:meh yahki ne:n *arado** iwki t'ta:lihtia:tih n' tato:k. A:mo, ta: yo:n, yo:n kipia ke tehwa:n tikte:molihtia:skeh ya ke:ní:w, *este**, komo ihkó:n, komo ke:meh i:n i:xtapal, i:xtapal yahki ne:n yu:ntahtekit. Entó:s kipia ke tehwa:n tikuiskeh e:witiká:. ¿Ke:yeh yo:n e:witika:? Ka:mpa n..., ka:mpa kalaktiah n' *arado**, ka:mpa kalaktiah n' tepos, entó:s tehwa:n kipia ke tika:xpanawihtia:tih ya. *Porque** komo tikuikeh ke:meh yahki n' yu:ntahtekit, mah tikihto:ka:n i:xtapal, i:xtapal yahki *yunta** mah tiki:xtapalta:li:ka:n ne:n pa:nti a:mo kualtia *porque** ka:mpa, ka:mpa kika:wtiah tepitsi:n ne:n tepos ne:n xiwit se: sah n' kiteltoka:ro:ti:w *cuando** mi:lme:was A:mo, wa:n para *parejo** mah te:chtoka:ro, mah tikihto:ka:n mah nochi te:chtoka:ro n' tein, tein kika:wtiah ne:n yuntahtekitikeh kika:wtiah tahtahko k'ka:wtiah tepitsi:n pos *parejo** timoxehxelwiah ya, tikihtowah, "*No** pos te:chtoka:roh *parejo** n' takua:wak, a:mo sayoh ne: se: sah n' kitoka:roh n' teltakua:wak wa:n se: sah kitoka:roh n' telema:nik. *Entonces** yehwa yo:n no: semi *telimporta** neli tikmatiskeh. A:xka:n de yo:n, ke:meh neh nimitsilia, *este**, mm. Yo:n a:kin yu:ntahtekiti yo:n no:, yo:n no: *aparte**. n' a:ki:n yu:ntahtekiti yo:n yehwa kiyo:le:wah. Yo:n i:pa, i:pa mo:, i:pa mo:..., i:pa ika yo:n tekiti, ika yu:ntahtekit. Ne: ke:man wa:la:yah tokni:wa:n de wehka. A:mo kichi:wayah *mismo** yehwa:n ne:n tein ina:xka n' tato:k, sano ke wayo..., tayo:le:wayah. Wa:ltemowa:yah seki tokni:wa:n de, de wehka wa:la:yah kwa:lkuiah n' iminkua:kuehwa:n wa:n kwa:lkuiah n' *imiyu:ntah**, *o sea** n' *iminarado** ta:te:mohtiwi:tseh ika n' chi:walis. Kimattokeh ya ke tami nika:n tehwa:n i:n to..., to..., to..., toxola:l San Miguel yowih parahko. De parahkokopa, *más** parahko pos n' ompa, tato:ka *más, más despuecito**. *Por ejemplo**, nika:n tehwa:n titato:katih diciembre, enero, ompa yehwa:n tato:kah itech marzo, abril. *Más** parahko. no: *igual, más** tasese:ya ya. Wa:n nika:n tehwa:n tato:kah enero, *este** diciembre, enero, *más** paratani tato:kah itech junio, *este** itech julio, agosto, tato:kah n' ompa yehwa:n, ka:mpa *más** takawa:ni a. Iwki yo:n motekiti nika:n *o sea** tehwa:n nika:n tehwa:n tikitsti? totato:k ke:meh yetok me:tsti sah, a:mo. a:mo *parejo**. A:mo tikihto:tih, *no** pos n' tato:kati ke:man, ke:man neh niknekis. *Porque** n' tao:ltsi:n yeh no: kitstok sah, kitstok sah n' *itiempo** kemaniá:n tikta:li:s wa:n ke:maniá:n ta:kiti:w. Mah nimitsili neh ntato:kati mayo, a:m..., mayo a:mo. I:pa ne:nkah sah, nikta:li:s tato:k wa:n a:mo teh niki:xti:s, ¿ke:yeh? *porque** a:mo tiempo de, a:mo tiempo de tato:kalis. Entó:s *por eso** tehwa:n ne:ka *tiempo** towehka:wkayo:we:ita:twa:n te:chne:xtilihkeh titato:kaskeh itech diciembre, enero, febrero *hasta** marzo. Yo:n marzo ompa tami n' tato:k. par..., de marzo para ne: a:mo a:kin tato:ka ok, ¿ke:yeh? No: etok, no: etok me:tsti sah kati:yeh me:tsti ttato:katih para kuali ki:sas n' *cosecha**. *Porque** komo neh niki:tskih *no** pos n' tato:kati mayo, abril, i:pa ne:nkah sah. ¿*Porque** ke:yeh a:mo ta:kis *porque** a:mo *itiempo** para n' tato:kas. Yehwa yo:n nimitsilia neh. A:xka:n oksé:, nika:n tehwa:n to..., totalna:miki:lis *o** to..., tochi:walis nika:n tehwa:n a:mo sayoh mi:ltsi:n. Tikto:kah no: n' etsi:n. Yo:n etsi:n tehwa:n tikto:kah no: etok sah katí:n *itiempo**. Tikto:kah itech *mes de** mayo. Nochi n' tokni:wa:n kimattokeh ya nochi:n, kimattokeh itech mayo, pe:wah tawi:tekih itech ikalak..., *este** itech itahkotia n' abril. Itahkotia n' abril tawi:tekih, *porque** kimattokeh itech *tres de** mayo, kito:katih ya n' et. ¿Ke:yeh? *Porque** yo:n kimattokeh, yo:n *tres de** mayo para kimattokeh ihwa:k, junio, julio, kipiah ya n' etsi:n para *kcosecharowah**. *Porque** n' et no: etok sah n' *itiempo**. Et a:mo no: *como quiera** xikto:ka. *No** pos nikihto:ti nikto:kati ihwa:k i:n. ihwa:k i:n metsti nikto:kati n' et *porque** nikpia *semilla o porque** niknekik. No: etok sah kati:ni..., kati:ni *tiempo** ta:kis n' etsi:n. *Igual** ke:meh mi:l. Mi:ltsi:n no: etok sah n' *itiempo**, etsi:n no: etok sah n' *itiempo**. A:xka:n oksé: ne:n, *por ejemplo** tato:ktsi:n de n' *chilito**, *chilito** no: etok sah n' *itiempo**, yo:n itech marzo. Kuali kitachipa:wiah itech marzo, para kito:katih itech marzo. Pero n' chi:l *más** owih. *Pues** n' etsi:n, etsi:n ke:meh nimitsilia:ya, n' etsi:n no: kwi:ka n' ichi:walis. *Porque** ¿ke:yeh? *Primero** ttawi:tekiti. *Después de** ttawi:teki, ttachipa:wia, ttai:xololowa tikihtowah tehwa:n. *Después de** ttami tai:xololowa, tikto:ka ya n' et. ¿Ke:yeh yo:n ttai:xololowa? *Para** a:mo, para amo moxiw..., motahsolpacho:ti:w n' etsi:n, sano ke paniá:n Ahá:. Yehwa yo:n nimitsilia titachipa:wah wa:n tikto:kah n' et. Pero nejó:n et onkak o:me taman de n' et. Onkak tehwa:n tikiliah *pitaleño**, onkak tehwa:n tikiliah mi:ltampaet, onkak tehwa:n tikiliah chichime:kohet, chichime:kohet yo:n tehwa:n tikiliah *este pintoet**. Chichime:kohet, tehwa:n t'to:ka:ytiah chichime:kohet. Onkak kiliah este emekat. *Pero cada, cada** se: t..., *cada** se: taman de n' et, no: ta:taman se: kito:ka. Ke:meh nimitsilia yekin, *pitaleño** yeh se: kitachipa:wia kualtsi:n, mah se: kito:ka, mah se: kita..., kitachipa:wia wa:n se: tachipa:wa wa:n ompa ke:mah se: kito:ktiw *por** *por, por** pa:nti. De wehka, de wehka *solamente** se: kikui sayoh e:yi ma:kpal. E:yi ma:kpal kihto:sneki e:yi *cuarta**. Sesenta centímetros de cada mata** wehka de pata:wak wa:n o:me ma:kpal de ma:wehka. *Cuarenta centímetros de** ma:wehka, n..., nimitsilia m' *pitaleño**. A:xka:n tein kiliah pintoet, tehwa:n tikiliah *este toroet**, kipia e:yi taman to:ka:it, kiliah chichime:koh, *toroet, pintoet**. Yo:n e:yi *nom...**, e:yi to:ka:it kipia pero sen, yo:n et sen taman sah, sayoh e:yi to:ka:it kipia. Yo:n kito:kah kitachipa:wiah no:, pero yo:n kito:kah *más** we:wehka. Kito:kah *siquiera** na:wi ma:kpal de ma:wehka wa:n na:wi ma:kpal de ma:..., de pata:wak. ¿Ke:yeh? Porque n' tein kiliah *este toroet**, no: taman moskaltia. A:mo iwki moskaltia ke:meh m' *pitaleño porque m' pitaleño** tehwa:n tikihtowah moskaltia yeh senki:s taktson sah. Wa:n *toroet** tehwa:n tikiliah moskaltia yeh mowila:na mahyá: yo:n, mahyá: komekat. *Por eso** komo t'ta:lih se: se: taktson de yo:n *toroet**, mah u..., mah se..., mah ma:..., mah ma:..., mah ma:kue:kue:chtik tikihto:ka:n, ma:kue:chtik. de o:me ma:kpal sah moki:tskia. ¿Ton *pasarowa después de** moki:tskia? A:mo nochi ta:ki. ¿Ke:yeh? *Porque mismo** yehwa no: momiktia. Yo:n nochi kiwi:ka, nochi kipia n' iwi:kal *lo que es** n' tato:ktsi:n de n' et. Oksé:, yo:n kitachipa:wiah nimitsilia wa:n kito:kah achi yo:n de ma:wehka. Oksé: kiliah *este** emekat, emekat yo:n kito:kah yetok, yetok *este** etok sah keni:w n' kito:kah. Yo:n kito:kah itsi:ntan de mi:l *o** itsi:ntan de se: kowit. Yo:n a:mo kitachipa:wi:skeh, mah tikihto:ka:n kitai:xolowili:tih wa:n kito:katih n' emekat. Emekat kito:kah itsi:ntan de se: kowit *o** itsi:ntan de mi:l. ¿Ke:yeh? *Porque** yo:n emekat kiliah i:pa iwki kito:kaytiah emekat *porque** mahyá: komekat, moskaltia. Itsi:ntan kito:kah de n' kowit para pe:wa moskaltia, moskaltia, ihkó:n ke:meh moskaltihtiw mopihpilohtiw itech n' kowit. molpihtiw, molpihtiw, molpihtiw, *hasta** ka:mpa, ka:mpa tamiti ne:n ineskaltilis de yo:n et, entó:s n' ompa pe:wa xo:chiowa ya. No etok n' i..., no: etok ka:nikawí:n tamiti de moskaltia wa:n para pe:wa xo:chiowa. N' emekat, yo:n no: taman nimitsilia n' emekat kito:kah. Mi:ltampaet, mi:ltampaet yeh kito:kah ka:mpa mi:lah. Tachipa:wah kito:kah mi:l, tatahko de m' pa:nti de mi:l ompa kita:lihtiwih ya mi:l. Kito:ktiwih, kito:ktiwih, kito:ktiwih n' et. Kiliah mi:ltampaet *porque** yo:n a:mo moskaltia mah tikihto:ka:n paniá:n, yo:n moskaltia tatampa de mi:l, tatampa, de m' pa:nti de mi:l, yeh ika kito:ka:ytiah mi:ltampaet. Oksé: kiliah exo:yema:n, exo:yema:n yo:n no: kwi:ka n' i..., exo:yema:n kiwi:..., n' iwi:kal yeh, no: *igual** ke:meh emekat. Kito:kah itsi:ntan de n' mi:l. Pero yo:n no: etok *tiempo** sah, kito:kah sayoh itech marzo. Nika:n tamitata:lwiah, nika:n kito:kah ya exo:yema:n. Kito:ktiwih pa:nti *por** pa:nti, ke:meh etok mi:ltsi:n no: ihkó:n kito:ktiwih. Pero a:mo kito:kah *este** ke:meh mi:l, tikihto:tih nika:n kita:lihkeh se: *mata de** mi:l, nika:n se: m..., nika:n se: mi:l wa:n ompa kita:lihtiw[ih]. Kipia k'ka:wtih se: taktson de mi:l. kipanawihtiwih ki..., mah tikihto:ka:n ehex..., ehe:xkatika. Ehe:xkatika, ehe:xkatika kihto:sneki *terciado** mah tikihto:ka:n, koyo:tahto:l n' kihtowa. Entó:s yo:n ehe:xkatika kito:kah. ¿Ke:yeh ihkó:n kito:kah? Ihwa:n *cuando** moskalti:ti n' exo:yema:n a:mo moki:tskia eliwis. *Porque** komo kito:kkeh kue:chtik, mah *este** taktson *por** taktson de mi:l, ¿Ton pasa..., ton pasa:ro:ti *después**? Moki:tski:ti, *después** mi:ltsi:n, *hasta** mi:ltsi:n no: ki..., no: no: kima:lchi:waya *después, cuando** ta:kiti a sinti kipala:ntia. Kixokoltia *porque** n' et *cuando** moskaltia n' et wa:n *cuando** telta:lwelita, moskaltia wa:n moki:tskia, *más, más que** xiwit. Entó:s yehwa yo:n no: kipia n' iwi:kal. Pos kipia kipia ke kito:kaskeh we:wehka, a:mo semi telkue:chtik, kipia ke kito:ktia:skeh, kitstia:skeh ke:meh yetok mi:ltsi:n. Weli ke kita... weli ke kika:wah se:h se: *mata o** weli kika:wah oho:me *mata** para a:mo semi moki:tskia. Wa:n komo kito:kah itsi:ntan de n' kuowit, yo:n a:mo *mal porque** n' kowit teh tikmatis, moskaltia wehkapan n' kowit. Pero miltsi:n a:mo *más** moskaltia ompa ka:mpa tamiti mi:ltsi:n entó:s n' etsi:n yeh *como que más** moskaltia. N' et, *a veces hasta** kiposteki a mi:l, *entonces**, *cuando** kiposteki a mi:l, mokelpachowa mi:ltsi:n, entó:s n' etsi:n kipia ke motate:molia no: ka:nikawi:ni ye:h n..., moskalti:s, ka:nikawi:ni mowila:nas. Nochi yehwa yo:n iwi:kal. ¿Ke:yeh nejó:n? *Porque**, de ka:ni wa:le:wa de tehwa:n tima:se:walmeh timotekipano:skeh, komo a:mo itech nochi yo:n tikte:moli:skeh, tikte:moli:skeh kanikawí:n timopale:wi:skeh tehwa:n tima:se:waltsitsi:n para timotekipano:skeh. Yo:n se: nepale:wi:l para tehwa:n tikihtowah, *porque** komo tikto:kkeh se: *mata de** et, se: *mata de pitaleño**, se: **mata de..., de** exo:yema:n, se: *mata de toroet**, se: *mata de** mi:ltampaet, tikpiah miak nepale:wi:lis a. *Aparte** n' tomi:ltsi:n, *tikaprovecharowah** tikihtowah tehwa:n tik..., tiksenki:xtiah ya iwa:n tomi:ltsi:n wa:n iwa:n toetsi:n. Entó:s nejó:n se: nepale:wil a para para tehwa:n *tipob**..., tima:se:walmeh. Yehwa n' tehwa:n ika timotekipanowah nika:n tehwa:n *tipob**..., tima:se:waltsitsi:n. A:mo nikmati ox oksé: tatsi:ntokalis tikpias *este** se: talna:miki:lis t'ne:chtatsi:ntoki:s, 'ne:chtatsi:ntoki. Nietok para nimitsilwi:s. ¿To:n n... e..., tao:l, to:n tayo:..., tao:l o:nkah? Ah de tao:ltsi:n *pues**, tehwa:n tiki:xmatih onkak t..., onkak n' tao:ltsi:n tein kiliah olo:pitsa:wak. Wa:n onkak olo:tsi:n, acha onkak sintsi:n, tao:ltsi:n tein kipiah olo:..., kiliah olo:..., olo:t tein toma:wak, tehwa:n tikto:ka:ytiah *este** kowsin. Ne:n tao:ltsi:n miak taman onkak. Neh niki:xmati, niki:xmattok kiliah *este**, kito:ka:ytiah koyo:..., koyo:kopa. Tehwa:n tiki:xmatih ma:se:walkopa tao:ltsi:n, pero de n' to:ka:ymeh ya, kipia, kipia koyo:to:ka:it a. *Ya sea** ke:meh kiliah *híbrido**, *criollo, argentino**, *argentino**, E:yi taman, neh niki:xmati e:yi taman de mi:ltsi:n, de n' tao:ltsi:n onkak de n' *criollo, argentino**, onkak este n..., *híbrido**. E:yi taman, *argentino, criollo, híbrido**, *Pero antes, antes** a:mo onkatka *Antes** a:mo, *antes** tehwa:n tako:wtamatiah i:pa sen taman sah, yehwa i:pa sen taman, sen taman sah mi:l..., tao:ltsi:n sah. *Pero..., pero...** Yehwa n' tein tehwa:n tikiliah tocriollotao:ltsi:n, tein i:pa nika:n tehwa:n tiki:xmatih olo:pitsa:wak, olo:pitsa:wak. Ke:mah, wa:n onkak olo:toma:wak. O:me taman sah tehwa:n tiki:xmatiah. Pero tehwa:n tiki:xmatiah de yo:n toka:it. A:mo tiki:xmatiah de oksé: toka:i:t, tehwa:n tiki:xmatiah olo:pitsak..., olo:pitsa:wak *o** olo:toma:wak tehwa:n tikiliah. Ke:mah, yehwa n' tehwa:n tiki:xmatiah n' tao:ltsi:n. Bueno ne:ka *tiempo i:pa ihkó:n neh ni:xpeta:nik. I:n *después** pe:[wak] niki:xmati a n' to:ka:it de n' mi:ltsi:n, de n' tao:ltsi:n. ¿Ka:na..., ka:na..., ka:nachi tachialis onkah? ¿De n' tao:ltsi:n? Onkak tein pisi:ltik, wa:n onkak n' tein pata:wak, wa:n onkak n' tein ohololtik n' tao:ltsi:n. Yo:n ohololtik n' tao:ltsi:n tein nika:n tehwa:n totao:l. Wa:n tein pata:wak no: nika:n tehwa:n totao:l. Wa:n tein pitsa:wak tao:ltsi:n yo:n onkak tein *más** parahko ya. Tikihtowah tehwa:n ka:mpa *más** tasese:ya ya. Tein tao:ltsi:n ompaka ne: mah tikto:kaka:n, tein de n' ompa ne:wí:n parahko nika:n a:mo ta:kiki. Wa:n tein nika:n tehwa:n tikta:ki:ltiah n' totao:l mah tikwi:kaka:n parahko mah tikto:kaka:n, a:mo ta:kiti:w. ¿ke:yeh? *Porque** a:mo cha:yohka:n. *Entonces, por eso** yeh neh nimitsilia neh, n' tao:ltsi:n no: yetok sah ka:ni n' ta:ki. Tein kito:kah newí:n paratani, newí:n paratani ka:mpa *más** takawa:ni, wa:n mah t'to:kaka:n nika:n tehwa:n i:n, a:mo, a:mo ta:kiki:w. Moskalti:s, moskalti:s mi:ltsi:n. Pero pos sayoh i..., sakat sah, a:mo moskaltia ne:n, a:mo motaolo:tia ne:n xi:lo:tsi:n. *Igual** a n' tein parahko tao:l, tein pitsa:wak tao:l tehwa:n tikiliah mah tikto:kaka:n nika:n tehwa:n, a:mo motao:lo:ti:s moskaltia, moskaltia n' tao:ltsi:n, *este** n' mi:ltsi:n, *pero, para** ton tiknekih sayoh to:tomo:ch sah. Entonces tao:ltsi:n yeh no: kiwi:ka, no: kiwi:ka n' i..., n' i..., mah tikihto:ka:n tehwa:n icha:yohka:n. Tein paratani, paratani, tein yehwa:n kihtowah koyo:..., koyo:pa *zona baja**. Yehwa yo:n tehwa:n tikihtowah koyo:kopa. Tehwa:n tikihtowah, tehwa:n tikihtowah, nika:n tehwa:n tikihtowah parahko ya. Wa:n onkak n' tein talwiah *más** parahko. wa:n onkak n' tein paratani. Paratani tao:ltsi:n tein tehwa:n tikihtowah taniwahtao:ltsi:n, Yo:n taniwahtao:ltsi:n nika:n tehwa:n a:mo te:chna:miki ye:h. ¿Ke:yeh? Porque tehwa:n nika:n *más** tepitsi:n tasese:ya, a:mo semi teltasese:ya *pero** tasese:ya ya. Tein nika:n tehwa:n mah tikto:katih ka:mpa *más** tasese:ya, a:mo kina:mikiti *porque n' ompaka ne:wí:n no: etok sah tein tao:ltsi:n tein ta:ki, yehwa n' tein tehwa:n tikihtowah pitsa:waktao:ltsi:n. A:xka:n de n..., de n..., de n' tao:ltsi:n, onkak kostiktao:l. Yo:n kostiktao:ltsi:n, yo:n no:ya:n ta:lna:miki nika:n tehwa:n. Wa:n mochi:wa ka:mpa eski tehwa:n nika:n mah t'to:kaka:n. *Hasta** paratani no: mochi:wa, *porque** [ne]wí:n paratani no: ki..., no: ki:xmatih n' kostiktao:l. Ki:xmatih ya:witao:l, ya:witao:ltsi:n. A:mo n'mati kox tiki:xmattos ya:witaol:l. *Entonces** onkak e:yi taman, onkak *hasta** na:wi taman, tein chi:chi:ltik. Ya:wit, chi:chi:ltik, kostik, ista:k. Onkak seki kiliah *pinto, pintotao:ltsi:n**. Yo:n *pintotao:ltsi:n**, yehwa n' tehwa:n tikto:ka:ytiah *este** tama:nelo:l iwa:n ya:witsi:n wa:n ista:k. Tehwa:n tikiliah *pintillotao:ltsi:n**. Wa:n onkak oksé: taol:tsi:n no: mono:tsa *cristillo**. ¿Ke:yeh n' kito:ka:ytiah *cristillo**? Kipia chi:chi:ltik wa:n ista:k, yehwa n' tehwa:n tikiliah *cristillo**. ¿Ke:yeh n' kiliah *cristillo**? Kipia, kipia tapaltsi:n, tapa:ltsi:n ke:meh, ke:meh *Jesucristo** iesyotsi:n. Yehwa n' tehwa:n tikiliah *cristillo**. ¿Ke:yeh n' tikiliah *cristillo**? Kih... *porque** wits..., wi:tsa, wi:tsa n' ta..., wi:tsa n' i:ne:ska:yo:t ke:meh cris..., ke:meh n' *Cristo**. Yeh ika kiliah *cristillo**. Kwa:lkui chi:chi:ltik wa:n ista:k. Ke:meh *cuando** tikitah n' *todios**, ata *cuando todios** ata kipia..., mahyá: esyoh. Yehwa yo:n tao:ltsi:n no:..., tao:ltsi:n no: kine:ska:yo:tih no: kipia n' i..., no: kipia mahyá: esti. Kipia chi:chi:ltik wa:n kipia n' ista:k. Yehwa yo:n tehwa:n tikiliah *cristillo**. *Por eso** ke:meh nimitsilia neh, onkak ya:wit, kostik, *pintillo**, *cristillo**, chi:chi:ltik. Onkak ma:kui:l taman tao:ltsi:n. ¿I:n toni *más** noto:ka nika:n? Nika:n tehwa:n *más** tik..., nika:n tehwa:n itech nejí:n ka:mpa nimits..., nimitstapowihtok tehwan tikto:kah tao:ltsi:n, etsin, wa:n ex..., exo:ye:man *todavía** nika:wí:n no: ta:ki a. *Pero, pero**, ¿toni *más** we:lik de tao:l, de o:n kostik n' oso ista:k? Pues sayoh tikihtowah n' tehwa:n de n..., oso de u:n..., ¿toni? Tehwa:n tikihtowah de n' tapal..., tapaltsi:n sah de n' tao:ltsi:n, pero n' tao:ltsi:n nochi iwki sah, nochi iwki sah. *Por ejemplo** tikihtowah tikua:tih ista:ktao:l, *pero para** neh, para neh nikita pané: *igual** sah. Kostiktao:l pos tepitsi:n kipata, tepitsi:n oksé:, oksé: mah tikihto:ka:n *este** oksé: taman ahwiya:n taxkaltsi:n de kostik, oksé: taman ahwiya:k. *Pero casi, casi mismo** yehwa n' tao:ltsi:n, sayoh *porque** tepitsi:n ahwiya:k sentaman. Ya:witsi:n, tikih..., tikihtowah n' tehwa:n, no: ta:man ya:witsi:n porque ki:sa n' taxkaltsi:n telehemaxtik. Telehemaxtik, wa:n neh nikilia n' taxkaltsi:n *este**, ke:n nikihto:s neh, telahwiya:k. Yehwa yo:ni tehwa:n tikihtowah. *siempre** kip..., *siempre** kipata ne:n..., kipata de n' ahwiya:kka:yo:t n' taxkaltsi:n, *por ejemplo** ista:k, kostik, ya:wit, taman. Ta:taman ahwiya:k n' taxkaltsi:n. *Siempre**, a:mo, a:mo nikihtowa san ke:n iwki sah, *siempre** ta:taman ahwiya:k. *Pero** n..., yehwa n' tein nimitsilia *cristillo** wa:n chi:chi:ltik, *igual** sah. *Igual** ke:meh n' okseki tao:ltsi:n. Yo:n, yo:n chi:chi:ltao:ltsi:n a:mo semi no: *tikacos...**, a:mo semi tik..., tik..., tikto:kah tehwa:n, sano ke yo:n *mismo** yehwa n' tao:ltsi:n... Tao:ltsi:n kita:liah iwa:n chi:chi:ltik *porque** mah nimitsili ke:yeh, ne: kie:man te:chi..., te:chtapowia:yah n' to..., to..., towe:ita:twa:n, chi:chi:l..., chi:chi:ltao:l kihtowah yehwa n' ta:kat. Wa:n ista:ktao:l yehwa n' kihtowah no:..., mahyá: tikihtowah tehwa:n *este** mahyá: siwa:t tikihto:ka:n tehwa:n. Entó:s ka:mpa kito:kah i:n chi:chi:ltao:l, kipia ke kipias ne:n..., acha ka:mpa kito:kah ista:ktao:l kipia chi:chi:ltao:l. ¿Ke:yeh? *Porque** n' chi:chi:ltao:l ta:kat de n..., ta:kat de ne:n okseki tao:ltsi:n. Yehwa n' te:chtapowihkah, te:chtapowia:yah n' towehka:wkayo:we:ita:twa:n ne: ke:man. A:xka:n komo tikto:kah nochi, yo:n nochi moma:wa. Tikto:kati nika:n, nika:n mah nikihto nika:n etok i:ni, i:n to:kak i:n *parte**, i:n ista:ktao:l. Nika:n nikto:kak i:n, tatahko nikto:kak ya:wit. ¿Ton pasaro:ti n' ista:k wa:n ya:wit? Yehwa ya nimitsilia ki:sa *pintotao:ltsi:n**. ¿Ke:yeh? *Porque** tein parahko ya:wit wa:n tein tani ista:k kima:wa. Moma:wah no:. *Por ejemplo** tein ya:wit temowa paratani. Wa:n tein paratani panowa parahko. *Por eso** ki:sa n' tao:ltsi:n is..., *este pintillo**. *Pero** yo:n *pintillo** a:mo *porque** i:pa iwki sah n' tao:ltsi:n, sano ke yo:n *pintillo** kihtowah moma:wa. *Por ejemplo**, nika:n *cuando** poto:ni n' imia:wayo de i:n ya:witsi:n, panowa de n' tein ista:k, ista:kmia:wat. Wa:n tein ista:kmia:wa..., ista:kmia:wat poto:ni panowa itech ya:wit Kostik *por igual**, kostik nika:n kostiktao:l wa:n nika:n ista:ktao:l, ki:sa tikihtowah tehwa:n tankostsi:n. Tehwa:n tikiliah tankostsi:n. ¿Ke:yeh? *Porque** a:mo semi *legítimo** kostik sano ke mah tikihtowah tehwa:n no: mahyá: *pintotik** ika n' kostik. ¿Ke:yeh yo:n iwki ki:sak? *Porque** nika:n etok is..., kostiktao:l wa:n nika:n etok n' ista:ktao:l. Panowa no: nika:n i:n tao:l n' oksé:. Iwki yo:n, por eso mochi..., por eso mochi:wa n' tao:ltsi:n de miak taman ya mochi:wa. *Por ejemplo** nimitsilia ki:sa *pintillo** ya. Ki:sa tankostsi:n wa:n ki:sa *ya:wipintillo**. Tankostsi:n kihto:sneki kostik wa:n ista:k. Yehwa yo:n tankostsi:n kilwiah. Yehwa yo:n nochi kiwi:ka, nochi kiwi:ka n' i..., n' iwi:kal n' tao:ltsi:n *porque** n' tao:ltsi:n no: mahyá: i:n tehwa:n tikihtowah. Moma:wa nejó:n tao:ltsi:n. Yehwa yo:n nimitsilia, a:mo n'mati, ¿xa: oksé: talna:miki:lis tikpias? ¿Ayoh? ¡Ah! ¿N' ayohtsí:n? Ayohtsí:n nika:n tehwa:n no: tikto:kah, pero tikmatiahka:n kuali n' ayohtsí:n yekintsi:n kina:miki, yo:n kina:miki *solamente** ka:mpa semi tel..., teltapala:ntok. A:mo *como quiera** tikmati mah t'to:kaka:n tao:..., ayohtsi:n mah tikihto:ka:n... Ne: ke:man, mochi:waya. Ne: ke:man kito:kayah mi:l, [ki]to:kah ayohmeh. Ayohmeh ta:kiah. Wa:n ayohmeh yo:n a:mo semi, yo:n para tikitas a:mo semi tekiyoh yo:n sayoh x'tsi:nta:li:tisah *mata** ka:mpa tima:..., ne:n ta..., xina:chtsí:n de n' ayohtsí:n. Pe:wa ixwa, de pe:wa ixwa pe:wa mowila:na. Wa:n de pe:wa mowila:na pos yo:n a:mo xkihto tik..., mitskuehmolohtok x'tame:wi *o** x'tachipa:wi ihkó:n, yo:n mochi:was sah. Wa:n ayohtsí:n tehwa:n tikihtowah nejó: pos no: se: netekipano:lis para tehwa:n *porque** pos *en vez de que** tikowaskeh, tehwa:n tikta:ki:ltiah. Mah tikihto:ka:n tehwa:n pos, a:mo ne:..., a:mo ni..., a:mo nik..., *nikgastarohtoti** tomi:n, sano ke *mismo** nehwa neh ni..., *mismo** neh nikta:ki:ltia nika:n i:n, itech *mismo** n..., itech *mismo** no:..., nota:lpa:n ka:mpa ntato:ka. *o..., o** nokahfe:ntah. *A veces hasta** kahfe:ntah mochi:wa n' ayoh. Witsti *por lo mismo**, witsti, yo:n witsti, tikto:kah witsti, wa:n mowila:na, yo:n a:mo no:..., no..., a:mo no: tikihtos..., tikte..., tikte..., titekititoti ok, ttachipa:wihtoti para mochi:was witsti. *Porque** nika:n tehwa:n miak taman, miak taman tikta:ki:ltiah. Tta:ki:ltiah witsti, tta:ki:ltiah ayoh, ttaki:ltiah et, tta:ki:ltiah tao:l. Tikta:ki:ltiah *este**, pa:pa:lo:kilit, tta:ki:ltiah chi:ltekpin, tikta:ki:ltiah *este** wa:wkilit, tikta:ki:ltiah tomakilit, Tikta:ki:ltiah *este** n' tomat, yo:n tehwa:n tikiliah si:taltomat, tein pisi:ltik tehwa:n tikiliah si:taltomat. Wa:n onkak tikiliah *este** n..., tomat tein nikawí:n tehwa:n tomat, seki tomat moskaltia ihko:kó:n, wa:n ya:..., mahyá: mohmotsoltik. Mohmohtsoltik, yehwa n' tehwa:n tikiliah mohtsoltomat. Ke:mah yo:n no:, no:, no: tomat tikihtowah n' tehwa:n *criollo, de** nika:n, tehwa:n totomaw. Yehwa yo:n wa:n semi tel..., yehwa yo:n mochi:wa, no: motelchi:wa nika:wí:n. Sayoh *porque** tehwa:n a:mo tiktohto:kah sah. *Pero** nika:n motachi:wa ok, mochi:wa ok, yeh neli mah se: kita:lili n' tapala:n ke:meh pio:kuitat, ke:meh kua:kowkuitat, ke:meh, ke:meh i:n xiwtapala:n mah se: kipala:nti wa:n mah se: kite:mili, semi kina:miki yehwa yo:n. Ke:mah, motachi:wa. Yehwa yo:n. ¿A:mo nikmati ox okseki talna:miki:lis tikpia tne:chtatsi:ntoki:s? Xne:chtahtani. A:mo nikmati xa: tikihto:s nisi..., nisi..., niksema:ma:neloh ya nochi *lo que** tein nimitsilihtok, pero nochi nimitsilihtok. *lo que** tein tehwa:n nika:n tikta:ki:ltiah. A:mo nimitsilihtok tein wa:le:wa de... de n' okseki... *Ajá.** De okseka:n. A:mo, ta: tein nika:n tehwa:n tikta:ki:ltiah nejó:n. Ke:mah, Nima:n o:n, san se: taman onka ayoh, ayohtsí:n oso: yetl? A:mo, ayoh onkak kiliah tamalayoh, kiliah *este** ayohwach. ayohwach, kiliah *este** kakawayoh, kiliah *este** ayoh tein kahkamohtik, kamohayoh. Onkak na:wi taman. Na:wi taman de n..., na:wi taman de n' ayoh onkak. [K]e:mah. Niman o:n, para mo:li, ¿toni ayoh mokue:chowa? ¿Para kikua:skeh tapalo:l *o** *Ajá**, para mo:hli. para *mole**? para mo:hli. *Este** a:mo kikuih, kikuih *solamente** para tapalo:l kikuih *solamente** ayohwach. Ayohwach *o** ayohwach *o** ayohtet, iteyo de n' ayoh. *Porque** n' ayoh tehwan tikuah, nika:n tehwa:n tik..., tikuah n' ayohtsí:n *solamente** tatsope:li:l ika pane:lah. Ika pane:lah *o** ika, ika tsope:lik *pues**. Ayoh yehwa yo:n tikuah tehwa:n. Wa:n i:n ayohwach, ayohwach kikuih para tapalo:l. *En v..., en v...**, para ton..., para..., para a:mo kikuiskeh ne:n a:ko:lin, tehwa:n tikiliah *ajonjolí**, kikuih yehwa n' ayohwach. Ayohwach iteyo. Yehwa yo:n kikuih para kkue:choliah, kikue:choliah *este** kiltsí:n, emo:ltsí:n, *o** ta:lkamohtsí:n, okseki tapalo:ltsí:n. Yehwa ya n..., *o** piotsi:n. Komo kichihchi:wkeh se: piotsi:n kikue:choliah yehwa n' ayohwach. *En vez de** a:ko:lin yehwa yo:n kikuih tehwa:n nika:n. No: ahwiya:k kualtsi:n, we:lik. A:mo nmati, ¿oksé: talna:miki:lis tikpia? Yehwa sah. ¿Yehwa sah? *Bueno**.